Oppalaš norgga sámepolitihkka

Njealji riikka eamiálbmogin ja minoritehtan, lea sápmelaččain dárbu ja vuoigat­vuohta sierra árvodássái, riikkaidgaskasaš ja náššuvnnalaš vuoigatvuođa ektui. Norggas lea erenoamáš ovddasvástádus ovddidit sámi giela, kultuvrra ja eallindili. Vuođđo­lága § 110 a geatnegahttá stáhta eiseválddiid láhčit dilálašvuođaid nu ahte sámi veahkadat galgá sáhttit nannet ja ovddidit gielas, kultuvrras ja servodateallimis.

Oppalaš sámepolitihka ovddideamis, lea fágadepartementtaidgaskasaš buorre báldda­lastimis mearrideaddji mearkkašupmi. Sámi gažaldagaid stáhtačállelávdegoddi, maid Gielda- ja guovludepartementta sámepolitihkalaš áššiid stáhtačálli jođiha, lea guovddážis dán bálddalastimis. Lávdegotti váldobargun lea sámepolitihkkii bidjat buore­mus oppalaččamuš rámma.

Gielda- ja guovludepartementtas lea bajit bálddalastinovddasvástádus sámi áššiide. Fágadepartementtat ovddasvástidit čuovvolit sámi áššiid iežaset surggiin. Dát gusto daid ortnegiiddage, maid Sámediggi hálddaša.

Ráđđehus deattuha sakka bušeahta oktavuođas, sámi áššiid bálddalastima. Danne leat ásahuvvon ođđa vuogádagat meannudit sámi áššiid. Bušeahttaprosedyraid nuppá­stuhttimiid bajit mihttomearrin lea láhčit dili nu ahte ovddiduvvo buohtalasti oppalaš sámepolitihkka, ja nannejuvvo guovddášhálddašeamis sámi áššiid bargu.

Politihkalaš dásis lea álggahan jahkásaš jeavddalaš čoahkkimiiguin gaskal Gielda- ja guovludepartementta ja Sámedikki, main Sámedikki boahtte jagáš bušeahta ulbmilat ja vuoruheamit ságaškuššojit. Sámedikki bušeahttaevttohus ságaškuššo seamma­láhkai eará guoskevaš departementtain, ovdal ráđđehusa vuosttas jahkásaš bušeahtta­konferánssa. Ráđđehusa sámepolitihkka ja juolludeamit sámi áigumušaide, máinna­šuvvojit oanehaččat Gielda- ja guovludepartementta bušeahttaproposi­šuvnnas, ja bienalaččabut dán publikašuvnnas. 

Girko-, oahpahus- ja dutkandepartementa

(1000 ru)

Sámi oahppoplána

Oahpahuslága mielde, lea vuođđoskuvllas oktagaslaš vuoigatvuohta oahpahuvvot sámegielas. Sámediggi oažžu oahpahuslága mielde stuorát váikkuheami sámi oahpahusa sisdollui. Sámediggi oažžu dasto vuoigatvuođa mearridit oahpahusa sisdoalu osiid, sihke vuođđoskuvllas ja joatkka­oahpahusas, departementta mearridan rámmaid siskkobealde.

Sámi oahppoplánas lea heivehallan prinsihpaid ja njuolggadusaid Stuorradikki oaiviliid mielde. Oaivadeapmi mii lei báikkálaččat O97 Sámi:in, lea gárvvistuvvon. Oaivadeami leat ovttas hábmen sámegiela hálddašanguovllu gielddat, Sámi oahpahusráđđi ja Finnmárkku ja Romssa stáhta oahpahus­kantuvrrat. Oaivadeapmi čuovvoluvvo gealboovdánahttima doaibmabijuiguin.

Oahppobargiid gealboovdánahttima dáfus, giddejuvvo fuomášupmi erenoamážit giellaoahpahusa ja báikkálaš O97 Sámi barggu, ordnemii. Dán láhkai heivehallo oahpahusa sisdoallu báikkálaččat. Oahppo­plánat ráhkaduvvojit sámi oahppiide, sámegielas fágalasáhusgiellan ja suorbmagielas.

Kap 206 Sámi oahpahusráđđi

Sámi oahpahusráđđi (SOR) lea ráđđeaddi orgána departementii, daid áššiin mat gustojit sámi veahkadaga oahpahussii ja ohppui. Poastta 01 ja 21 mearreruhta siskkilda ieš ráđi doaimma ja goluid ovddidit sámi oahpponeavvuid Sámi oahpahusráđi olis. Poasta 70 gusto doarjaga buvttadit sámi oahppo­neavvuid.

SOR leat leamaš árjjalaš O97 Sámi ja L97 sámi sisdoalu ovdánahttimis. Náššuvnnalaš IT oahpahusa doaibmaplána oktavuođas, lea SOR ráhkadan sierra sámi IT-plána ja lágidan oahpaheaddjiide deavddaoahppogurssaid. SOR leat dasto ráhkadan sámi geavaheaddjiide sierrapedagogalaš oahppo­neavvuid doaibmaplána. Sámi oahpahusráđis lea 1999:s bajit ulbmil joatkit bargamin O97 Sámi, álggahemiin. Váldoáñgiruššamat leat gealbolokten doaibmabijut, ovddidit oahpponeavvuid ja sierra­pedagogalaš veahkkeávdnasiid, oaivadeapmi ja doarjjadoaimmat.

Kap 221 Doarjja vuođđoskuvlii, poasta 68 Sámi oahpposuorgi

Vuođđoskuvlla lága mielde, lea sámi mánáin vuoigatvuohta oahpahuvvot sámegielas ja sámegillii. Doarjja galgá máksit gieldda lassigoluid dán vuoigatvuođa geažil. Dasto gokčá doarjja sámegiela joatkkaoahpu oahpaheaddjiide.

Girko-, oahpahus- ja dutkandepartementtas lea ovttas golmma davimus fylkkaid stáhta oahpahus­kantuvrraiguin, ráhkadan ođđa eavttuid juolludit doarjaga sámegiela hálddašanguovllu gielddaide. Doarjja mearriduvvo oahppiid logu vuođul, juogaduvvon luohkáid ja giellamolssaeavttuid mielde. Diibmo­logu mearrideamis eaktuduvvo ahte luohkkajuohkinnjuolggadusat adnojit juohke giellajovkui sierra.

Fágalaš birrasa nannemii, lea jahkeviissaid golmma davimus fylkkaide mieđihuvvon lohkan­virgelobit bálkkáin sámegiela deavddaohppui. Doarjja geavahuvvo vel gealbolokten gurssaide ja alit oahpu ovdagurssaide Kárášjogas, Guovdageainnus, Deanus ja Porsáñggus.

Kap 222 Stáhta vuođđoskuvllat ja vuođđoskuvlainternáhtat.

Kapihttala sámi áigumušaid mearreruhta, gusto vuođđoskuvlainternáhtaid doaimmaide Guovda­geainnus ja Kárášjogas, sámeskuvlla ja internáhta doibmii Árborddes, ja oastit oahpahus- ja internáhtabálvalusaid Snåase ja Málatvuomi gielddain.

Stáhta vuođđoskuvlainternáhtat Finnmárkkus

Guovdageainnu ja Kárášjoga gielddaiguin šiehtadallo sirdit daidda vuođđoskuvlainternáhtaid 1998-99 jahkemolsašumis.

Gáldu: Stáhta oahpahuskantuvra Finnmárkkus. Skeavvonjárgga internáhta heaittihuvvui 1997 čavčča

Bevilgningene til grunnskoleinternatene skal dekke kommunenes utgifter til drift av grunn­skole­internatene i en overgangsfase samt ventelønn for tidligere tilsatte ved nedlagte internater. Mearreruđat vuođđoskuvlainternáhtaide galget máksit gielddaid goluid gaskaáigásaččat doaimmahit vuođđoskuvlainternáhtaid, ja vel heaittihuvvon internáhtaid ovddeš bargiid vuordinbálkká.

Vuođđoskuvllat sámi oahppiide

Oahppilohku sámi oahppiid skuvllain lea čuovvovaš:

Ovdaprošeakta divodit Snåase sámeskuvlla gergo 1998 čavčča. Málatvuomi sámeskuvlla huksen lei ollášuhtton 1997 skuvlaálgimii.

Kap 228 Kvalitehtaovddideapmi vuođđoskuvllas

Gealboovdánahttin ođđa oahppoplánaid L97 ja O97 Sámi álggaheami oktavuođas, čuovvoluvvo 1999:s sierra doaibmaplánain. Departementa áigu ovttas Sámi oahpahusráđiin joatkit L97 ja O97 Sámi oaivademiiguin.

Lullisámegiela oahpahus

Girko-, oahpahus- ja dutkandepartementa evttohii Sd prp nr 1 (1993-94) heaittihit Gaska-Norgga sámeskuvlla, Árborddes. Bušeahttaárvalusas S nr 12 (1993-94) bivdá lávdegotti eanetlohku «...ráhkadahttit ekonomalaš ja fágalaš raportta lullisámi vuođđoskuvlainternáhtaid ektui, departe­mentta heaittihanevttohusa vuođul.»

Sd dieđáhusas nr 18 (1997-98) Norgga sámepolitihka birra dieđiha ráđđehus «... ahte ráhkaduvvo skuvla­fálaldat mii lasiha ja guhkit áiggis sáhttá dahkat sámi mánáide internáhtaskuvlla dárbbaš­meahttumin.» Árvalusas S nr 145 (1997-98) dadjá gielddalávdegoddi leat ovttamielas «...árvvoštallat oahpahanvugiid nu ahte sámi mánát, jus váhnemat dan dáhttot, ožžot sámegiela oahpahusa ruovttu­báikkisteaset».

Girko-, oahpahus- ja dutkandepartementta namahan bargojoavku Sámedikki, ruovttubáikeskuvllaid lullisámi váhnemiid, internáhtaskuvllaid lullisámi váhnemiid, Sámi oahpahusráđi ja departementta ovdda­steddjiiguin, leat lullisámi oahppiide evttohan čoahkis oahpahusláji. Raporta lea guoskevaš beliin leamaš viiddis gulaskuddamis, ee Sámi oahpahusráđis ja Sámedikkis.

Bargojoavkku raporta ja gulaskuddancealkámušat dorjot ovdáneami, mas ruovttubáikeskuvllat eanet badjelasaset váldet sámi oahppiid oahpahusa ovddasvástádusa. IT ja gáiddusoahpu atnin, oktan oaivademiin, johtti oahppaheaddjiiguin ja giellalávgumiin, sihkkarasttásivččii ruovttubáikeskuvllaid gealbbu, seammásgo dárbbašlaš internáhtadárbu bisuhuvvošii. Dát ovttaidahtášii sámi oahppiid buore­but sin ruovttubáikebirrasiidda, ja sii beasašivčče váivvis mii unnit mánáide lea, go leat guhkes áigo­dagaid eret váhnemiin. Giellalávgun lea sihke giellaoahppanbiras ja identitehtanannejeaddji biras. Bargojoavku evttoha vel ásahit gealboguovddáža lullisámi ohppui ja kultuvrii.

Departementa áigu ovttas guoskevaš oahpahuskantuvrraiguin ja Sámi oahpahusráđiin ovddidit molssaeavttuid lullisámi vuođđoskuvlaoahpahussii internáhtaskuvllain. Ruovttubáikeskuvllat berrejit nu bures go vejolaš, sáhttit ovddasvástidit lullisámegiela oahpahusa. Geahččaluvvo ovddidit IT-vuođđuduvvon gáiddusoahpu sámegielas lullisámi oahppiide ruovttubáikeskuvllain, ja geavahit johtti oahpaheaddjiid ja giellalávgumiid. Eaktuduvvo lagas ovttasbargu ruovttubáikeskuvllaiguin ja internáhta­­skuvllaiguin.

Departementa áigu, numo bargojoavkku eanetlohku evttoha, bisuhit doaisttážii sámeskuvlla Árborddes. Bargojoavkku evttohus ásahit gealboguovddáža, árvvoštallo maid joatkkabarggus ovddidit mo­lssa­­evttolaš oahpahanvugiid internáhtaskuvllaide. Ovddidandoaimmat ruhtaduvvojit kap 228 ja kap 249:s.

Kap 231 Doarjja joatkkaoahpahussii, poasta 65 Doarjja liige oahpahussii gielalaš unnitloguide joatkkaoahpahusas

Doarjja siskkilda ee. sámi oahppiid giellaoahpahusa. Sámi oahppiid/oahpahalliid doarjaga mihttomearrin, lea ahte geaidda lea oahpahuvvon sámegiella vuođđoskuvllas, maiddái galgá fállot dákkár oahpahus joatkkaoahpahusas. Departementa geahččala ođđa oahpahuslága bidjat fápmui 1.8.1999. Dát láhka addá sámi oahppiide vuoigatvuođa oahpahuvvot sámegielas joatkkaskuvllas.

1997:s ožžo 225 sámi ollesjahkeoahppi doarjaga. Sámi oahppiin lei sullii bealli Finnmárkku fylkkas eret ja earát fas eret Romssas, Nordlánddas ja Davvi-Trøndelágas.

Kap 232 Stáhta skuvllat joatkkadási oahpahusain

Kapihtal siskkilda ee. doaibmajuolludemiid ja doarjagiid Sámi joatkkaskuvlii, Kárášjogas, Sámi joatkkaskuvlii ja boazodoalloskuvlii, Guovdageainnus ja iešguđet fálaldagaide ollesolbmuide boazo­ealáhusa nuppástuhttima oktavuođas.

Sis Finnmárkku boazoealáhusa nuppástuhttima oktavuođas, leat dat guokte sámi joatkkaskuvlla mañimus jagiid váldán badjelasaset ođđa bargguid oahpahusa ja gealboovdánahttima hárrái, sihke ollesolbmuide ja nuoraide. Skuvllat leat dasa lassin doaimmalaš resursguovddážin boazoealáhusa ektui, ja muđui báikkálaš servodaga- ja ealáhusa ovdáneami ja nannema ektui.

Dát guokte skuvlla sámi nuoraide, leat fuobmán oahppilogu njiedjama mañimus jagi, ja leat álggahan doaibmabijuid buoret bestemii. 1997-98 skuvlajagis lea Sámi joatkkaskuvllas Kárášjogas 83 dábálaš oahppi ja Sámi joatkkaskuvllas ja boazodoalloskuvllas fas oktiibuot 92 dábálaš oahppi. Doaibma­bijut leat álggahuvvon lasihan dihte oahppiidlogu dan guovtti skuvllain. Ain dárbbašuvvo buorebut bestet dohkálaš oahpaheaddjiid dán guovtti skuvlii, ja liige ruđalaš doaibmabijut oahpa­heddjiide jotkojit 1999:s.

Kap 234 Doarjja oahppofitnodagaide ja fidnooahpahalliide, poasta 70 Doarjja fitnodagaide mat váldet fidnooahpahalliid

Dán poasttas addo liige doarjja fitnodagaide mat čállet oahppošiehtadusa fágas maid lea dehálaš seailudit. Duodji lea dákkár fága. 1997:s čálle duojis 6 ođđa oahppošiehtadusa.

Kap 234 poasta 71 Doarjja doaimmahit oahpporáđi ja kap 200 Girko-, oahpahus- ja dutkandepartementa, poasta 21 Sierra doaibmagolut

Dán guovtti poasttas addo ee. doarjja duoji oahpporáđđái. Oahpporáđit leat láhkaásahuvvon orgánat. Dat leat ráđđeaddi orgánat sin fágasuorggis Girko-, oahpahus- ja dutkandepartementta ektui.

Kap 238 Kvalitehtaovddideapmi joatkkaoahpahusas, poasta 01 Doaibmagolut

Dán poasttas addo doaibmadoarjja Sámi oahpahusráđđái (SOR) čuovvolit informašuvnna, deavddaoahpu, oaivadeami ja ovddidandoaimma barggu, dan oktavuođas go sámi joavkkuin álggahuvvo oahpahus. SOR galgá addit ráđiid ja doarjut oahpaheaddjiid geat sámi guovddášguovllus ja dan olggobealde, oahpahit sámi oahppiid joatkkaoahpahusas.

Kap 249 Eará doaibmabijut oahpus, poasta 60 Doarjja IT-doaibmabijuide

Dan oktavuođas go ovddiduvvojit molssaeavttut internáhtaskuvllaid lullisámi vuođđoskuvla­oahpahussii, áigu departementta ee. bargat IT-vuođđuduvvon gáiddusoahpuin ruovttubáikeskuvllain. Čujuhuvvo kap 228 máinnašeapmái.

Kap 251 Rávisolbmuidoahppu oahppolihtuin

Doarjjaortnet kap 251, poasttain 70 gitta 73, galgá doarjut rávisolbmuidoahpu oahppolihtuid olis. 2 sámi oahppolihtu leat dohkkehuvvon doarjjavuostáváldin rávisolbmuidoahpu lága mielde.

Kap 253 Álbmotallaskuvllat, Poasta 70 Doarjja eará álbmotallaskuvllaide

Sámi álbmotallaskuvla lea álbmotallaskuvllaid lága vuođul dohkkehuvvon doarjaga oažžut, ja oažžu doarjaga seammago ja seamma doarjjanjuolggadusaid mielde go eará álbmotallaskuvllat.

Kap 274 Stáhta allaskuvllat

Sámi allaskuvllas lea náššuvnnalaš ovddasvástádus sámi oahpaheaddjioahpu ohppui ja dutkamii. Allaskuvllas lea davvisámegiella oahpahus- ja hálddahusgiellan, muhto ovddasvástida buot sámi giellaguovlluid ekui. Bestejuvvojit ohccit sihke Ruoýa, Suoma ja Ruošša sámi guovlluin. Bargojoavku galgá 1998 giđa 1999 giđa áigodagas čielggadit sámi oahpaheaddjioahpu iešguđet beliid.

Kap 285 Norgga dutkanráđđi, poasta 52 Dutkanáigumušat

Norgga dutkanráđđi juolluda mearreruđa sámi ja kveana dutkamii. 1997:s manai Dutkanráđi Kultuvra ja servodaga suorggis sullii 2,5 milj ruvnnu sámi dutkamiid doaibmabijuide. Doaibmabijut siskkildit studeanta- ja doavttirgrádastipeanddaid, biras- ja fierpmádatdoarjaga, professora II-virggiid ruhtadeami ja almmuhandoarjaga. 1998 ovddas eai vurdo stuorát nuppástusat. Dutkanráđđi ráhkada sámi dutkama doaibmplána, mii bidjá vuolggasaji 1999 joatkka áñgiruššamii.

Kap 294 Girkolaš hálddahus, poasta 71.7 Doarjja sámi biibbaljorgaleapmái

Dán poasttas lea moanaid jagiid addon doarjja Norgga Biibbalsearvái Biibala osiid ođđasit jorgalit sámegillii. Ođđa testameantá lea 1998:s viimmat jorgaluvvon davvisámegillii. Mearreruhtaevttohus 1999 ovddas, gusto váldoáššis boares testameantá jorgalit davvisámegillii, mii vurdo ádjánit logi jagi.

Girku bálvalus sámi veahkadaga ektui, lea muđui girku báhpabálvalusa oassi. Girkus lea Davvi-Hålogalándda bismágottis omd sámegielhálli báhpat (ja katekehta), ja Nidaros bismágottis sierra báhpavirgi lullisápmelaččaide. Davvi-Hålogalánddas lea vel kapellána, gii bálvala bieđggusássi sápmelaččaid gaskkas. Girkus lea vel dulkonbálvalus, mii siskkilda golbma dulkka 70 pst virggis ja guokte dulkka 20 pst virggis.

Sámi girkoráđđi ásahuvvui Girkočoahkkimis, ulbmiliin sámi girkolaš gažaldagaide leat guovddáš­girkolaš orgánan. Sámi girkoráđi mearreruhta lea Girkoráđi mearreruđa oassi. Girkoráđđi lea gieskat namahan sierra sámi giellaoaivadeaddji.

Kulturdepartementa

(1000 ru)

Kap 320 poasta 73 Náššuvnnalaš kulturviesut

Mearreruđa ulbmilin lea váikkuhit cegget kulturviesuid main leat náššuvnnalaš barggut, riikka­viidosaš doaibma dahje dehálaš riikaoassedoaibma. Kulturdepartementa evttoha jahkásaččat guđege huksen­prošeavtta mearreruđa juogadeami.

Ája Sámi guovddáš Gáivuonas Romssas galgá ee. Davvikalohta sámi ja erenoamážit mearrasámi kultuvrra ja eallinvuogi duođáštusa ja seailluheami sihkkarastit. 1998:s juolluduvvui 0,5 milj ru 2. huksen­ceahkkái. Ii leat evttohuvvon huksenjuolludeapmi 1999:s. Rusttega boahttevaš doaibmaruhta­deapmi ii leat vel čielggas, ja departementa áigu dán áššis gulaskuddat fylkkagielddain ja gielddaiguin, ovdalgo investerendoarjja árvvoštallo.

Kap 321 poasta 73 Dáiddastipeanda jna.

Njeallje dábálaš bargostipeandda ja okta bargostipeanda nuorat dáiddáriid ođđa ortnegis, várre­juvvojit sámi dáiddáriidda. Dasto várrejuvvo juohke jagi mearreruhta muđuistipendii (mátke- ja lohkan­stipeanda, ásahan-, ávnnas ja sadjásašstipeanda) sámi dáiddariidda juogadeapmái.

Kap 321 poasta 75 Buhtadusortnegat

Girjerájusbuhtadus lea oktasaš buhtadus dáidaga (girjjálašvuođa, musihka, dáidaga jna.) ávkkástallamii, mat leat ilbmaduvvon dáppe riikkas ja mat luoikkahuvvojit almmolaš girjerádjosiin. 1997:s lei sámi organisašuvnnaid oassi 460 000 ru - 1 pst ollislaš buhtadusas. Dáin máksui 293 000 ru Sámi dáiddáriid ja girječálliid buhtadusfondii ja 167 000 ru Sámi fágagirjjálaš fondii. Girjerájus­buhtadusa servviidgaskasaš šiehtadusat 1988 ja ovddasguvlui juogadeami hárrái, eai leat loahpa­huvvon. Čájáhusbuhtadus lea oktasaš buhtadus almmolaččat čájehit govvadáidaga, govalaš dáidaga ja dáidda­duoji, almmolaš dahje almmolaččat dorjojuvvon ásahusaid oamasteamis. Sámi Dáiddáriid ja Girje­čálliid Buhtadusfoanda vuostá válddii 1 pst mearreruđas čájáhusbuhtadussii. 1997 lei sámi organisašuvnnaid oassi 152 000 ru, 1999:s fas 180 000 ru.

Kap 323 poasta 78 Eará bissovaš doaibmabijut - Sámi Musihkkafestivála

Riikakonsearttat hálddašit musihkkafestiválaid doarjaga. Doarjja mearriduvvo árvvošteami mielde jahkái ain háválassii, oppalaš dáiddalaš ja ruđalaš árvvoštallama mielde. Ortnet galgá erenoamážit váikkuhit ahte alla kvalitehtadását musihkkafestiválat sáhttet bisuhuvvot, ja movttiidahttit hutkamii. Ulbmiljoavku lea alla kvalitehtat musihkkafestiválat, mat lágiduvvojit jahkásaččat/biennála unnimus guokte beaivvi oktilaččat, ja mat devdet stáhta doarjagiid mearriduvvon eavttuid. Stáhta doarjja Sámi Musihkkafestiválii Guovdageainnus, lei 1998:s 300 000 ru.

Kap 324 poasta 70 Beaivváš Sámi Teáhter

Teáhtera váldomihttomearit leat nannet sámi kultuvrra ja identitehta, ovdanbuktimin sámi vássánáiggi, dálááiggi ja višuvnnaid boahtteáigi birra, loktemin sámegiela árvodási, gilvimin dieđuid ja beroštumi sámi kulturbáhkkodemiide, ja álggaheamen kultuvrraidgaskasaš ságastallamiid. Teáhter buvttada jahkásaččat vihtta teáhterbihtá ja 65 čájálmasa mat eanas čájehuvvojit turneáin Finnmárkkus. Geahččit leat sullii 5000 jahkái. Beaivvaš Sámi Teáhtera doarjja evttohuvvo jotkot seamma dásis go 1998:s.

Kap 326 poasta 78 Sámi sierrabibliotehka

Sámi sierrabibliotehka lea sámi girjerájusbálvalusa guovddáš ásahus, ja lea geatnegahtton bargat náššuvnnalaš bargguid, numo vurkemiin, logahallamiin ja luoikkahemiin ávdnasiid sámegillii ja sámi dilálašvuođa birra. Girjerájus álggahii doaimmas 1962:s go Kárášjoga álbmotgirjerájus oaččui sierra stáhtadoarjaga ráhkadit girječoakkáldaga olles riikka luoikkaheaddjiide. Dán lea 1983 rájes stáhta ollásit ruhtadan. Sámediggi mearridii 1995:s, ahte Sámi sierrabibliotehka galgá gullat Sámediggái ja Sámediggevisttis galget leat lanjat ovttas. Girjerájus galgá leat sadjagasas buohkaide geat dárbbašit sámi girjerájusbálvalusaid. Dat galgá leat dehálaš oassi Sámedikki diehtojuohkinbálvalusas, ja Sáme­dikki hálddašangirjerádjosis. Departementa juolludii 1998:s 1,4 milj ru doaibmadoarjaga Sámi sierra­bibliotehkii. Departementa evttoha 0,4 milj ru lassáneami ođđa virggiide 1999:s.

Kap 326 poasta 78 Eará bissovaš doaibmabijut - Várrejuvvon sámi giellalága čuovvoleapmái

Ortnet ásahuvvui 1993:s geahččalanáigodahkii máksit Romssa ja Finnmárkku fylkkamánniid lassegoluid oaivadan- ja diehtojuohkindoibmii, ja ámmáha doibmii go lea váidinásahussan sámelága giellanjuolggadusaid oktavuođas. 1995 rájes lea Finnmárkku fylkka­mánnái juolluduvvon 50 000 ru jahkásaččat, ohcama mielde.

Kap 328 poasta 60 Doarjjaortnegat museaide

Mearreruhta gusto fylkkagielddaid museadoaimma stáhta doarjjaoassái, ja máksojuvvo fylkkagielddaide. Fylkkagielda mearrida guđege musea juogadeami, ja addá vel ieš doaibmaomiid. Moanat sámi museat váldet vuostá gaskaomiid fylkkagielddas dán doarjjaortnegis, ee. Várjjat sámi musea, Guovdageainnu gilišillju, Deanu musea ja Árran Julevsáme guovddásj. Várjjat sámi musea dáfus, čujuhuvvo vel Gielda- ja guovludepartementta máinnašeapmái kap 540 Sámediggi.

Kap 328 poasta 70 Nášuvnnalaš ásahusat - Sámi Vuorká Dávvirat

Sámi Vuorká Dávviriid ulbmil lea iđihit ja gaskkustit máhtu sámi kultuvrra birra. Dávvirvuorká galgá eará museaid ja sierra guorahallamiid háhkkon báikedieđuid bokte, systematiseret ja gaskkustit máhtu nu ahte dat lea oppalaš. Dávvirvuorká oažžu Kulturdepartementtas buot almmolaš doaibma­bušeahta. Njuolggadusaid nuppástusa mielde, lea Sámediggái sirdon váldi namahit stáhta ovdda­steaddji dávvirvuorkká stivrii.

Kap 329 poasta 78 Eará bissovaš doaibmabijut - Sámi arkiiva

Stáhtadoarjaga ulbmil Sámi Arkiivii Guovdageainnus, lea seailudit sámi guovlluin priváhta­arkiivvaid ja dahkat dáid sadjagassii. Arkiiva vuorku maiddái njálmmálaš árbeávdnasiid sámi dilálaš­vuođaid ja eará ávdnasiid birra, ja mat duođaštit sámegiela ja kultuvrra.

Kap 355 poasta 75 Doarjja sámi áviissaide

Stuorradiggi mearridii 1979 stáhtabušeahtas ásahit doarjaga publikašuvnnaide mat eai duhtat preassa­doarjaga gáibádusaid, muhto maid Stuorradiggi liikká anii doarjjaárvosažžan. Sámi áviisa Sámi Áigi ja maññil Ságat gulle dán ortnegii. 1986 rájes sámi publikašuvnnaid giellaovddidandoarjjage, biddjui dán postii. 1987 rájes lea doarjja leamaš sirrejuvvon sierra poastan ja lea 1991 rájes leamaš preassa­doarjaga oassin. Dál siskkilda ortnet Áššu, Min Áiggi ja Ságat áviissaid. Dasa lassin oažžu Nuortanastte publikašuvdna doarjaga dán poasttas. Ortnegis addo seamma sturrosaš vuođđodoarjja buot áviissaide, ja molsašuvvi doarjja mii meroštallo dárogielat ja sámegielat buvttadan siidduid ektui. 1999 mearreruhta evttohuvvo jotkot seamma dásis go 1998:s. Juogadeapmi geavvá sámi áviissaid doarjaga gustojeaddji láhkaásahusa vuođul.

Sámi jahkeduhátbáiki

Sámediggi lea evttohan Nuortasámi musearusttega Njávdámis, sámi jahkeduhátbáikin. Departe­menta áigu čielggadit evttohusa dárkilat, ja geahččala máhccat áššái, jagi 2000 stáhtabušeahta okta­vuođas.

Sámi bibliografia

Roavatvuona našunalgirjerádjosis lea 1993 rájes sámi bibliografia leamaš sierra bargun. Earret sámegielat ávdnasiid, čohkkejuvvo eará gielaid, buot fágaid ja fáttáid girjjálašvuohta, mii guoskkaha sámi dilálašvuođaid. Ulbmil lea ovttasdavviriikkalaš bibliografia. Dássážii lea Sámi bibliografia ilbman deaddiluvvon hámis golmma gearddi, ja dat lea sadjagasas elektronalaš dokumeanttain.

Gielda- ja guovludepartementa

(1000 ru)

Kap 540 Sámediggi

Ráđđehusa bajit ulbmil lea lágaid bokte ja eará láhkai, sihkkarastit sámegiela, kultuvrra ja servodateallima. Sámediggi - mii ásahuvvui 1989:s - bidjá sisdoalu lága mihttomearrái láhčit dilálašvuođaid nu ahte sápmelaččat ieža sáhttet sihkkarastit gielaset, kultuvrraset ja servodat­eallimeaset.

Ráđđehusas lea mihttomearrin addit Sámediggái stuorát politihkalaš váikkuheami, daid áššiin mat leat hui beroštahtti sámi veahkadahkii, nugo skuvlapolitihkka, ealáhusovddideapmi, giella ja kultuvra. Mihttomearrin lea vel ahte Sámediggi galgá oažžut stuorát mearridanválddi sámi kulturáššiin. Vai Sámediggi oaččošii duohta váikkuheami sámi servodaga ollislaš ovddideamis, lea dehálaš nannet Sámedikki, sihke buorideamen Sámedikki vejolašvuođaid bargguidis doaimmahit ja ásaheamen lagat ja eanet ordnejuvvon gulahallama gaskal Sámedikki ja ráđđehusa. Ráđđehus áigu sápmelaččaide addit vejolašvuođa iežaset vuođu alde, kultuvrralaččat ja ávnnaslaččat ovdánahttit, mii earret eará cealkkiha ahte Sámediggái ferte addot duohta váikkuheapmi eanet áššesurggiin. Vai Sámediggi buoremusat galggašii váldit badjelasas dán ovddasvástádusa, lea dehálaš ahte Sámediggi dađis oažžu stuorát mearridanválddi áššiin mat leat mávssolaččat sámi veahkadahkii.

Sámediggi sámepolitihkalaš orgánan ii leat miige vuolit orgána departementtaid ektui, iige leat stáhtaráđi instrukšun- ja kontrollválddi vuollásaš. Hálddašanorgánan lea Sámediggi ožžon sirdot bargguid mat gullet sámi áigumušaid doarjaga juogadeapmái. Earret juolludemiid Sámedikki iežas bušehttii, siskkildit dát moanaid doarjjaortnegiid maid departementtat ovdal hálddašedje. Doarjjaortnegat maid váldi lea sirdon Sámediggái, gullet buohkat suorgái «hui mávssolaččat sámi kultuvrra sajádahkii». Maññilgo sámeláhka dohkkehuvvui, lea eaktun leamaš ahte Sámedikkis galgá leat dáid gažaldagaide sakka iešráđđenvuoigatvuohta ja váikkuheapmi. Sámediggái lea sirdon váldi mearridit dárkilat njuolggadusaid daid sierra doaibmabijuide ja doarjjaortnegiidda mat leat sirdon Sámediggái.

1999 bušeahttaevttohus

1999 bušeahttaevttohus mearkkaša 12,8 milj ruvnnu lassáneami Sámedikki bušeahtas. Dát siskkilda 5 milj ru sámediggevistti viessogálvvuide ja 7,8 milj ru rámmalásahusa Sámediggái.

Ođđa sámediggevisti galgá ovdánanplána mielde váldot atnui jagi 2000 álgogeahčen. Vuođđo­bargguiguin álge borgemánus 1998.

Poastta 50 evttohuvvon rámmalasáhusas, eaktuduvvo 3 milj ru várrejuvvojit sámi kulturáigu­mušaide, daid gaskkas Várjjat sámi museii. 0,6 milj ru eaktuduvvo várrejuvvot Sámi kulturmuitoráđi ođđa virgái, sierra kantuvrra ásaheami oktavuođas Nordlánddas. Dát ruhta lea sirdon Birasgáhtten­departementta kap:s 1429 Riikkaantikvára postii 21. Muđui juohká Sámediggi ieš poastta 50 ruđa, sierra vuoruhemiid mielde.

Go Sámediggi galggašii luvvosat beassat mearridit bušeahttadilis, evttoha ráđđehus ahte mearreruhta Sámediggái biddjo Sámedikki háldui oktan 50-poastan. Sámediggái addo dán láhkai hui iehčanas ovddasvástádus ja luđolašvuohta resursháldduid ektui.

Kap 541 Doarjja sámi áigumušaide

Dán poasttas evttoha ráđđehus juolludit 1 milj ru 1999:s boazodili nissoniid ja bearrašiid jurddašuvvon doaibmabijuide, lasihit nissoniid oassálastima ja beroštumi boazodilis, ja veahkehit bestet nuoraid. Eanadoallodepartementage veahkeha dáinna prošeavttain. Sierra prošeaktajođiheaddji­virgi ásahuvvo Boazodoallohálddahusas Álttás. Okta váldobargun lea ovddidit boazodilis ođđa doaimmaid main dinešii (geahča vel Eanadoallodepartementta mearreruđaid máinnašeami).

Gielda- ja guovludepartementa hálddaša dán doarjjapoastta. Mihttomearrin lea háhkat máhtu mii sáhtášii nannet, seailudit ja ovddidit sámi servodaga. Álgovuolggalaččat ii addo doarjja doaibmabijuide mat gulašedje eará stáhta doarjjaortnegiidda, earret jus sáhttá leat ávkkálažžan ovttasruhta­demiin. Mearreruhta sáhttá addot árvvoštallat departementta iežas doaimmaid ja doaibmabijuid maid leat čađaheamen, ja doaimmaid earáid olisge, jus dát soabaš poastta ulbmiliin.

Gielda- ja guovludepartementa áigu 1999 čađahit guovttegielat fuolahusa iskkadeami sámegiela hálddašanguovllu etáhtain.

Kap 551 poasta 51 Heivehallan ealáhusovddideapmái - Sis Finnmárkku nuppástuhttinprográmma

Kap 551 poasttas 51 Heivehallan ealáhusovddideapmái lea biddjon mearreruhta Sis Finnmárkku sierra áñgiruššamii.

1993 álggahuvvui viđajagáš nuppástuhttinprográmma Sis Finnmárkui. Guovdageainnu, Kárášjoga, Deanu ja Porsáñggu gielddat leat prográmmas mielde. Prográmma duogáš lea boazodili dálá nuppástuhttin, man mielde dárbbašuvvo guovllus ásahit molssaevttolaš bargosajiid.

Prográmma ulbmil lea láhčit dilálašvuođaid gielddaide, nu ahte sáhttet ovddidit molssaevttolaš ealáhusdoaimma. Prográmma lea čohkkejuvvon doaibmabijuide mat ovddidit ja ásahit ođđa ealáhusdoaimma, oahppo- ja gealboloktemii ja doaibmabijuide buoridit eallindiliid daid joavkkuide maidda boazoealáhusa nuppástuhttin njuolgga guoská. Doaibmabijut čađahuvvojit dálá stáhta, fylkkagieldda ja gieldda orgánaid olis. Girko-, oahpahus- ja dutkandepartementa, Eanadoallodeparte­menta ja Gielda- ja guovludepartementa leat buohkat juolludan mearreruđa nuppástuhttinprográmmii.

Poasttas lei 1994-1998 prográmmaáigodagas jahkásaččat várrejuvvon oktiibuot 27 milj ru prográmma ealáhusovddidanoasi háldui. Ruđat leat juogaduvvon báikkálaš nuppástuhttinfondii ja dán njealje gieldda plána- ja ealáhusossodaga nannemii, SND/fylkkagieldda rámmaid lassáneapmái sierra doaibmabidjobargui, fitnodatdoarjagii ja álggahanstipeanddaide, ja čállingotti ja prográmmastivrra doaimmaheapmái.

SND/fylkkagieldda bokte lea 1997:s addon doarjja oktiibuot 147 prošektii, main 141 leat fitnodatovddidanprošeavttat. Gielddaid báikkálaš nuppástuhttinfoanddaid bokte lea 1997:s ásahuvvon 56 ođđa bargosaji. Dasto leat álggahuvvon moanat prošeavttat sierra eavttuid ja čuolmmaid ektui, mat guovllu ealáhusain leat. Nuoraid áñgiruššan lea maiddái leamaš vuoruhuvvon suorgi gielddaid ealáhusovddidanbarggus. Stuorát eañkilprošeavttain namuhuvvo UNI-REG-prošeakta, dokumentašun­prošeakta mii gullá Universitehta logahallanguovddážii, ja mii ásahuvvui dan njealje gielddas, oktiibuot 40 oahpahussajiin.

1999 bušeahttaevttohus

Sis Finnmárkku nuppástuhttinprográmma loahpahuvvo dálá hámis 1998-99 jahkemolsašumis. 2 jagáš gaskaáiggis dárbbašuvvo ain jođihit sierra nuppástuhttinbarggu, ovdalgo dat sirdo dábálaš váikkuhanoapmeapparáhtii, earret eará go boazodilis olu nuppástuhttit eai leat geargan iežaset nuppástuhttináigodagain ovdal jagi 2000 loahpas. Evttohuvvo bidjat 27 milj ru 1999:s Sis Finnmárkku nuppástuhttinbargui.

Finnmárkku fylkkagielddas galgá leat bajit ovddasvástádus joatkka nuppástuhttinbargui 1.1.1999 rájes. Sierra Sis Finnmárkku guovllu ovddidanprográmma galgá ráhkaduvvot, masa Sis Finnmárkku sihke eallindilli, ealáhusovddideapmi ja gealbolokten gullet. Ovddidanforum ásahuvvo mas sihke fylkkagielda, dat njeallje gieldda ja Sámediggi leat ovddastuvvon. Forumas galgá leat bajit ovddasvástádus bálddalastit ja gozihit Sis Finnmárkku ovdáneami. Sierra bálddalastinjoavkkuid ásahuvvon ortnet, mas eanas guovddáš váikkuhanoapmedoaimmaheaddjit servet, jotko.

Gielddadásis jotko ovttasbargu sierra gielddaidgaskasaš joavkkuin. Dán joavkku bargu laktásuvvo lahka ovddidanforumii. Váikkuhanárvvoštallan doaimmahuvvo guokte mañimus jagi, nu ahte gaskaáigásaš bottus galggašii oažžut buoremus vejolaš vuđđosa laktit ja joatkit barggu dábálaš váikkuhanoapmeapparáhtas. Sámediggi váldo dán áigodagas eanet mielde nuppástuhttinbargui, go lea dehálaš ahte eanet go ovdal ávkkástallá gealbbuin mii Sámi ealáhusráđis lea, sámi guovlluid ealáhusovddideami ektui.

Sosiál- ja dearvvasvuođadepartementa

(1000 ru)

Kap 701, post 21.05. NAČ 1995:6 Dearvvasvuođa- ja sosiálbálvalusaid plána sámi veahkadahkii, čuovvuleapmi

NAČ 1995:6 «Dearvvasvuođa- ja sosiálbálvalusaid plána sámi veahkadahkii» válddahallá stuorra váilliid riikka dearvvasvuođa- ja sosiálbálvalusain, numo sámi veahkadat dan vásiha. Čielggadeapmi šattai boađus das go dearvvasvuođa- ja sosiálasuorggi sámi organisašuvnnat ožžo Norgga Sámeráđi Sosialdepartementtain meannudit sámi geavaheaddjiid dili. Peršpektiiva mii biddjui čielggadeami vuođđun, lei dearvvasvuođa- ja sosiálbálvalusaid boađusovttaláganvuohta sámi geavaheaddjiide, go buohtastahttá earáiguin muđui. Čielggadeamis evttohuvvojit vaikko man olu doaibmabijut mat ovdánivčče ovttaárvosaš bálvalusfálaldaga. Ráđđehus áigu ráhkadit doaibmplána NAČ 1995:6 čuovvoleapmái. Plána ráhkaduvvo ovttas Sámedikkiin.

1997:s adnojuvvui sullii 1,5 milj ru iešguđet čuovvolandoaibmabijuide. Doaibmabijuin namuhivčče

Romssa Guovllubuohcciviessu lea álggahan viiddis ovddidanprošeavtta maid gohčoda «Máñggakultuvrralaš buohcciviessu. Sámi Fuolahusguovddáš»

Guovdageaidnu suohkan álggahii prošeavtta Dearvvasvuođa- ja sosiálbálvalusaid ovdáneapmi sámi suohkanis»

Medisiinnalaš lubmagirjji ráhkadeapmi

Boares sámiid eallindili ja eallinkvalitehta dutkan álggahuvvui

1998:s háldejuvvo 5 miljon ru geahččalan- ja ovddidanbargguide. Soames prošeavttain main álge 1997:s jotkojuvvojit. Álggahuvvon leat vel moanat ođđa prošeavttat, ee

Sámegiela hálddašanguovllu gielddaide lea juolluduvvon mearreruhta ovddidanbargguide, diehtojuohkindoibmii ja oahpahusdoaibmabijuide sámegiela ja kulturáddejumis

Nordlándda, Romssa ja Finnmárkku fylkkagielddaide lea juolluduvvon ruhta vástideaddji bargui ja dulkomii sin dearvvasvuođaásahusain

Sámi allaskuvlii, Finnmárkku allaskuvlii ja Budeajju allaskuvlii lea juolluduvvon mearreruhta ee. ovddidit deavddaoahppofálaldaga sámegielas- ja kulturáddejumis dearvvasvuođa- ja sosiálbargiide ja heivehallat dálá lohkanfálaldaga máñggakultuvrralaš oktavuhtii

1999 bušeahttaevttohus

Liiguduvvo 1999:s 5 milj ru čuovvolandoaibmabijuide. Bargo dasto seamma láhkai, muhto dalle vel áigumušain geahččalit buoridit ja nannet bálddalastima ja vásáhussirdima gaskal prošeavttaid ja guovlluid. NAČ 1995:6 mielde, ferte dálá bálvalusfálaldat oppalaččat heivehallot buorebut geavaheaddjiid dárbbuide ja sámi kultuvrralaš oktavuhtii.

Čuovvolanbargu čađahuvvo lagas ovttasbargguin Sámedikkiin. Sámediggi lea ee. árvalusaid ovddidan moatti dearvvasvuođa- ja sosiálpolitihkalaš stuorradiggedieđáhussii, ja ráđiid addán departementii doarjjaruđaid hálddašeami ektui. 1998 čavčča rájes lea namahuvvon áššemeannudeaddji Sámedikkis, nu ahte ovttasbargu sáhttá nannejuvvot ja Sámedikki cuogga ovddidit árvalusaid dán suorggis buorrána. Sámedikki dáhtu mielde, oaidná departementa dárbbašit addit Sámediggái njuolgasat váikkuheami iskandoaimmas. 1999 rájes sáhtášii danne sirdit doarjjaruđa osiid Sámediggái.

Kap 701.21.06 Doarjja sámi guovlluid spesialistdearvvasvuođabálvalussii

Finnmárkku fylkkagildii juolluduvvo 2,8 milj ruvnnu doarjja sámi guovlluid spesialistdearvvas­vuođabálvalusaide, namalassii Spesialistdoavtterguovddážii Kárášjogas ja Mánáid- ja nuoraid­psykiatralaš guovddážii/Psykiatralaš nuoraidjovkui Kárášjogas. Mearreruhta ásahuvvui 1988:s, ovddidan dihte dearvvasvuođabálvalusa mii sáhtášii bálvalit sámi veahkadaga iežas gillii.

Mánáid- ja bearašdepartementa

(1000 ru)

Kap 856 Mánáidgárddit, poasta 60 Doaibmadoarjja mánáidgárddiide

Ovddidit sámi mánáidgárddiid ásaheami, ásahuvvui 1985:s sierra doarjjaortnet. Doarjja lea lassin dábálaš doaibmadoarjaga, mii juolluduvvo buot mánáidgárddiide. Doarjjaortnega ulbmil lea láhčit dilálašvuođaid nu ahte gielddat ja priváhta mánáidgárdeeaiggádat galget sáhttit fállat sámi mánáidgárdefálaldaga. Sierra doarjja galgá gokčat sámegielhálli fálaldaga liigegoluid. Dát gusto earret eará jorgalanáigái, oastit ja ráhkadit sámi pedagogalaš ávdnasiid, goluide giellahárjehallanlájiid oktavuođas. Vai oažžu juolluduvvot doarjaga, lea eaktun ahte mánáidgárdi lea mearrádusain nannejuvvon ahte dat vuođđuduvvo sámegillii ja -kultuvrii. Dasto galget muhtumat bargiidjoavkkus, vuohččan ovdaskuvlaoahpaheaddji(t), leat sámegielhálli(t).

Birrasii 45 sámi mánáidgárddi 12 gielddain ožžo 1997:s sierra doarjaga, ja birrasii 1000 mánnái lei sadji dáid mánáidgárddiin.

Sámi mánáidgárddiid doarjjaortnet lea árvvoštallamis. Bargu galgá leat gergon 1999 giđa. Fylkkamánnit hálddašit ja mákset doarjaga. Evttohuvvon lea ahte Sámediggái galgá sirdot doarjja­ortnet 1999 rájes.

Kap 856 Mánáidgárddit, poasta 70 Doarjja eará mánáidgárdeáigumušaide

Sámi oahpahusráđđi lea sámi mánáidgárdegažaldagain ráđđeaddi orgána Mánáid- ja bearašdepartementii ja fylkkamánniide.

Sámi oahpahusráđđi lea 1994 rájes nannejuvvon sierra mánáidgárdesuorggi fágaoaivadeaddjin. Departementa lea 1996 rájes addán mearreruđa Sámi oahpahusráđđái ovddidan-, diehtojuohkin- ja oaivadandoaibmabijuide. Sámi oahpahusráđđi nannejuvvo 1999:sge doaibmabidjoruđaiguin.

Kap 857 Mánáid- ja nuoraiddoaibmabijut, poasta 70 Mánáid- ja nuoraidsearvvit

Mánáid- ja nuoraidsearvvit leat dehálaččat ovddidit rievddadeaddji ja demokráhtalaš servodaga. Servviid bargu lea maiddái dehálaš oažžut mánáid ja nuoraid beroštit servodaga hábmemis, iežaset eavttuid mielde ja máñggalágan ideologalaš vuođuin. Ráđđehus danne ain doarju eaktodáhtolaš mánáid- ja nuoraidservviid doaimmaid máñggalašvuođa.

Bušeahttapoasta siskkilda vuođđodoarjaga ja prošeaktadoarjaga eaktodáhtolaš mánáid- ja nuoraidservviid guovddášlađđasii. Sámi nuoraidsearvvit numo NSR Nuoraidlávdegoddi ja Davvi Nuorra, leat ožžon doarjaga doibmii, prošeavttaide ja riikkaidgaskasaš árjjalašvuođaide. Njuolggadusat diktet árvvoštallat doarjaga sámi mánáid- ja nuoraidservviide sierra.

Kap 857 Mánáid- ja nuoraiddoaibmabijut, poasta 71 Dutkan ja ovddidanbargu

Poasta galgá earret eará geavahuvvot doarjut mánáid- ja nuoraidsuorggi guovllu ja báikkálaš geahččalan- ja ovddidanprošeavttaid. Earret eará deattuhuvvojit doaibmabijut ja prošeavttat mat ovddidit mánáid ja nuoraid searvama ja mielváikkuheami servodagas ja sierra doaibmabijut sámi mánáid ja nuoraid ektui.

Doarjja lea addon geahččalan- ja ovddidanprošeavttaide maid ulbmil lea leamaš nannet sámi mánáid ja nuoraid identitehta ja gullevašvuođa sámi servodahkii. Mearreruhta lea ee addon Sámediggái gárvvistit sámi mánáid- ja nuoraidplána, konferánssaide, gielddaid prošeavttaide ja njealjejagáš áigodahkii geahččalit ilbmadit sámi nuoraidbláđi.

Ráđđehus áigu ovttas Sámedikkiin čuovvolit sámi mánáid- ja nuoraidplána, váikkuhit buorebut čalmmu­stahttit sámi mánáid ja nuoraid dárbbuid ja beroštumiid.

Eanadoallodepartementa

(1000 ru)

Kap 1147 Boazodoallohálddašeapmi

Boazodoallohálddašeapmi lea fágalaš hálddašanapparáhta mii maiddái doaibmá Boazodoallostivrra ja guovllustivrraid čállingoddin ja doaimmaheaddji orgánan. Dasto lea hálddašeamis ráđđeaddi doaibma boazoealáhusa ektui. Doaimma bajit ulbmil lea mielváikkuhit ovddidit ekologalaš, ekono­malaš ja kultuvrralaš ceavzilis boazoealáhusa. Čuovvovaš strategiat biddjojit vuođđun juksat ulbmila:

Vuođđodieđuid vuođul mo jeagilguohtumiin geavvá ja elliid deattus geasseguohtonáigodaga maññil, bargat dárbbašlaš doaibmabijuid ektui, mat heivehit boazomáddodaga, ja bearráigeahččat ahte ealáhatvaljiid rámmat doahttaluvvojit

Neavvut, juohkit dieđuid ja eanet searvat olgodoaimmain, ja leat mielde ráhkadeamen orohat­plánaid mat sáhttet leat neavvun ealáhusa manus

Duođaštit boazodoalu eanageavaheami ja vuoigatvuođaid, buorebut áddegoahtit bohcco láhttema ja birasheivehallama, ja almmuhit dán go ásaha fierpmádaga ja lihtodemiid eará almmolaš orgánaiguin

Veahkehit ovddidit molssaevttolaš ealáhusdoaimma ealáhusas ja dan oktavuođas

Nannet nissoniid saji ealáhusas

Diehtojuohkindoaibma birrasiid ektui

Beavttalmahttit stivrenorgánaid barggu

Gealbolokten hálddašeamis, ja sámegielas ja -kultuvrras

Hábmet riidoeastadeaddji doaibmabijuid eará ealáhusberoštumiid ektui

1997 raporta

Ođđajagemánu loahpas lei čielggas ahte guohtondilli Finnmárkku ja Romssa osiin lei váttis, sierra dálkkádagaid geažil. Ii lean olus doaivva dáid galgat buorránit ovdal giđa. Hálddašeami bijus čohkkejuvvui dili logahallamii ja meroštallamii, informašuvdnii ja neavvut boazoeaiggádiid, ja medaid. Dát sierra massimat árvaluvvojit leat 10 000 heakka. Vearrámus guovlluin masá jávke olles guokte jahkeluohká. Lohkkaduvvon guohtumat dagahedje stuorra nuppástusaid johtimiin. Hálddašeapmi heive­hii dasto doaimmas daid guovlluide maidda dát čuozai, go veahkehii ráddjet ruđalaš váttis­vuođaid, mat boazoeaiggádiin ledje dán dili geažil. Váttis valljivuohtadili geažil, man maññil ledje stuorra massimat oktasašguohtumiin Finnmárkkus, dárbbašuvvui bidjat eambo návccaid dákkár bargguide.

Dasto lea hálddahusas čađahuvvon gealbolokten doaibmabijut sámegielas.

1999 bušeahttaevttohus - áñgiruššansuorggit

Ealáhusa dálá nuppástuhttinproseassa gáibida stuorra bidjosa 1999:sge. Boazodoallolága čađa mannan hálddašeami ja ealáhusa siskkáldas dilálašvuođain, leat dás guovddážis. Dasto dárkkistuvvo njealje davimus guohtonguovlluid orohatjuohkin ja gaskavuohta Ruýýii, Supmii ja Ruššii gáibida ain stuorra fuomášumi.

Áigumuš lea dahkat boazodoalu ekologalaččat ja ekonomalaččat ceavzilin. Boazologu geahpe­deapmi Finnmárkkus, earret eará ealuid šaddomálle mielde, lea hui dehálaš áñgiruššansuorgin gozi­huvvon vihkkemiin ja lohkamiin. Dát bargu gáibida olu resurssaid. Ferte movttiidahttit doallohámiide mat buvttadit earágo dušše bierggu. Dát bijašii vuđđosa nannet nissoniid sajádaga ealáhusas, seammásgo nannešii boazodili kultuvrralaččat. Oppalaš nissoniidda jurddašuvvon doaibmabijut ealáhusas deattuhuvvojit. Diehtojuohkindoaibmage lea dehálaš. Seamma maid sámegiela nannen.

Boazodoallohálddašeamis ásahuvvo virgi mii galgá bargat erenoamážit nissoniid doaibmabijuiguin boazoealáhusas. Liiguduvvon lea 0,5 milj ru dása (geahča vel Gielda- ja guovludepartementta kap 541 poastta 70).

Nuppástuhttindoaibmabijut Sis Finnmárkkus

Ráđđehus evttoha juolludit 1999:s 12 milj ru nuppástuhttinbálkkáide. Doarjaga ulbmil lea geahpedit boazologu ja ealáhusa doaimmaheaddjiid. Boazodoalliide fállo mannat árjjalaš nuppástuhttimii jus luhpet boazodoalus. Áigemearri ohcat nuppástuhttinbálkká lei 1.9.1995 ja sisaváldinbisseheapmi lei 31.12.1995. Sisaváldinbisseheamis ledje sullii 100 doalu mannan nuppástuhttinbálkáortnegii, ja ledje njuvvon badjelaš 20 000 bohcco. Máñggas dieđihedje iežaset bálkái justa ovdalaš áigemeari. Vuosttas nuppástuhttit leat dál ortnega loahpas.

Čájehuvvo leat hui váttis badjel 55 jahkásaš nuppástuhttiide oažžut eará barggu. Dán joavkkus ii gáibiduvvo árjjalaš nuppástuhttin. Veahkehit dán jovkui addit árvosaš loahpa bargoeallimis, ja heađuš­teamis ahte fas álget boazodoaluin, lea Eanadoallodepartementa mielas fállat ortnega mii váfista dáid nuppástuhttiide ekonomalaš vuđđosa penšunahkái. Eaktun beassat ortnegii, lea ahte su doallu loahpa­huvvo. Ortnet ruhtaduvvo nuppástuhttindoaibmabijuid mearreruđain.

Kap 1151 boazodoallošiehtadusa čađaheapmi

Kapihtal siskkilda mearreruđaid čađahit boazodoallošiehtadusa, ja ruđa máksit goluid radioaktivitehta boazobierggu oktavuođas. Boazodoallošiehtadus lea, earret boazodoallolága, dehálamos operatiiva neavvu čuovvolit boazodoallopolitihka mihttomeriid ja njuolggadusaid. Boazo­doallo­šiehtadusain gaskal Norgga Boazosápmelaččaid Riikkasearvvi ja Stáhta, Eanadoallodeparte­mentta bokte, leat ságaškuššon eanas ekonomalaš gažaldagat mat gullet boazodoalu ovdáneapmái. Dás mearriduvvo earret eará ekonomalaš váikkuhangaskaomiid atnin ja mo dat buoremusat galget hábme­juvvot vai sohpet boazodoallolágain ja lága áigumušaiguin. Dát galgá sihkkarastit ahte ovdán­eapmi manná daid ulbmiliid guvlui maid Stuorradiggi lea mearridan.

Departementa bargá dál lájiin ahte boazodoallolága ráñggáštanvuođut ja movttidahttindoaibmabijut boazodoallošiehtadusas eanet galggašedje adnot ovttas, juksan dihte boazodoallopolitihka mearri­duvvon ­ulbmiliid.

Boazodoallopolitihka njuolggadusat ja mihttomearit leat váldoáššálaččat Sd dieđáhusas nr 28 (1991-92) Nana bissovaš boazodoallu, ja čuovvovaš stuorradiggeproposišuvnnain boazodoallošiehtadusas. Váldostrategia lea oččodit ceavzilat boazodoalu - boazodoalu mas lea ekologalaš, ekonomalaš ja kultuvrralaš ceavzilvuohta. Ekologalaš ceavzilvuohta lea eaktun ekonomalaš ceavzilvuhtii, ja ovttas lea ekologalaš ja ekonomalaš ceavzilvuohta vuođđu earret eará kultuvrralaš ceavzilvuođa ovddideamis.

1998/99 boazodoallošiehtadus

Šiehtadusas lea biddjon vuođđun ahte boazodoallolága ráñggáštanvuođut ja boazodoallošiehtadusa movttiidahttindoaibmabijut, eanet galggašedje adnot ovttas lasihit boahttevuođas boazodoallo­politihka ulbmiljuksama. Badjel 600 heakka ealuide, biddjo vuođđun ahte boazodoallolága njuolgga­dusat juohke doalu alimus boazologu, deaddorájáid ja resursdivada mearrideamis, ferte dárkkistit eanetgo dál. Dát bargu vuoruhuvvo.

Nissoniid sajádat boazodilis lea nannejuvvon go lea álggahuvvon sierra doarjjaortnet dán ulbmilii. Doaibmabidju lea vel álggahuvvon ealáhusas vai álkiduvvo buolvarasttildeapmi.

Mearreruhta lea liiguduvvon doaibmabijuide veahkehit váttis dili, masa máñga boazoeaiggáda šadde 1996/97 garra dálvvi maññil. Vai orohagat sáhttet birget váttis guohtondilis, sáhttá šiehtadusa mielde orohagain ásahit massineastadeaddji foandda masa boazodoallošiehtadusas fidnešii oasi ruđas.

Norgga Boazosápmelaččaid Riikkasearvi (NBR) gáibidii sierra dokumeanttas ruovttoluotta dieđu das, mo eiseválddit árvvoštallet dili mii lea bohciidan maññil golggotmánu 24.b. 1997 Alimusriekte­duomu (Aursund-duomu), lullisámi guovllu boazodoalu vuoigatvuođaid ektui. Sd prp nr 49 (1997-98) konkluderii ahte boazodoallolága vuoigatvuođaid vuođđogažaldagat, galget árvvoštallot Sámi vuoigatvuođalávdegotti barggu joatkaga oktavuođas, ja lágas dahkko ráddjejuvvon dárkkisteapmi, hálddašeami ja ealáhusa siskkáldaččabut dilálašvuođaid ektui. Eiseválddit áigot lasihit bidjosa sihkkarastit lulliguovlluid sámi boazodoalu ealáhusvuđđosa ja árvvoštallet dán oktavuođas geavahit váikkuhanomiid numo láigošiehtadusaid ja várra bággolonisteami.

1998/99 boazodoallošiehtadus ja 1998 stáhtabušeahta nuppástusat, leat ovdanbukton Stuorradiggái Sd prp:s nr 49 (1997-98). Stuorradiggi dagai mearrádusa 1998:s proposišuvnna mielde, ja juolludii seammás mearreruđa máksit goluid radioaktivitehta boazobierggu doaibmabijuide.

Birasgáhttendepartementa

(1000 kr)

Kap 1429 poasta 72.7 Sámi kulturmuitosuodjalus

Birasgáhttendepartementa ásahii 1987 sierra poastta (kap 1465 poasta 79.3) sámi kultur­muitosuodjalussii. Dán áigumuša mearreruhta addui ovdal máñgga poasttas kap 1465 Kulturmuitodoaibmabijut. Ulbmil lei čohkket sámi kulturmuitosuodjalusa bušeahttaomiid sierra postii. Ruđat adnojedje iešguđet sihkkarastindoaibmabijuide, logahallamiidda, oktavuođaorgána doibmii jna. 1991 bušeahtas sirdui mearreruhta Riikkaantikvára bušehttii, kap 1429, poasta 72.7. 1991 rájes atne dán poastta ruđa vel nannet Romssa musea, Samiid Vuorká Davviriid, Kárášjogas ja Saemien Sijte, Snåases, sámi kulturmuittuid hálddašeami.

1993 stáhtabušeahtas moanat doarjja- ja doaibmaoamit mat gulle sámi áigumušaide, sirdojuvvo eará departementtain Gielda- ja guovludepartementta bušehttii. Dáid ruđaid lea das maññil Sámediggi hálden. Birasgáhttendepartementa sirddii bálká- ja doaibmaomiid kap 1429, poasttas 72.7 - oktiibuot
2 250 000 ru - Gielda- ja guovludepartementta bušehttii. Submi gokčá bálká- ja doaibmaomiid sámi kulturmuitosuodjalusa hálddašanorgánii - Sámi kulturmuitoráđđái - mii lei ásahuvvomin.

Sámediggi namahii Sámi kulturmuitoráđi njukčamánus 1994, ja dat bođii fápmui suoidnemánu 1.b. seamma jagi. Birasgáhttendepartementa mearridii borgemánu 30.b. 1994 ahte čakčamánu 1.b. 1994 rájes galge Sámi kulturmuitoráđđái sirdit sámi kulturmuitosuodjalusa bargguid ja válddi, kulturmuitolága mielde. Sámi kulturmuitoráđi hálddahusa ásaheapmi lei 1994 čavčča ja 1995 giđa botta. Oktiibuot leat ásahuvvon 11 virggi, juogaduvvon ovtta váldokantuvrii ja golbma guovllukantuvrii.

1994 bušeahta rájes leat Riikkaantikváras fas leamaš doarjjaruđat sin bušeahtas čađahit sámi kulturmuitosuodjalusas konkrehta suodjalandoaibmabijuid. 1998:s juolluduvvui 0,6 milj ru dán ulbmilii. Sámi kulturmuitoráđđi hálddaša mearreruđa.

1999 bušeahttaevttohus

Birasgáhttendepartementa evttoha ahte 0,6 milj ru doarjjapoasta sámi kulturmuittuide joatkkašuvvo 1999:s. Ortnet galgá áimmahuššat bajit kulturmuitofágalaš deasttaid barggu, sámi kulturmuittuid ja kulturbirrasiid ja sámi huksensuodjalusaid. Doarjja addo dikšut sámi viesuid ja eanadaga ja dikšut ja mađasatnit ráfáiduhtton guovlluid dahje guovlluid gos lea ráfáiduhttinbargu.

Birasgáhttendepartementa lea dasto 1999 bušeahtas evttohan sirdit 0,6 milj ru kap 1429, poasttas 21 Gielda- ja guovludepartementta bušehttii, kap 540, postii 50 máksit Sámi kulturmuitoráđđái 1 virggi bálká- ja doaibmagoluid, go ásaha kantuvrra Nordlánddas 1999 rájes. Dát ruhta lea 1999 bušeahtta­evttohusas Sámediggái.

Bargo- ja háldahusdepartementa

(mill ru)

Poasta 31 Joatkit huksenprošeavttaiguin

Poasta 31 Joatkit huksenprošeavttaiguin siskkilda čuovvolit juolludeami prošeavttain maid Stuorradiggi lea ovddit bajiin mearridan álggahit. 1999:s evttohuvvo 1,3 mrd ruvnnu mearreruhta sihkkarastit buoremus ovdáneami.

Sámedikki visti Kárášjogas

Stuorradiggi mearridii 1997 stáhtabušeahta oktavuođas ahte galgá huksejuvvot sierra visti Sámediggái. Sámediggevistti áigumuššan lea ahte galgá vuođđuduvvot sámi kulturárbevieruide, ja das galgá leat erenoamášvuohta mii lea parlameantavissui gudnin. Sámediggi galgá eaiggáduššat vistti, mii vurdojuvvo leat gárvvis jagis 2000.

Gollomearri Sámedikki vistái Kárášjogas evttohuvvo lasihuvvot 16 milj ruvnnuin 1.7.98 rájes 117,6 milj ruvnnu rádjai. Sudja lea ahte prošeavtta boahtán fállagiin, čájehuvvo eanet haddelassáneapmi go ovdal navdon.

Vuođđobargguiguin álge borgemánus 1998.