Til metoderapport:

Samfunn i samfunnet
1. _
Innhaldsliste1 Innleiing31.1 Frå ”lukka rom” til
1 Innleiing
1.1 Frå ”lukka rom” til ”samfunn i samfunnet”
2 Teori
1. 2.1 Featurereportasjen
2. 2.2 Metodebruk
  1. 2.2.1 Observasjon
  2. 2.2.2 Kunnskap
3 Om reportasjane
4 Bakgrunnskunnskap
1. 4.1 Sosiale system
2. 4.2 Sosialisering
5 Hovedtema: Rolleproblematikk
6 Avslutning
1. _
  1. _
    1. _
      - _
Forbod og fridom
Litteraturliste

Samfunn i samfunnet

Reportasjeserie med metoderapport

Semesteroppgåve

ved Senter for journalistikk,

Høgskolen i Bodø, våren 2003

Emnekode JO102U 001

Jorunn Erga Steinsland

Kandidatnummer: 32

Fleire samfunn

- ein journalist

Metoderapport til reportasjeserien

”Samfunn i samfunnet”

Innhaldsliste

1 Innleiing .................................................................................................................................. 3

1.1 Frå ”lukka rom” til ”samfunn i samfunnet” ......................................................................... 3

2 Teori ........................................................................................................................................ 4

2.1 Featurereportasjen ............................................................................................................ 4

2.2 Metodebruk ...................................................................................................................... 5

2.2.1 Observasjon...............................................................................................................5

2.2.2 Kunnskap................................................................................................................... 6

3 Om reportasjane ...................................................................................................................... 6

3.1 Når heime er på jobben .................................................................................................... 6

3.1.1 Om kjeldene .............................................................................................................. 7

3.2 Draumar og anger i såpelukt ............................................................................................ 7

3.2.1 Om kjeldene .............................................................................................................. 9

3.3 Forbod og fridom ............................................................................................................. 9

3.3.1 Om kjeldene .............................................................................................................. 9

3.4 Oppsett og synsvinkel .................................................................................................... 10

4 Bakgrunnskunnskap .............................................................................................................. 11

4.1 Sosiale system ................................................................................................................ 11

4.2 Sosialisering ................................................................................................................... 12

5 Hovedtema: Rolleproblematikk ............................................................................................ 12

6 Avslutning ............................................................................................................................. 15

Kjeldeliste................................................................................................................................. 15

Forbod og fridom ..................................................................................................................... 17

Litteraturliste ............................................................................................................................ 18

1 Innleiing

Eg valde å løysa semesteroppgåva som ein reportasjeserie med metoderapport. Grunnen til

det, var at eg hadde lyst til å få prøvd meg meir på reportasjesjangeren. Prøva å strekka litt

grenser og få sett meg sjølv litt på prøve. Det føler eg absolutt eg har fått til. Til tider har eg

kasta meg sjølve på djupt vatn, men har lært at eg kan symja. Sjølv i ukjente farvatn.

Temaet eg har valt er

”samfunn i samfunnet”.

Reportasjane er meint for eit magasin, eller

reportasjebilag. Og er brekt om på to til fire tabloidsider med bilete.

Som vanleg har ikkje alt gått etter planen. Derfor startar eg denne metoderapporten med å

forklara kva som gjorde at eg endra idè. Eg fortel om sjangrane og kva eg såg føre meg å

gjera, og så kjem resultatet, dilemma og etiske problem eg støtte på undervegs.

Eg vil òg knytta til litt samfunnsteori som gir bakgrunnskunnskap om miljø som lever sitt eige

liv, skilt frå storsamfunnet.

Hovuddelen av rapporten konsentrerer seg om rolleproblematikken.

Kor går grensa mellom

det å vera medmenneske og det å vera journalist?

Noko eg opplevde som vanskeleg under

arbeidet med alle reportasjane, og som har fått meg til å tenkja grundig gjennom kva som ligg

i mi rolle som journalist.

1.1 Frå ”lukka rom” til ”samfunn i samfunnet”

Då eg begynte arbeidet med semesteroppgåva, hadde eg temaet: ”lukka rom”. Eg såg føre

meg å skildra tre ulike lukka miljø i samfunnet vårt. Miljø som er stengde for dei aller fleste.

Dei tre eg hadde satt opp var:

autist eller klaustrofobi

Det begynte bra, fengselsreportasjen var nesten ferdig, og eg rulla glatt vidare til ubåtsaka.

Men så kom nokre usynlege kjeppar inn frå sida og felte meg. Forsvaret hadde dårleg

økonomi og hadde derfor tatt ut ubåtane av den øvinga eg hadde avtale om å vera med på.

Eg vart litt satt ut og sleit med å tenkja nytt. Eg følte at eg hadde grodd litt fast i det lukka

rommet mitt. Derfor måtte eg lyfta hovudet etter nakkehåra for å sjå litt meir av verda. Eg

bestemte meg etter litt iherdig tenking, for å bytta litt på tittelen. Men ikkje meir enn at eg

kunne behalda fengsels-reportasjen. Den nye tittelen vart ”samfunn i samfunnet”. Med

samfunn i samfunnet meiner eg miljø som skil seg ut, og lever meir eller mindre skilt frå

storsamfunnet.

Eg hadde tidlegare lekt med tanken om å vitja ”Guds Menighet”

i Ørsnes i Lofoten. Eit

kristent trussamfunn som i trua skil seg veldig i frå statskyrkja. Eg trudde det ville vera

vanskeleg å få innpass der, så eg hadde skrinlagt den planen. Nå vart idèen igjen levande. Eit

trussamfunn, eller ei sekt, er så absolutt eit samfunn i samfunnet. Eit religiøst sådan. Iallfall

når dei skil seg så kraftig i frå statskyrkja som desse gjer. Med godt mot og opent sinn, greip

eg røyret og slo nummeret til Ørsnes Privatskule, som er menigheita sin skule. Der fekk eg

nummeret til forstandaren og fingrane slo ivrig nummeret. Eg var i gang.

Det eg har lært av denne prosessen er at ein ikkje må gro fast i eigen tankegang. Det er lurt å

halda alle kanalar opne. Det viktigaste eg lærte, er at ein ikkje må tru på førehand at ting er

umulege. Det er utruleg kva som går, viss ein prøver. Men, i eit slikt miljø som det på Ørsnes

må ein trå litt varsamt. Slik at ein ikkje i vankunna kjem i fare for å trå på folk si tru og

overbevising. For det var ikkje mi hensikt.

Mitt mål var å skildra tre ulike miljø som skil seg i frå resten av samfunnet. Tre miljø som kan

karakteriserast som samfunn i samfunnet. Eg hadde lenge to avtalar, men mangla den siste.

Den idèen eg hadde mest lyst til å fullføra, var å skildra livet på ei oljeplattform. Som fort kan

skje, skar det seg. Det har vore eit problem at det er så vanskeleg å få klare svar ut av folk. Eg

har lært at ting tar tid. Eg bestemte meg då for å laga ein reportasje i frå skiftsamfunnet på ein

båt, og fann ut at det var enkelt og greit å laga på Hurtigruta tilbake frå Lofoten.

Dei tre eg til slutt sat igjen med var altså:

– Bodø fengsel

– Guds Menighet på Ørsnes i Lofoten

– Hurtigruta

2 Teori

2.1 Featurereportasjen

Reportasjen er ein skildrande sjangar. Slik eg oppfattar feature-omgrepet, er det meir ein

reportasjemetode enn ein eigen sjanger. Observasjon og tilstedeværing står i sentrum. Det

gjeld å ha alle antennene ute for å få med seg detaljar og kanskje finna akkurat den detaljen

som viser det karakteristiske med miljøet ein skal skildra.

Det er òg viktig at reportasjen har nerve. At framstillinga går hand i hand med innhaldet.

Det heiter i pensum at ein reportasje om sjøen, skal bølgje og ”skal du skrive om

flyging...reportasjen må på vingene, den må lette og lande med sug i magen og propper i

ørene.”

Dette er tankar som ser veldig fine ut på trykk i ei lærebok, men det er frykteleg vanskeleg å

eigentleg forstå kva som er meint og korleis ein skal bruka det.

Særlig i hurtigrute-reportasjen tenkte eg på korleis eg skulle få til ein bølgjande tekst. Etter

lang tid med prøving, sat eg ennå igjen med spørsmålet: Kva er eigentleg ein bølgjande tekst?

I hurtigrute-reportasjen står klokkesletta for bølgjene. Kvart nye klokkeslett-avsnitt er ei ny

bølgje. Slik ”bølgjer” reportasjen seg mot slutten.

2.2 Metodebruk

Eg ville gjerne at reportasjane skulle skilja seg litt frå kvarandre.

Metoden var i bunn og grunn lik i alle reportasjane, derfor måtte endringane gjerast i sjølve

utforminga, skriveprosessen. Eg vel å fortelja litt om dei metodane eg brukte mest.

2.2.1 Observasjon

Metodar eg brukte mykje var ytre observasjon og deltakande observasjon

. Jo Bech-Karlsen

er nølande med å kalla deltakande observasjon for ein metode i si bok ”Reportasjen”. Han

begrunner det i at for ein journalist vil alltid deltakande observasjon vera relativ. ”Han slipper

vanligvis ikke reporterrollen for å forsøke å erobre en annen, deltakende rolle. For det andre

er reporterens feltarbeid vanligvis av betydelig kortere varighet enn antropologen og

reporteren kommer dermed ikke menneskene så tett innpå livet.”

I Jo Bech-Karlsen si bok, Feature-reportasjen, fortel han om fem punkter som er viktige når

ein bruker observasjon som metode:

Ønske om å formidla eigne opplevinga

•

Å vera nyfiken

Bech-Karlsen oppsummerer med følgende:

”Journalistisk observasjon betinger en sunn åpen holding, og en vilje til å forstå og oppleve.

Men, selv denne opplagte journalistiske holdningen reiser et grunnleggende problem:

Hvilke forutsetninger har journalisten for å forstå?”

Vidare samanlikar Bech-Karlsen sosialantropologen og journalisten. Og konkluderer med at

journalistar kan koma til kort på grunn av tida dei har til disposisjon. Lite tid kan gjera at det

blir vanskeleg å forstå. Dette fekk eg kjenna på kroppen. Det

vanskeleg å forstå når ein

bare er ein snartur innom eit miljø. Derfor var det viktig for meg å gjera det klart for lesaren at

eg ikkje har noko fasitsvar på korleis livet i desse samfunna er. Eg vidareformidlar mine eigne

observasjonar og inntrykk. Verken meir eller mindre. Eg syns at ei personleg form var den

lettaste måten å gjera dette tydeleg på.

2.2.2 Kunnskap

Olav Reinton har formulert ein formel for journalistikk som viser kor viktig kunnskap om

emnet er for å laga gode journalistiske verk.

Journalistikk =

kunnskap

x 3 ferdigheiter

(kildeferdigheit, analytisk ferdigheit og formidlingsferdigheit)

Har ein ikkje kunnskap om det ein skal skriva om er det umogleg å laga ein truverdig tekst.

Derfor vel eg å sjå på bakgrunnskunnskap som ein metode i seg sjølv for å få til ein god

reportasje. Særlig når ein ikkje har all verdens tid til disposisjon, som er tilfelle i mykje av

journalistikken, er det viktig med kunnskap. Slik blir ikkje observasjonane hengande i lause

lufta. Ikkje bare for lesaren, men og for journalisten. Tanken er tross alt å få fram eit så riktig

bilete av miljøet som mogleg.

3 Om reportasjane

Eg vel å fortelja litt om kvar enkelt reportasje, før eg diskuterer hovudproblemstillinga mi.

3.1 Når heime er på jobben

– Ein reportasje om skiftsamfunnet

Grunnlaget til denne reportasjen vart lagt i løpet av seks timar på hurtigruta, Polarlys. Turen

gjekk frå Svolvær til Bodø. Det som var litt dumt, var at det var om kvelden og at eg hadde

såpass kort tid på meg. (Då bølgjene sette inn var eg i midlertid glad for at tida var såpass

kort.)

Eg fekk omvisning av kapteinen, der han presenterte meg og sa kvifor eg var der. Sidan

kapteinen er sjef, trur eg dei tilsette nærast såg på det som ei plikt å snakka med meg og det

var veldig lett å koma innpå folk. Det var òg ein klar fordel at eg fekk gå kor eg ville, sjølv

om dørene sa ”crew only”.

Problema begynte å melda seg då båten byrja å gynga. Eg er ikkje blant dei mest sjøsterke, og

sleit litt med forma ei stund. Men, eg observerte så godt eg kunne, og tvingde meg til å

fortsetta. Eg kom til land og eg kom i mål med reportasjen. I ettertid har eg sett at notata har

svakheiter på grunn av forma eg var i og tida eg hadde disponibel.

Men eg syns ikkje at reportasjen slik han står nå, ber preg av det.

3.1.1 Om kjeldene

Etter å ha vore kasteball i OVDS, vart eg sendt til TFDS som eig Hurtigruta eg ville reisa

med. Her kom eg i kontakt med kapteinen, som gav meg lov til å få vera med ein tur.

Resten av personane i reportasjen møtte eg om bord. Av skriftlege kjelder fann eg

informasjon på internett om denne båten. Storleik, kor mange passasjerar han tek, byggeår og

fleire reine fakta. Nokre av desse valte eg å bruka i ingressen, for å gjera reportasjen annleis.

Alle personane fekk ikkje bli med i teksten, på grunn av at eg snakka med veldig mange. Det

var uproblematisk å kutta nokon heilt, på grunn av at det var ikkje alle eg prata like mykje

med.

3.2 Draumar og anger i såpelukt

– Ein reportasje om fengselssamfunnet

Tanken bak denne reportasjen var å bruka meg sjølv veldig innimellom. Skildra alt slik eg

oppfatta det. Dette viste seg å vera litt vanskeleg. Eg kan ikkje skildra fengselslivet. Eg har

aldri vore innsett og følte og at eg ikkje passa heilt inn der. Det var ikkje alt eg forstod av

kodar og språkbruk. Ikkje minst så følte eg at normer og reglar var annleis der inne.

Då eg innsåg dette vart det viktig å snakka med mange innsette og få dei til å fortelja. Desse

sitata kan vanskeleg prøvast. Det er derfor vanskeleg å veta om informasjonen er god nok til å

vera bakgrunnsinfo. Derfor valte eg å bruka mange sitat. Eg valte å la dei innsette sjølv

fortelja og la deira sitat stå som forklaring på korleis fengselslivet eigentleg er.

Eg og observasjonane mine står åleine i nokre avsnitt. Tanken er at eg skal sleppa lesaren inn

i hovudet mitt og visa han/henne korleis eg tenkte i situasjonen. Eg gir meg ikkje ut for å vera

objektiv, men open og skildrande.

Dei andre avsnitta, som utgjer mesteparten av reportasjen, skriv eg som ein vanleg reportasje

med featuretrekk.

Eit lite forsøk på Gonzo-journalistikk,

men eg føler sjølv at eg ikkje heilt fekk dette til.

Kanskje eg har utvikla ein ny sjanger: Halvgonzo. Eventuelt Gonzo light.

For å sleppa inn i fengselet måtte eg signera ei tausheitserklæring, som forbaud meg å avsløra

identiteten til dei innsette. Sjølv om dei samtykte. Dette spurte eg spesifikt om.

Først syns eg det var feil at fengselet skulle bestemma over dei innsette. Eg var i tvil om eg

skulle bry meg om akkurat dette punktet. Men sjølv om den innsette sjølv samtykker, er det

ikkje sikker at han er klar over følgjene dette vil få. Ein må gå ut i frå at personen har gjort

noko kriminelt for å hamna i fengsel. Dette har gått ut over han, men òg familien. Eit

eventuelt medieoppslag vil kunna rippa opp i alt det vonde. Ikkje bare for hovudpersonen

sjølv, men òg for pårørande. Derfor valde eg å godta denne sensuren.

Fleire av dei innsette gav og uttrykk for at dei ville vera anonyme. Kjeldevernet er eit

grunnleggjande prinsipp i norsk presse. Dette kjem tydeleg fram i Vær Varsamplakaten.

Derfor vil eg heller ikkje oppgi namn og telefonnummer i kjeldelista. Eg vel å visa til to punkt

i VVP:

3.5 Gi ikkje opp namnet på kjelda til opplysningar som er gitt fortruleg, dersom dette ikkje er

uttrykkjeleg avtalt med vedkomande.

3.9

Vis særleg omsyn overfor personar ein ikkje kan vente er klar over verknaden av det dei

uttalar til pressa. Misbruk ikkje andres kjensler, kunnskapsløyse eller sviktande

dømmekraft.

Ein annan ting var at eg måtte gå med overfallsalarm, noko eg sjølv syns var litt dumt. Eg var

redd for at det kunne senda ut signal til dei innsette om at eg ikkje kjende meg trygg blant dei

og at det skulle verta ein unødvendig avstand mellom oss. Dette merka eg imidlertid ingenting

til. Det eg merka, var at alarmen vart observert og lagt merke til, men ikkje kommentert.

Fotograferinga var eit kapittel for seg. For at eg i det heile skulle få ta bilete, måtte det stå ein

fengselsbetjent og sjå på. Eg får heller ikkje bruka alle bileta eg har tatt i fall dei viser for

mykje av fengselet sine rutinar eller sikringssystem. Sjølv om betjentane sjølv peika på

alarmar og forklarte korleis dei virka, får eg ikkje skriva om det, i følgje dagleg leiar, Geir

Broen.

Eg bruker meg sjølv òg i denne reportasjen. Eg har valt å gjera det slik for å gjera det tydeleg

for lesaren at dette er mine tankar og opplevingar kring fengselssamfunnet. Det er ikkje

fasiten på korleis verken fengselslivet eller dei innsette er og har det.

3.2.1 Om kjeldene

Fengselsinspektør, Geir Broen var kontaktpersonen min, og ordna det slik at alle

fengselsbetjentane visste at eg kom. Nokre av dei innsette visste at eg kom, men ikkje alle.

Dette var ikkje noko problem. Meir om kjeldene til denne saka under hovedtemaet.

3.3 Forbod og fridom

– Ein reportasje om eit religiøst samfunn.

Eg ville prøva å laga ein reportasje med færre sitat og meir feature-preg. Eg reiste til Ørsnes

med alle antennar ute for å prøva å fanga opp alle detaljar som kunne skildra heilskapen og gi

meg innsikt i korleis det er å leva i eit samfunn, tett på Jesus. Det ligg nemlig i deira tru at

Jesus har kome att og bur åndeleg i lag med trussamfunnet.

I slike saker trur eg at det viktigaste er å ha eit åpent sinn. Det er betre å virka naiv, enn å

virka forutinntatt. Naivitet kan føra til at ein får informasjonen inn med teskei, men det er

betre det enn å ikkje få han i det heile.

På førehand, hadde eg lest ein god del i Bibelen, særleg Johannes åpenbaring som er ein

viktig del av trua til Guds Menighet. Men òg alt eg hadde kome over av informasjon om

trussamfunnet. Då eg sat på flyet til Lofoten, hadde eg ein del kunnskap om dei eg skulle

besøkja. Likevel spurte eg som om eg ikkje visste. Dette gjorde eg av fleire grunnar.

•

For at ikkje dei skal tru at eg veit meir enn eg gjer, og lar vera å gje meg opplysningar

som kan føra til større forståing.

•

For å dobbeltsjekka mine eigne kunnskapar. Alle tekstar er jo ein annan person si

tolking av saka. Eg er dessutan generelt kritisk til stoff eg finn på internett.

•

For å vera interessert. ”Ja, det veit eg”, frå journalisten har ein tendens til å få samtalen

til å stoppa opp.

3.3.1 Om kjeldene

Eg ville koma i kontakt med kjelder som kunne ta meg med i livet deira. Visa meg korleis det

er å leva så tett innpå religion. Eg ringde som sagt til skulen og fikk der namnet på

forstanderen, Rainer Stokvik. Han fungerer som ein slags prest og sjelesørger. Han sette meg i

kontakt med ein familie, som eg fekk lov til å koma heim til, Sølvi og Jens-Edvard Fredriksen

og tre barn. Eg er klar over at dette er kjeldestyrt kjeldesøk,

men det var vanskeleg å finna

gode kjelder på annan måte.

3.3.1.1 Utbrytarane

Eg las fleire avisartiklar og reportasjar om Guds Menighet. Her fann eg namna på personar eg

kontakta. Ein av dei var Solfryd Eldorsen. Ho er fødd på Ørsnes og inn i Guds Menighet, men

har valt å bryta ut. Ho bur for tida i Bergen, og det var derfor vanskeleg å treffa henne. Ho

kontakta fleire i same situasjon, for å høyra om dei ville møta meg. Men det var dessverre

ingen som ville stå fram. Ho forklarte at dette er svært vanskeleg for mange. Når dei har kome

seg igjennom det, vil dei bare gløyma og helst ikkje rippa opp ved å sjå seg sjølv på trykk i

avisa. Eg forklarte sjølvsagt moglegheita for å vera anonym, men dei var likevel ikkje

interesserte.

Eldorsen ville stilla opp, men det ville ha brote med reportasjesjangeren å ta telefonintervju.

Eg kunne har reist til Bergen, men studentlommeboka sa nei til det

Eg vil likevel seie at det var lærerikt og nyttig for reportasjen å snakka med henne. Ho fortalte

den andre sida av saka. Den sida om korleis det er å plutseleg stå utanfor det som har vore

heile verda di. Ho fortalde òg om frykt i barndommen. Frykt for dommedag. Frykt for Guds

straff. Frykt for synda.

Reportasjen ville nok ha blitt ganske annleis viss eg hadde fått ein av utbrytarane til å stilla

opp. Kanskje hadde konflikten mellom kjeldene skapt meir intensitet og ein betre reportasje.

På den andre sida hadde han blitt alt for lang og omfattande. Då måtte eg ha vurdert å laga ein

reportasjeserie bare om Guds Menighet. Noko eg nok kunne ha gjort med det stoffet eg fekk

samla inn òg.

Eg er veldig klar over at reportasjen er lang. Men i respekt for kjeldene hadde eg problem

med å kutta noko. Etter å ha snakka med ein person i fleire timar, der personen har sagt mykje

interessant og reflektert, syns eg det er på grensa til å vera respektlaust å kutta ned heile

sesjonen til to setningar.

3.4 Oppsett og synsvinkel

Eg har valt å bruka eit klokkeoppsett i Hurtigrute-reportasjen. Tanken bak var at dette på ein

grei måte gjer det forståeleg for lesaren at eg flyttar meg frå stad til stad på båten. Når klokka

har endra seg, blir det naturlegare at situasjonen òg har endra seg. Bruk av klokkeslett er òg

eit rytmisk virkemiddel. Reportasjen får ein jevn rytme ved å konsekvent bruka klokka.

Eg har til dels gjort meg sjølv synleg i teksten. Det er tydeleg at kapteinen snakkar til

meg.

fraser som

Sjølv halsar eg bak, i sikksakk og med magen på tverke. Eg skulle ønske eg bare

kunne blitt i stab-rommet.

Slike personlege fraser kan skapa brot i teksten, men dei kan òg skapa nærleik og få lesaren til

å føla at han er der og opplever saman med meg.

Eg veit at mange erfarne journalistar og lærarar i journalistikk vil smekka meg på handa på

grunn av den personlege stilen i særleg to av desse reportasjane, ”Draumar og anger i

såpelukt” og ”Forbod og fridom”. Det er ikkje heilt stovereint i alle kretsar å bruka seg sjølv

så mykje. Eg har tidlegare forklart kvifor eg gjorde det, og står for det. I ettertid har eg sett at

det kanskje vart litt mykje av det gode i ”Forbod og fridom”. Kanskje skyv eg i frå meg

lesarar ved å ta dei så tett innpå mitt eige liv.

4 Bakgrunnskunnskap

4.1 Sosiale system

For å prøva å forstå dei samfunna eg skulle besøkja, sette eg meg litt inn i ulike teoriar om

kva som ligg til grunn i eit samfunn. Teoriane er henta i frå sosiologi-læra. I denne læra er det

to grunnleggjande teoriar som går igjen:

– Konsensusteorien

– Konflikteorien

Kort fortalt er konsensusperspektivet ein tenkemåte som forutset at alle medlemmane i det

sosiale systemet, altså samfunnet, er einige om verdiar, normer og røyndomsoppfatning. Ikkje

bare på det strukturelle planet, men og i tankar og kjensler. I denne teorien oppfattast det som

alle kan einast om som det viktigaste sosiale limet i samfunnet.

Konsensus er ikkje skapt gjennom tvang, men mellom individ som er einige og har felles

oppfatningar.

Motsetninga til konsensusperspektivet i teoriverda, er konfliktperspektivet. Samfunnet blir her

karakterisert gjennom konfliktar mellom kollektive aktørar. Hovudforskjellen er altså at det er

konfliktane som skaper endringar.

Sånn som eg ser det, kan begge teoriane passa inn i ”mine” samfunn.

Konsensusteorinen er likevel den mest brukbare. I Guds Menighet har alle dei same verdiane

og normene. Desse skil seg i frå storsamfunnet, og det var nettopp på grunn av denne

forskjellen at trussamfunnet ville ha eigen skule. Det er også grunnen til at dei har mest

omgang med ”sine eigne”. Dei forstår kvarandre, har same syn på røyndommen og syns dei

same tinga er viktige. Verdiane fungerer nettopp som eit sosialt lim og knyter menneska til

kvarandre. Men for nokre av medlemmane kjennes tydeligvis verdiane feil og reglane som

tvang. For dei vil ikkje konsensusperspektivet vera passande. Dei som kjenner det slik, bryt

som regel ut av samfunnet.

4.2 Sosialisering

Kunnskap om sosialiseringsprosessen er òg viktig for å prøva å forstå eit samfunn.

”Sosialiseringa er den prosessen der individet vokser inn i en ny rolle. Denne alminnelige

sosialiseringa blir i alle samfunn i ganske stor grad ivaretatt av familien, av foreldre og eldre

søsken.”

I land der skulen er velutvikla, er det skulen som sosialiserer for medlemskap i storsamfunnet.

Eleven får kjennskap til livet utanfor familien. Eleven får eit fast grunnlag for å identifisera

seg og bli medlem av storsamfunnet.

Det er akkurat på dette planet Guds Menighet har blitt kritiserte. Skulen og familiane har det

same grunnlaget. Problem kan oppstå fordi dette grunnlaget skil seg i frå resten av samfunnet.

I fengselet må ein gjennom ein ny sosialiseringsprosess for å tilpassa seg dei normene som

allereie er inngrodde i fengselssamfunnet. Derfor var det vanskeleg for meg, som ein

utanforståande å skjøna alt i samtalar og væremåte. Kanskje burde eg ha sett meg djupare inn

i dette på førehand. Snakka med tidlegare innsette, fengselsbetjentar og ikkje minst vore der

lenger enn ein dag. Det er lett å vera etterpåklok.

På Hurtigruta var det lettare. Dei høyrte meir heime i mitt samfunn, men likevel ikkje. Òg her

var andre ting innforstått. Kor ein skulle sitja hen, når ein helst ikkje burde snakka osv.

5 Hovedtema: Rolleproblematikk

Eg har opplevd ei konflikt i arbeidet med semesteroppgåva. Ein konflikt mellom mi rolle som

journalist og mi rolle som vanleg person. Vanlegvis vil eg som journalist ikkje diskutera eigne

opplevingar og fortelja om meg sjølve til kjeldene (utover dei vanlege frasene som forklarer

dialekta mi). Men eg har oppdaga at grensa mellom vanleg samtale og intervju ikkje alltid er

like klar. Å arbeida med menneske er annleis enn å forhalda seg til døde ting. Eit menneske

tolkar signal. Eit menneske har kjensler ein skal vakta seg for å trå på. Og ikkje minst vert ein

eit medmenneske for dei ein snakkar med.

Ei rolle blir ofte definert som summen av dei normer som knytter seg til ei bestemt oppgåve

eller stilling. Ein kan tenkja seg at rolla ligg som ein ring av forventningar rundt aktøren.

Desse forventningane kan vera uttrykt i reglement, forskrifter, lover og liknande. Men rolla

kan òg vera uformell og bestå av det sosiale trykk, skapt av andre sine forventningar. Eg vil

seie at journalistrolla er ein blanding av desse to. Ho blir skapt ut i frå kva andre forventar av

ein journalist, men òg av konkrete reglar. Med reglar tenkjer eg på den sjølvpålagte

presseetikken, men og på vaktbikkje-rolla. Journalistar ser på seg sjølve som vokterar av

samfunnet, med dei forventningane det fører med seg.

Rollekonfliktane har blitt eit viktig tema i sosiologien og kan ha to tydingar: ”..enten at

aktøren i en og samme posisjon møter ulike forvetninger om hva som er den riktige

rolleatferden, eller at en og samme person samtidig har to eller flere posisjoner som det

knytter seg to eller flere motstridende sett av normer til.”

Det var rollekonflikt som i den siste definisjonen eg møtte på.

I innsamlingsfasane til desse reportasjane var eg tett på miljøa. Eg var med på det daglege

livet og stod oppi miljøa med begge beina. På vanlege jobbar stiller eg med blokk og penn,

men her la eg ofte blokka igjen, og noterte når eg var åleine. Eller eg hadde ein liten lapp i

lommen. Dette for å ikkje vera så tydeleg. Ei blokk kan, som kameraet, skremma folk i frå å

snakka fritt. Men det var aldri nokon tvil om kvifor eg var der. Alle visste at eg var journalist.

Og at eg var på besøk på grunn av at eg skulle skriva om miljøet. Men det er ikkje sikkert at

dei

oppfatta

meg som journalist heile tida.

Aubert skriv om forvirringa når ein person i ei rolle skifter til ei anna rolle, til dømes i ein

forfremming. Det kan ta tid å venna seg til dei nye forventningane.

Det er kanskje noko liknande som har vore mitt problem. Eg er snart nyutdanna journalist,

men har lite praksis. Journalistrolla er ennå ny for meg. Eg har ikkje vore i slike situasjonar

som dette før.

Eg vart henta på flyplassen, eg åt i lag med menneska og fekk adgang dit andre besøkjande

blir stoppa. Møta var ikkje korte intervju. Eg var i lag med dei i mange timar. Det var umuleg

for meg å ha den tradisjonelle journalistrolla alle desse timane. Eg vart medmenneske. Ein

vanleg gjest utan blokk og blyant.

Under skriveprosessen vart det litt vanskeleg å veta korleis dei eg besøkte hadde oppfatta

meg. Ville dei syns det var feil og rart viss eg gjenga det dei snakka om rundt bordet? Ville

det vera eit tillitsbrot. Eg kom fram til at eg ville prøva å unngå direkte sitat frå desse

episodane, men likevel bruka dei. Det var jo i slike minutt, eg verkeleg kom nær dei og dei

verkeleg viste korleis dei har det. Eller gjorde dei det. Det var jo alltid eit framandelement der

– meg. Dette vert kalla ”observatørens paradoks” på fagspråket. Ein kan ikkje veta om det er

dagleglivet ein observerer, eller om det er ein regissert røyndom til ære for journalisten.

Paradokset ligg i at ein ikkje kan veta verken det eine eller det andre utan å observera det.

Eg er klar over dette problemet. Og er redd for at eg kanskje har vore ”offer” for ein slik

regissert kvardag i fengselet og i trussamfunnet. På Hurtigruta var eg meir ”flue på veggen”

og vart ikkje lagt så godt merke til. Dei andre stadene kan det godt vera at røyndomma vart

framstilt slik for meg som dei ville ho skulle vera, ikkje slik ho verkeleg er. Dette er ei

svakheit i reportasjane. Meir tid til observasjon, kunne nok ha gjort det betre. Eg trur det er

vanskeleg å spela skodespel over lenger tid. I ettertid ser eg òg at fleire kjelder ville ha hjelpt

meg til å få eit meir nyansert syn på miljøa. Dette var litt vanskeleg å sjå når ein står mitt oppi

alt.

Eg anstrengte meg for å ikkje skapa større avstand mellom meg og menneska i trussamfunnet,

enn det allereie var. Sjølv om det var tydeleg fleire gonger at me stod med beina trygt planta

på to ulike planetar.

Eg følte òg denne problematikken i fengselet. Eg vart plassert i lag med innsette og skulle

vera i lag med dei ein heil dag. Frå sju om morgonen til ni om kvelden. Ein slik dag kan ikkje

bare bestå av mine spørsmål og deira svar. Eg var nøydd til å gi av meg sjølve. Noko som

både var naturleg og nødvendig, ikkje minst for å oppretta ein god tone mellom oss. Eg ville

visa dei at eg stilte med eit opent sinn og absolutt ikkje var ute etter å dømma dei. Noko eg

følte gjekk veldig fint. Kanskje litt for fint. For det var utruleg kva dei fortalde meg. Noko

som igjen skapte eit dilemma. Kva kunne eg gjengi og kva burde eg la vera å gjengi.

I fengselet var det særleg ein episode som var vanskeleg. Ein av dei innsette fortel i detalj om

korleis han har smugla narkotika inn i fengselet. Men før han gjer det spør han om eg har

tausheitsplikt. Og det hadde eg jo. Eg måtte nemlig skriva under på det før eg gjekk inn i

fengselet. Eg har valt å ikkje ta med denne episoden i reportasjen. For det fyrste så trur eg at

fengselsbetjentane vil kunna kjenna igjen personane, og då veit eg ikkje kva som vil skje med

den det gjeld. For det andre, så trur eg at ein blir litt prega av å vera i eit slikt lukka samfunn.

Det som er heilt vanlege samtaleemne bak murane, er det ikkje på utsida. Eg trur ikkje dei

forstod heilt alvoret i det dei sa til ein framand person.

På hurtigruta haldt eg på journalistrolla det meste av tida. Innimellom kunne rolla kollidera litt

med passasjer-rolla, som då eg åt i kafèen, eller hadde ein liten pause i ein sofa og ein av dei

tilsette kom forbi og slo av ein prat. Men stort sett var det tydeleg at eg ikkje var ”vanleg”

passasjer på grunn av at eg fekk koma inn på dei tilsette sine område på båten.

6 Avslutning

Det som slår meg når eg ser på dei tre reportasjane i ettertid, er at det er ei stor oppgåve å

skildra eit heilt samfunn på nokre få avissider. Kanskje ei

for

stor oppgåve. Eg håper at folka i

samfunna eg har skildra vil kjenna seg igjen i teksten. At dei ikkje kjenner seg dømde, verken

på førehand eller i reportasjen. Eg håper òg at eg klarte å overvinna rollekonflikten , og klarte

å foreina det å vera medmenneske med journalistrolla slik at eg framstod som ein

medmenneskeleg journalist. Verken meir eller mindre. Då har eg nådd målet mitt med

reportasjane.

Kjeldeliste – munnlege kjelder

Når heime er på jobben

Namn

Stilling/rolle i teksten

Ved Roger Ingebrigtsen

94742310 ( Telefon om bord)

Dei tilsette ved M/S Polarlys kan nås ved å kontakta TFDS på oppgitt nummer.

Draumar og anger i såpelukt

Namn

Stilling/rolle i teksten

Telefonnummer

Geir Broen

Dagleg leiar ved Bodø fengsel

På grunn av tausheitserklæring og kjeldevernet kan eg ikkje oppgi namn og telefonnummer på dei innsette eg

snakka med i fengselet. Om ønskjeleg, ta kontakt med Geir Broen, dagleg leiar ved Bodø fengsel.

Eg snakka med fleire betjentar og innsette som ikkje har kome med i reportasjen, men på

grunn av mangelfull og varierande informasjon frå leiinga ved utdanninga visste eg ikkje at eg

kom til å trenga desse notata. Derfor kasta eg dei då eg var ferdig med skrivinga.

Dei tilsette kan nås på jobbnummeret.

Forbod og fridom

Namn

Stilling/rolle i teksten

Telefonnummer

Rainer Stokvik

Forstander i Guds Menighet

76077493

Sølvi og Jens-Edvard

Henriksen

Medlemmar av Guds Menighet

Tidlegare rektor ved Ørsnes kommunale skule

76078663

Line Stensvold

Oppvaksen i Ørsnes, ikkje medlem av

trussamfunnet

76077585

Solfryd Eldorsen

Utbrytar av Guds Menighet

, Universitetsforlaget 2000 (350 sider).

•

Bech-Karlsen, J: Feature-reportasjen, Universitetsforlaget (152 sider)

Wiedswang, K: Angst og Bæven – Gonzo på norsk, Institutt for journalistikk 1998

(222 sider)

Det nye Testamente Bibelen, Det norske bibelselskaps forlag 1964 (309 sider)

O. Korsnes, H. Andersen og T. Brante: Sosiologisk Leksikon,

Universitetsforlaget 1997 (352 sider)

Aubert, V: Sosiologi 1.Sosialt samspill, Universitetsforlaget 1979 og 1981 (277 sider)

Hansen, Marianne:

Intervjuets psykologi.

Kompendium. 67 sider.

Fossum, E.:

Er nå det så sikkert?

Cappelen forlag 1991 (150 sider).

Solberg, Sturla S.: Guds Menighet på Ørsnes 2000:

http://www-lu.hive.no/krl/orsnes.html

•

Artikkel frå Aftenposten 27.08.99:

http://tux1.aftenposten.no/nyheter/iriks/d96366.htm

•

Artikkel frå Aftenposten 21.02.99:

http://tux1.aftenposten.no/nyheter/iriks/d70531.htm

Artikkel frå Dagbladet 8.02.99 :

http://www.dagbladet.no/nyheter/1999/02/08/157213.html

Info om Hurtigruta:

http://www.hurtigruten.com

”Kommentarer, reservasjoner, avvik, alternativer til L-97” 9 sider:

(Fått av Minny Henriksen, rektor ved Ørsnes Privatskule.)

Guds Menighet er eit lite kristent trussamfunn der dei fleste medlemmane er busette i Lofoten. Dei tar avstand i

frå statskyrkja, ei kyrkje som etter deira syn driv med vranglære. Deil lev i eit åndeleg fellesskap med Jesus, utan

mange av dei materielle goda som er vanlege ellers i samfunnet.

Jo Bech-Karlsen, Feature-reportasjen 1988 s18

Deltakande observasjon er når journalisten deltar aktivt i handlingane i det miljøet ho skal skildra. Ytre

observasjon er når ein står på sidelinja og ser alt utan i frå.

Jo Bech-Karlsen, ”Reportasjen” s 103

Jo Bech-Karlsen Feature-reportasjen s 53 og 54 1988

Jo Bech-Karlsen Feature-reportasjen s.54 1988

Per Olav Reinton Undersøkende formidling: Den journalistiske formel

Gonzo-journalistikk er ein reportasjesjanger som skal ha oppstått en gang på slutten av 1960-talet og er skildra

som blant anna ”rock’n’roll i spaltene.

Vær varsamplakaten er etiske retningslinjer, utarbeida av pressa sjølv.

Omgrep henta frå Egil Fossum ”Er nå det så sikkert”

Kjelde: Sosiologisk Leksikon

Vilhelm Aubert Sosiologi 1.Sosialt samspill s140

Vilhelm Aubert Sosiologi 1.Sosialt samspill s 101/102

Vilhelm Aubert Sosiologi 1.Sosialt samspill s 104