Tittel

Svertedauden

Svertedauden

Om nynorskjournalistar iført tvangstrøyer i

riksavisene

Semesteroppgåve

ved Senter for journalistikk,

Høgskolen i Bodø, våren 2004

Emnekode JO102U 001

Eli Bjelland

Kandidatnummer: 24

”Kunne

tenkja deg å kyssa utan di eiga tunge? Slik ville det vera å bruka bokmål

for meg.”

- Ingvild Bryn, NRK

Eg elskar nynorsk. Eg elskar Ivar Aasen og Audhild Gregoriusdotter Rotevatn. Han fordi han

sleit ut mangfaldige skopar for å laga eit norsk språk, eit språk tufta på norske dialektar. Ho fordi

ho er sjølve provet på at språket den dag i dag er høgst levande. Eg elskar å vita at eg har rett i at

Oslo-ungdomen treng sidemålsstilen like mykje som dei treng matematikk. Eg elskar å sjå Carl

I. Hagen snubla i grasrota når han krev å bli sitert på bokmål i aviser.

Då ler eg. Eg ler av sinte

lesarinnlegg på bokmål om kor fælsleg det er å sjå på Venner for livet med nynorsk teksting. Eg

ler av bokmålselevar som tygg blyanten sund medan dei febrilsk leitar i ”spynorsk mordliste” på

sidemålseksamen. Eg er blotta for sympati med desse. Eg skriv ”eg”, og eg er stolt av det.

Pressa har til oppgåve å verne enkeltmenneske og grupper mot overgrep eller forsømming

frå offentlege styresmakter og institusjonar, private føretak eller andre

- Ver Varsam-plakaten, punkt 1.5

Som journaliststudent er eg på sett og vis ein del av pressa i Noreg. Etikk er ein stor del av

pensum, og Ver Varsam-plakaten vert rekna for å vera sjølve bibelen i journalistikk. Til liks med

Moses som kom ned frå fjellet med ti levereglar under armane, kom Norsk Presseforbund i 1936

med nedskrivne retningsliner for journalistar. Som del av pressa har eg med andre ord til

oppgåve å verna enkeltmenneske og grupper mot overgrep eller forsømming frå offentlege

styresmakter og institusjonar, private føretak eller andre. Eg vil ynskjer at nynorskjournalistar og

det nynorske språket skal verta verna mot overgrep og forsømming frå dei såkalla riksavisene i

Noreg. Dette er eit essay om språklege tvangstrøyer i den frie pressa og om den nynorske

identiteten. Om nokon i Pressens Faglege Utval les dette, kan dei rekna det for å vera ei melding

av ein samla redaktørstab i Osloavisene for brot på fleire punkt i Ver Varsam-plakaten.

Underteikna naiv, men lærande journaliststudent frå Stord.

Vårt Land 20. januar 2004, Carl I. Hagen går ut og seier at han ikkje ville latt seg intervjua om han visste at

journalisten skreiv nynorsk. Han ynskjer berre å bli sitert på bokmål.

”Ein kan seie at nynorsken er blitt som Gud. Han er overalt, men ein ser ikkje

nødvendigvis så mykje til han”

- Stephen Walton

Noreg er eit språkkløyvd land. Jamstillingsvedtaket, som Venstre-regjeringa trumfa gjennom i

1885, slår fast at bokmål og nynorsk er sidestilte språkformer i landet. Ein kan velja om ein vil

skriva Noreg eller Norge på lik line med valet dei fleste nordmenn i alle tider har slite med; ribbe

eller pinnekjøt. Nett som mjølkesjokoladen, er nynorsk eit lite stykke Noreg. Det opprinnelege

namnet på nynorsk var landsmål, med andre ord eit mål for heile landet, tufta på dialektar og ei

motvekt til det danske og framande embetsspråket i byane. I vår tid er dei store skilnadane

mellom nynorsk og bokmål viska ut. Likevel snakkar 50-60 prosent av nordmenn ein dialekt

som ligg nærare nynorsk enn bokmål. Så om Carl I. Hagen hadde fått det som han vil, at alle

skal bli sitert på sitt eige mål, ville språkfordelinga i avisene sett ganske så annleis ut.

Slik stoda er i dag, er det i dei små lokalavisene det nynorske språket står sterkt. Av i alt 220

aviser nyttar 49 av desse nynorsk. Dette høyres i utgangspunktet ikkje så verst ut, men om ein

ser på opplagstala, viser det seg at nynorskavisene berre utgjer 8,7 prosent av det samla

avisopplaget i Noreg. Firda i Førde er den største nynorskavisa, med eit opplag på 14 500. I

tillegg kjem 25 språkkløyvde aviser, som til dømes Bergens Tidende, Fædrelandsvennen,

Varden og Stavanger Aftenblad.

Alle dei store riksdekkjande avisene nyttar bokmål, og berre

bokmål. Berre dei meiningsberande riksavisene, som Nationen, Vårt Land, Dagen,

Klassekampen og i nokon mon Dagsavisen, skriv nynorsk. Desse tala gledar korkje meg eller

Carl I. Hagen. For om han meiner at alle skal få bli sitert på sitt eige språk, er det klart at

nynorskprosenten i pressa hadde auka dramatisk. Eg for min del ofrar ein tanke til alle dei

nynorskjournalistane som sit i somme av våre riksavisredaksjonar og vansmektar språkleg sett.

Fora feite på ytringsfridom, Ver Varsam-plakaten og ei tru på den frie pressa, vert dei sett i

tvangstrøyer av redaktørane. Tvinga til å skriva bokmål, som dei etter alt sannsyn har eit meir

distansert forhold til enn hovudmålet sitt. Slikt vert det magert språk av skulle ein tru.

Henta frå Ottar Grepstad: Det nynorske blikket, (2002) s. 283

Tal frå 2002, henta frå Mediemållaget ved tidlegare leiar Terje S. Skjerdal.

”Nynorsk har alltid vore mitt språk. Men det har òg skaffa meg mykje hovudbry i yrket

mitt”

- Gerd Kjellaug Berge, hotelldirektør ved Selje Hotell

I haust var eg i journalistisk praksis i Harstad Tidende. Forventningane i førekant var store, ja

ein kan faktisk gå så langt som å dra parallellar til fyrste gongen eg skulle drikka meg full. Det

var no sjølve livet starta, tenkte eg den gong som no. Eg vart skuffa båe gongar. Ikkje fordi det

var ei meiningslaus erfaring. Det var det så absolutt ikkje. Drikkinga gjorde seg godt på min

dåverande ungdomlege og sosiale cv, og arbeidserfaringa i Harstad Tidende ville eg aldri vore

forutan på min vaksne og seriøse cv. Likevel var ettersmaken av opplevingane eg hadde gjort

farleg lik den grufulle og bitre kombinasjonen av kaviar og juice. Min jomfrutur i spritverda

hamna bak Esso, der eg spydde framføre eit par eldre ungdomar med meir vodkaerfaring enn

meg sjølv. På sett og vis kan ein seia at det var tilfellet i Harstad òg. Biletleg stod eg bak min

eigen identitet og spydde framføre Ivar Aasen og alt eg står for. Eg vart tvungen inn i eit

språkleg fengsel, og som ein judas sat eg føre datamaskina og skreiv nyhendeartiklar på bokmål,

signerte med mitt namn, og som vitneprov på min tapte nynorske uskyld og identitet. Like lite

som eg ville at mor og far skulle få greia på at deira umyndige dotter hadde drukke seg full på

Absolut og sitronbrus den gongen, ville eg at dei eg tidlegare hadde vist mi uknekkjelege

nynorske overtyding ovanfor, skulle få greia på at eg no sat og hora mot sjølve grunnprinsippet

mitt; skriv nynorsk.

”Det heter ikke SKAKAMJØLK, det heter MILKSHAKE!”

- Harstad Unge Høgre

I heile mitt korte liv har eg vore språkleg medviten. På barneskulen drakk eg ”mjelk” der alle

mine medelevar svor til ”melk”. Allereie då måtte eg stå på barrikadane og forsvara dialekten

min. Der andre valde folkehøgskule etter kor gode snøbrettforholda var på staden, valde eg

folkehøgskule i Ørsta fordi det er fødestaden til nynorsken sin store far. Eg var den einaste som

jubla då det var klart at heile skulen skulle på laurdagsekskursjon til Ivar Aasen-tunet, den

einaste som vart forbanna då eg oppdaga at folk hadde klistra tyggegummi i augo på statuen av

ordsamlaren frå Ørsta, og den einaste som tok seg bryet med å dedisera ein eigen vegg til Ivar på

rommet. Slik har eg utvikla min nynorske identitet. Eg er inga fanatisk målkvinne, i den grad at

Under takketalen ved tildelinga av prisen Årets Nynorskbrukar 2001, sitat gjengitt av Ottar Grepstad: Det

nynorske blikket, Oslo 2002, s. 11

henta frå Ottar Grepstad: Det nynorske blikket, (2002) s. 203

eg aldri har vore knytt til Norsk Målungdom (i alle fall ikkje som eg kjenner til

) eller Noregs

Mållag. Eg er fullstendig usamd i alt den ekstreme gubbeklubben Vestmannalaget

står for, men

eg skriv nynorsk fordi det ligg nærast dialekten min, og eg kjempar for målet mitt fordi det vert

pressa frå alle kantar. Nynorsk er så absolutt ein del av min identitet.

Så kva er eigentleg ”den nynorske identiteten”?

”Det går mangt eit menneske

og ser seg fritt ikring

for Ivar Aasens skuld”

R.B. Le Page og Andrée Tabouret-Keller har sett opp ein teori om språkbruk som

identitetshandling. I boka

Acts of identity

(1985) set dei mennesket i sentrum for språket, og for

dei er språk det språklege repertoaret til eit enkeltmenneske. Kvart tilfelle av språkbruk, kvar

talehandling er ei framsyning, der språkbrukaren syner den indre verda si.

Historikarar knyter som regel omgrepet

identitet

til stat, nasjon og nasjonalisme. Forfattar Ottar

Grepstad har i si bok, Det nynorske blikket, prøvd å trekkja liner frå opphavlege identitetsteoriar

til det han meiner er den nynorske identiteten. Det er ikkje den nasjonale identiteten som utgjer

ein mogleg fellesskap for nynorskbrukarane til skilnad frå andre nordmenn. Stat, nasjon og

nasjonalisme er korkje ideologiske eller motiverande grunntrekk ved det målfolk og

nynorskbrukarar elles måtte meina om nynorsk skriftkultur i dag. Det har vore ei utvikling frå

nasjonalisme over mot ein kulturell og språkleg identitet som no er lausriven frå fenomenet

nasjon, skriv Grepstad

Han referer til Benedict Anderson, som har skapt uttrykket

førestelte

fellesskapar

. I utgangspunktet er det mynta på å gripa tak i viktige trekk ved ein nasjon, men

Grepstad viser at prinsippa i uttrykket kan overførast til andre samfunnsformasjonar, i dette

tilfellet språk. Ei gruppe med menneske kan føla fellesskap, ein førestelt fellesskap som så og

seia er der utan å vera uttalt, men som dermed òg kan bli verande vag og utflytande.

I programmet Rikets Tilstand på Tv2 vert det i oktober 2002 avslørt at Norsk Målungdom har juksa med

medlemstala i ei årrekkje. Ved hjelp av falske medlemslister tileigna dei seg økonomisk støtte frå staten.

Ein del av Ivar Aasen-sambandet, som frontar høgnorsk, dvs. ein nynorsk med i-endingar, blotta for modernisering

Tarjei Vesaas i sitt monumentale dikt over Ivar Aasen i 1950, gjengitt frå Ottar Grepstad: Det nynorske blikket,

Oslo 2002, s. 11

Jon Peder Vestad sin vevstad, www2.hivolda.no/jpv/

”Tolugt mod er godt aa hava.

Tidt mot straumen fær du kava,

Um din Rett er nog so god”

- Ivar Aasen

Nynorskbrukarane finn du overalt, og dei har ulike forhold til språket sitt. I eine ytterkanten finn

målfolk

. Det er dei som er politisk organiserte i friviljuge organisasjonar som Noregs Mållag

og Norsk Målungdom, eller som på anna vis markerer si tilslutning til målpolitisk handling. I

andre enden har du gruppa som Grepstad referer til som

nynorsksympatisørar

. Desse deler neppe

nokon førestelt fellesskap, men har ofte ein bakgrunn som gjer at dei delvis kjenner ein slik

fellesskap frå innsida. Døme på slike sympatisørar kan vera fyrstegenerasjons bokmålsbrukarar,

der foreldra skriv nynorsk. Desse har som oftast eit meir positivt syn på det nynorske språket enn

til dømes born av bokmålsbrukarar. I midten finn du den største gruppa, nemleg

nynorskbrukarane

. Her er variasjonane mange, og Grepstad har delt gruppa inn i ulike

kategoriar:

•

Idealisten

skriv alltid nynorsk same kvar vedkomande bur, vert oppfatta som profilert

nynorskbrukar, og er som regel medlem i Noregs Mållag.

•

Den standhaftige

nyttar nynorsk så sant han får høve til det, offentleg og privat, vert

oppfatta som prinsippfast og er av den grunn gjerne med i Noregs Mållag.

•

Den inderlege

gjer nynorsken til ein del av si livsform utan at han/ho ser det som om å

gjera å vera konsekvent, men er såpass overtydd at medlemsskap i Noregs Mållag ikkje

er så viktig.

•

Den tilbaketrekte

får aldri eller nesten aldri nytta nynorsk i arbeidet, skriv nynorsk

privat, men søkjer seg sjeldan bestemte stillingar for å kunna skriva nynorsk, skiftar

heller ikkje bustad av den grunn, og oppsøkjer knapt Noregs Mållag.

•

Pragmatikaren

finn seg greitt til rette med å skriva den språkforma som arbeidsgivaren

krev, skriv stendig mindre nynorsk privat, og vert aldri medlem i Noregs Mållag.

Det eg prøver å få fram ved å lista opp alle desse kategoriane er i fyrste omgong å visa at

nynorskbrukarane ikkje tilhøyrer ei homogen gruppe. Eg er korkje idealist, standhaftig eller

tilbaketrekt. Inderleg kan eg relatera meg til, men eg ser det absolutt som om å gjera å vera

konsekvent. Viss ikkje hadde eg neppe reagert slik eg gjorde i Harstad Tidende. Kvar og ein

som nyttar nynorsk, har til dels ulike grunnar for å gjera det, og er i større eller mindre grad

knytt til målforma. Med andre ord finst det ingen fastlagd nynorsk identitet. Likevel viser

Ivar Aasen: utdrag frå Symra, 3. utgåve (1875)

forsøket med å samanfatta den nynorske identiteten, slik Grepstad har gjort, at nynorsk er meir

enn eit språk. Eg vil påstå at den nynorske identiteten finst, i større eller mindre grad, fordi det er

eit minoritetsspråk. Me som skriv nynorsk har heile livet måtta kjempa for og forsvart våre

språklege rettar, og tålt at Unge Høgre harselerer med nynorskungdomen i form av velklingande

slagord som ”La dem raute alene, bare vi slipper”.

Eller kampanjen den same organisasjonen

køyrer på sine nettsider no, der bokmålsbrukaren vert framstilt som ein nystrigla Blindern-gut

med penn i handa og blikket vendt oppover, medan nynorskbrukaren vert plassert framføre ein

åker i ein Felleskjøpet-dress med flatt og umoderne hår. Nynorsk vert jamleg skulda for å vera

ubrukeleg, unødvendig, fordyrande, konstruert og øydeleggjande for ”norsken”. Fordi målforma

mi vert pressa frå alle kantar, og møter motstand dagleg, kjenner eg av ein eller annan grunn

fellesskap med andre nynorskingar. Eg veit at dei møter same motstanden som meg privat og i

arbeidslivet, og på eit plan trur eg at desse har same oppfatninga av den språklege

undertrykkinga som finn stad i landet vårt som det eg har.

”Kvart tilfelle av språkbruk, kvar talehandling er ei framsyning, der språkbrukaren syner den

indre verda si.”, skriv som sagt Vestad. Alle som tilhøyrer ei gruppe som ein kjenner samhald

med, ynskjer å tilfredsstilla dei retningslinene, anten dei er skrivne eller uskrivne, som gruppa

verdset. Det trengst ikkje IQ på 140 og Mensa-medlemskap for å skjøna det. Det er difor eg

drikk ”mjelk”, og ikkje ”melk”. Eg ynskjer å visa at eg aldri vil leggja meg flat for

normaliseringa av dialektane, som den siste tida har eksplodert utanfor Oslo. Å bli møtt med

arroganse og ”Hva behager?” i hovudstaden, tek eg som ei sjølvfølgje. I staden for då å gjera

dialekta mi meir tilgjengeleg, legg eg til ekstreme dialektord. Kvifor? For å visa min identitet.

Eg snakkar dialekt og skriv nynorsk. Det skaper mykje hovudbry i kvardagen, og difor vert det

ekstra viktig å føla fellesskap med andre i denne minoriteten eg tilhøyrer.

”I ei anna stilling laut eg bruke bokmål, men da eg begynte å bruke nynorsk att, var

det som å komma heim!”

- Kvinneleg redaksjonsmedlem i NRK Møre og Romsdal

For å visa at den nynorske identiteten så absolutt er tilstades, medan ein eventuell bokmålsk

identitet er ikkje-eksisterande, sporar eg av ein augneblink og ser mot etermedia. I radio og Tv er

det tale, og ikkje skrift, som står i sentrum. Ein Nils-Gunnar Lie eller ei Siri Lill Mannes med

bokmålsnær tale ville neppe fungert bra i øyregongane på publikum. Difor tek ein det som ei

For nokre år sidan sende Oslo Unge Høgre ut flygeblad med denne teksten i samband med kampen mot sidemål.

Teksten stod over biletet av ei ku.

Frå intervju utført av Jon Peder Vestad om nynorskbruk i NRK Møre og Romsdal 1997: www2.hivolda.no/jpv/

sjølvfølgje at dei nyttar nynorsk på skjermen. Mange vert forferda når eg gjer dei merksame på

at mange nynorskjournalistar vert språkleg underkua i Osloavisene. ”Hæ? Er det

nynorskjournalistar i VG og Dagbladet?”, er svaret som møter meg. Fordi det ikkje fins stoff på

nynorsk, tek publikum det som ei sjølvfølgje at det berre er tilsett bokmålsjournalistar i

riksavisene. Fordi dette er journalistar ein ikkje høyrer, berre les produkt av, er ikkje ålmenta

klar over at det finst dugande journalistar i Aftenposten, VG og Dagbladet som må ofra språket

sitt til fordel for ein attraktiv jobb. ”Har du freista å ”opponera” mot bokmålstvangen?”, spør

Linda Eide i 1989 dåverande journalist i Dagbladet, Ingolf Håkon Teigene. ”Nei, det har eg vel

eigentleg aldri gjort. Det er liksom berre slik det er, og det verkar ikkje som om det er mykje håp

om å få bruka nynorsk i denne avisa”, svarer den gongen ein noko resignert Teigene. No er

sunnmøringen å sjå i NRK, sjølvsagt på klokkeklar nynorsk. Ingolf Håkon Teigene på bokmål

ville unekteleg vore like unaturleg og malplassert som engelskuttalen til Thor Heyerdahl. Kvifor

ikkje trekkja konklusjonen vidare? Er det ikkje grunn til å tru at det vert malplassert òg når

Teigene

skriv

bokmål? Om ikkje for publikum, så for han sjølv. Vidare i intervjuet med Eide,

fortel han at ”Ja, eg ville absolutt ha skrive nynorsk om eg hadde hatt høve til det. Og eg meiner

at artiklane mine ville ha vorte betre på nynorsk.”

"Her er et hus. Her er en dør. Vinduer, 1, 2, 3, 4. Så banker vi på. Hva kommer nå ?

Lekestue!"

Då eg var lita leika eg med dokker som snakka bokmål. Bokmål var leikespråket til alle borna i

barnehagen eg gjekk i. Femåringen Eli snakka stordamål, medan Barbie og My little Pony vart

tileigna stemmer på Oslo Vest-mål når dei skulle konversera med Ken og ponnivenene sine. Det

var den største sjølvfølgja i heile verda der og då. Og no, som vaksen, har eg erfart at det faktisk

ei sjølvfølgje. Like sikkert som at mine vener frå rundt omkring i landet har vakse opp med

Tøydukke Anna, Fraggleberget og Labbetuss, har dei òg nytta bokmål som leikespråk. Korleis

kan det ha seg slik? Eg har fundert mykje på dette fenomenet, og trur eg har svaret, i alle fall

delar av det. Lat oss ta ein avstikkar til Barne-tv. Ingen treng førebilete å sjå opp til sterkare enn

born, og det får dei kvar dag klokka 18.00. Det er då den heilage timen byrjar, og dei vaksne må

skru av nyhenda og fotballen. Då er det borna som er ekspertane og som skjøner kva som vert

sagt. Som born elska eg persille. Ikkje fordi Ingrid Espelid Hovig gjorde/gjer det, men sjølvsagt

fordi Tøfflus

sa ”mmm” kvar gong han åt ein kvast. Eit høgst levande prov på at born hentar

Frå kjenningsmelodien til Barne-tv-serien Lekestue

Kjend karakter frå Jul i Skomakergata som har kruspersille som livrett.

ideal frå Barne-tv. Eg åt persille fordi denne snakkande tøffelen hadde det som livrett. Kan det

då òg tenkjast at eg snakka bokmål fordi han gjorde det? Ja, vil eg seia. Skulle eg hatt førebilete

som snakka nynorsk på denne tida, måtte eg plent ha tatt til takke med den vesle tigeren eller

bjørnen,

men ingen av dei åt særleg mykje persille. Seriar på bokmål, som Postmann Pat,

Kroppen vår, Flode, Kalle Klovn og Bertha, kan eg nemna i fleng. Av nynorskseriar er det altså

berre ”Janosch fortel eventyr” eg kan hugsa. Slikt trur eg det vert bokmålske leikestemmer av.

Som femåring var det snop, teite storesøsken og trylling som opptok mykje av tida mi. Skeiv

fordeling av målføre i Barne-tv brydde eg meg lite om. Det var fyrst då eg vart gamal nok til å

sjå Midt i Smørøyet, at eg kjende irritasjonen kom sigande. Borna der snakka utelukkande Oslo-

mål, og både programleiarar, intervjuobjekt og dei som spelte i dramaseriane såg ut til å bli henta

frå hovudstaden. Desse var på den tida dei kulaste og tøffaste borna i heile verda, og dei synte

oss som bur utanfor Ring 3 i Oslo at me ikkje var det.

”Stolt nynorsk”

- Visjonen til Nynorsk Mediesenter

I Førde er nyleg ein visjon født. Ein visjon som skal gjera nynorsken meir synleg i statskanalen

NRK. Nynorsk Mediesenter er stolte foreldre, og dei byrjar å oppdra vedunderet 1. juli i år.

Vonleg vert visjonen å finna i barne- og ungdomsprogramma til NRK snarast mogleg. For det er

ikkje berre synsing når eg seier at desse delane av kanalen nærast er blotta for nynorsk. Av 120

medarbeidarar i barne- og ungdomsprogramma er berre fem prosent av desse nynorskbrukarar.

Med andre ord 20 prosent under kravet om 25 prosent nynorsk, som NRK i utgangspunktet er

plikta å ha i programma sine. Stoda er ikkje mykje betre i dei andre avdelingane, og berre

radiokanalen PeTre kan skilta med nok nynorsk. Samla sett ligg nynorskprosenten i NRK på 13

prosent. Dette er ein nedgong på seks prosent frå 1988, og talet er stendig på veg nedover. Her

kjem Nynorsk Mediesenter inn, vonleg som ein reddande engel. Unge nynorskjournalistar skal

spesialproduserast og setjast i drift gjennom praktikantordningar, og gamle nynorskjournalistar

skal lærast nye triks gjennom kurs og foredrag. Slik skal visjonen nåast; det skal skapast stolte

nynorskjournalistar, som igjen skal visa born og unge med nynorsknær dialekt at dei òg er kule

og tøffe.

Karakterar frå Barne-tv-serien ”Janosch fortel eventyr” som vart sendt på 80-talet

Tal henta frå www.kringkastingsringen.no

”Nynorsken er meir levande, fargerik og aktiv enn bokmålet - rett og slett meir

naturleg!”

- Kvinneleg redaksjonsmedlem i NRK Møre og Romsdal

Men lat oss no finna ut meir om identiteten til nynorskjournalistane i radio og Tv. Undersøkingar

Jon Peder Vestad har gjort i samband med forskingsprosjektet ”Når skrift er tale”, syner at

nynorskjournalistar i etermedia er meir medvitne i forhold til språket sitt enn sine

bokmålskollegaer. 186 journalistar i radio og Tv har i undersøkinga til Vestad svart på spørsmål

knytt til språk, kultur og identitet. Vestad har funne ut at nynorskjournalistar har eit meir

medvite forhold til språk og er meir stolte av målet sitt enn bokmålstalande kollegaer. Medan

kvar fjerde bokmålsbrukar svarar nei på spørsmålet om det er viktig for dei å nytta bokmål,

svarar berre seks prosent av nynorskbrukarane at målforma ikkje er viktig. På spørsmålet om dei

er krye av å vera nynorsk-/bokmålsbrukarar svarar tre fjerdedelar av nynorskbrukarane at dei er

heilt eller ganske samde, medan berre 21,6 prosent av bokmålsbrukarane er stolte av målet sitt.

Nynorskjournalistane i etermedia viser seg å vera stolte over å nytta nynorsk. 80 prosent seier

seg heilt eller ganske samde i at identiteten deira som nynorskbrukarar er sterk.

Kva så med nynorskjournalistane i den trykte pressa? Det er vel grunn til å tru at dei har same

syn på språket sitt som sine kollegaer i etermedia. Når dyktige journalistar som Ingolf Håkon

Teigene, Arild Rygnestad, Ådne Øyehaug og Olav Versto fortel Linda Eide i 1989 at dei ville

skrive betre om dei fekk nytta nynorsk i sakene sine, er det i mine auge noko som skurrar. No

kan ein sjølvsagt påpeika at det er lenge sidan desse intervjua vart utført, men eg trur ikkje stoda

har endra seg. Det er berre å sjå i riksavisene for å få den teorien stadfesta. Samstundes som

redaktørane i riksavisene frontar ”gjennomført avisprofil” som hovudargument for at

språktvangen kan rettferdiggjerast, går dei glipp av det eigentlege potensialet til

nynorskjournalistane i redaksjonen. Men for all del, her snakkar me om lange tradisjonar..

”Vi kan jo ikke slippe til alskens dialekter”

- tidlegare sjefsredaktør i Aftenposten, Egil Sundar

Kva er så den gjennomførte avisprofilen til aviser som ikkje slepp til nynorsk i spaltene sine?

Det er ofte tradisjon står som hovudargument når redaktørane noko pompøst skal forsvara si

Frå intervju utført av Jon Peder Vestad om nynorskbruk i NRK Møre og Romsdal 1997: www2.hivolda.no/jpv/

www.kringkastingsringen.no

Linda Eide: Språktvang i den frie pressa? s. 30 (1989)

språkline. Og tradisjon er vel og bra det, hadde det berre hatt rot i røynda. For det er ikkje til å

stikka under ein stol at samtlege av riksavisene på bokmål har, i meir eller mindre grad, gått

gjennom store og små endringar i løpet av levetida deira. Dei har endra både format, innhald,

politisk line og bokmålsnormal. Men frykta for nynorsk står tydelegvis som ein sterkare

tradisjon enn alt dette. Faktisk har den auka. Dagbladet sin tidlege redaktør, Hagbart Emanuel

Berner, er den same mannen som var med å stifta Det Norske Samlaget.

Og på 50-talet hadde

Dagbladet fleire nynorskjournalistar og var langt meir positiv til nynorsk enn dei er no. Til liks

med tradisjonen, høyrer ein òg mykje snakk om identiteten til avisa. Redaktørar peikar på at ein

sams språknormal er med på å styrkja identiteten til avisa. Kva då med språkkløyvde aviser som

Klassekampen, Vårt Land og Bergens Tidende? Lid desse avisene under ei identitetskrise? Ein

skal ha tiltru til lesarane, vert det hevda i pressemiljøet. Eg vert ikkje forvirra når eg fyrst les ei

sak på nynorsk og så ei på bokmål, og det trur eg ikkje resten av avislesarane i landet vert heller.

Det

handlar òg om tiltru.

”Det finnes da nok av nynorske blader, om ikke også det utmerkede Dine Penger skal lefle

for denne lille sproggruppen. Og har dere slett ingen omtanke for pakistanerne? Nynorsk

må da være helt uforståelig for dem!”

- Skuffet abonnent, Oslo

Ei anna sak er den kommersielle. Vil lesarane

nynorsk på spalteplass? Mange vil truleg ikkje

det, og inst inne trur eg det er det som er det eigentlege hovudargumentet til redaktørane i VG,

Dagbladet og Dagens Næringsliv. Dei er redde for fine vestkantfruer, dei som bur i

Holmenkollåsen, dei blåe dressane, sidemålshatarane og, ja, stort sett å mista popularitet i dei

bokmålske kjerneområda. Dei er redde for sinte lesarbrev og overarbeidde sentralbordtilsette,

som må ta imot sinte ”telefonstormar”. Men fyrst og fremst er dei redde for at salstala skal

søkka. Sjølvsagt er det viktig å føya seg etter lesarane sine ynskjer, men no er det viktig å

poengtera at dette er aviser som kallar seg sjølve for riksaviser. Målet deira er å femna om heile

landet, og no har det seg slik at landet vårt er språkkløyvd. Nynorskfolk les òg riksaviser; tru det

eller ei. Men for dei er det inngrodd heilt frå barnebein av, at nynorsk ikkje er eit avisspråk. I alle

fall ikkje i dei avisene som har eit opplag på over 15 000, og som vender blikket vekk og ut frå

veggane i kommunestyret. Dei tenkjer ikkje over det fordi dei alltid har vore vane med bokmål i

media, frå fyrste møtet med Kalle Klovn i Barne-tv til vaksenlivet sitt møte med flykapringar,

rettssaker og Midtausten-problematikk i riksavisene. Difor skriv dei sjeldan kritiske lesarbrev

Forlag som gjev ut litteratur på nynorsk

Dine Penger hadde i nr. 8/89 ein artikkel på nynorsk på trykk. Det førte til fleire kraftige reaksjonar.

om mangelen på nynorsk, og difor skapar dei ikkje hovudbry og kutt i lunsjen for dei tilsette på

sentralbordet.

”Eg har aldri vore inne på tanken om å reisa noko korstog mot dette i VG. Det hadde då

også vore nyttelaust”

- Olav Versto

Eg vart opprørt då eg ikkje fekk nytta målforma mi i Harstad Tidende. Ingolf Håkon Teigene

meinte i 1989 at artiklane han skreiv i Aftenposten ville vorte betre om han hadde fått skrive

nynorsk. Redaktørane i riksavisene merkar ingen motvilje frå dei i redaksjonen som i

utgangspunktet har nynorsk som hovudmål, og nyttar også det som argument for å halda fast ved

språkprofilen. Kvifor manar ikkje journalistane til kamp? Kvifor er ikkje tvangstrøyene bytta ut

med lilla sjal, fotformsko og parolar? Det opplagte ville vore å svara at desse journalistane visste

kva dei gjekk til då dei tok jobben i VG, Dagbladet, Aftenposten eller Dagens Næringsliv. For

det gjorde dei jo trass alt, og det er absolutt eit relevant poeng. Kanskje er ikkje den nynorske

identiteten til desse journalistane sterkare enn at dei lett som berre det ofrar språket sitt til fordel

for ein lukrativ jobb, eit spanande arbeidsmiljø og ei god løn. Likevel er det noko som slår meg

når eg les Linda Eide sine intervju med journalistane i somme riksaviser frå 1989. Dei vil helst

skriva nynorsk, og dei meiner sakene deira ville vorte betre på nynorsk. Samstundes presiserer

dei at dei ikkje har noko problem med å skriva bokmål, og at det trass alt er det journalistiske

som er viktigast. Dei opponerer ikkje, og redaktørane deira trur at tvangstrøyene er eit ikkje-

eksisterande problem. Ingen ynskjer å tapa diskusjonar og innrømma at dei tar feil. På same

måte trur eg det kan vera vanskeleg for nynorskjournalistar å seia: ”Ja, eg vert undertrykt, men

eg godtek det fordi eg vil passa inn”. Å vera undertrykt er aldri ein ønskesituasjon, men som

oftast er ikkje denne undertrykkinga friviljug. Det er den i riksavisene, og det trur eg er sårt å

innrømma for dei fleste.

Journaliststanden er stor, og dei lukrative jobbane i riksavisene veks ikkje på tre. Får ein jobb i ei

av dei største avisene i landet, er nok ikkje syting og klaging det fyrste ein gjer i møte med sin

nye arbeidsplass. Til det er jobbmarknaden for liten. ”Dersom det å få skriva nynorsk er

viktigare enn det andre avisa tilbyr, så kan ein jo ikkje ta ein jobb i ei slik avis. Dette reduserer

sjølvsagt moglegheitene for dei som

vil

skriva nynorsk, og det tykkjer eg er synd. Eg skulle

gjerne sett at stoda var annleis i VG.” Det er Olav Versto som fortel dette til Linda Eide i 1989.

Linda Eide: Språktvang i den frie pressa? s. 73 (1989) Olav Versto var den gongen journalist og kommentator i

VG si politiske avdeling. No er han politisk redaktør i same avisa.

Han er inne på noko svært viktig her. For er det rett at dei som ynskjer å skriva nynorsk i sitt

journalistiske arbeid ikkje skal ha same moglegheitene som sine bokmålske kollegaer? Likestilte

språk utan likestilling. Heng det på greip?

”Me krev at Dagbladet svarar på kvifor dei ikkje nyttar språket åt 600 000 nordmenn på

redaksjonell plass, og me kjem ikkje til å gje oss før nynorsken har fått plass i Dagbladet!”

- Norsk Målungdom

Då bror min var liten likte han ikkje pizza. Det var før han hadde smakt det, og før det eitt år

eldre syskenbarnet hans sa at det var særs godt. Då byrja han å eta pizza, og gjer det titt og ofte

den dag i dag. Før syskenbarnet kom på bana med sitt avgjerande argument, hadde foreldra mine

òg fortald han at pizza var verdt å prøva ut. Sjølvsagt høyrte han ikkje på dei. Dei spela ikkje

fotball, og ikkje samla dei på fotballkort heller. Dei brukte ikkje fritida si til å sikla etter kortet

med Michael Laudrup

i VM 1986. Dette kom frå dei same folka som hadde sagt at grønsaker

var bra, og han hadde difor ingen grunn til å tru at pizza var bra når påstanden vart lagt fram av

dei same personane som forguda kokt kålrabi.

Dagbladet likar ikkje nynorsk i artiklane dei set på trykk. Dei har ikkje prøvd det, og dei er heller

ikkje i stor grad oppmoda til å prøva det av personar eller grupper dei har stor tiltru til, og som er

på same bølgjelengde som dei sjølv. Norsk Målungdom seier til Dagbladet at nynorsk er bra, og

at avisa burde gje språket ein sjanse. Vil Dagbladet prøva nynorsk fordi Norsk Målungdom

oppmodar dei til å gjera det? Neppe. Er det noko eg har lært etter to år med journalistikkstudiar,

så er det at pressa set sjølvstende og journalistisk integritet i høgsetet. Ingen skal koma her og

seia at dei gjev etter for press! At Dagbladet skulle gje etter for Norsk Målungdom sin kampanje,

står for meg like usannsynleg som at Carl I. Hagen skulle få gjennomslag for sitt krav om å bli

sitert på bokmål i finsk presse. ”Lukke til med kampanjen”, er redaktør Thor Gjermund Eriksen

sitt førebelse svar til Norsk Målungdom sin aksjon.

Tidlegare midtbanespelar på det danske fotballandslaget og ei rekkje utanlandske klubbar

”Nei, hva gjør egentlig de? Jeg har vel kanskje hørt navnet, men aner ingenting om det.

Men det kan jo være min egen feil. Kanskje posten blir sensurert av riksmålsforbundet…

Nei, ærlig talt, eg har ikke hørt noe fra det.”

- Sigurd Allern om Mediemållaget

Nei, for å få redaktørane til å prøva nynorsk, trur eg det trengs eit syskenbarn med felles

interesser og sterk påverknadskraft til. Kva med Mediemållaget? ”Kven er dei?”, tenkjer nok

sikkert du då. Høgst truleg har du aldri bite deg merke i korkje laget eller namnet. Det er ikkje så

rart. Ikkje har dei heimeside, og om du søkjer etter Mediemållaget på nettet, er dei mest berre å

finna som pyntelege verv på diverse storslåtte cv-ar, eller nemnd som ein medlemsorganisasjon

Audhild Gregoriusdotter Rotevatn har vore nestleiar i. Trass i at dei tilsynelatande har vore i

drift sidan 1977, er det i dag ingen som kjenner til dei, umogleg å vita korleis ein melder seg inn

i laget, og like lite nynorsk i Akersgata som før. Allereie i 1989, over ti år sidan oppstarten, dreg

dåverande journaliststudent Linda Eide nytta av Mediemållaget i tvil. Redaktørane kunne på det

meste melda om eit par brev dei hadde motteke. I dag er siste sporet av aktivitet i laget, etter det

eg har funne ut, eit møte mellom redaktørane i Oslo-avisene og dette mystiske Mediemållaget

datert til våren 1998. Med til historia høyrer det at dette møtet tydelegvis ikkje bar fram mogne

frukter. Kanskje gav dei opp etter det? Kanskje pakka dei saman kampsakene og sa at det var ei

umogleg oppgåve dei hadde byrja? Problemet med Mediemållaget er at dei driv ei lukka

verksemd som berre vender seg klagande og forlangande til redaktørane, som på si side ikkje har

noko å vinna, men moglege forarga lesarbrev å frykta. Når folk flest ikkje veit at det finst flinke

journalistar i Oslo som ikkje får nytta morsmålet sitt, vitnar det i mine auge om dårleg

informasjon. Informasjon som nokon burde gitt dei. Informasjon som eit Mediemållag kunne

sytt for. For det er ikkje redaktørane som lid under nynorskmangelen, langt ifrå. Det er dei som

sit med kontrollen, og som vil gje publikum det dei vil ha. Lesarar som sjølve nyttar nynorsk vil

òg ha nynorsk i riksavisene, og det kunne eit Mediemållag gjort dei merksame på. Dei kunne sett

fokus på at ålmenta fekk vita om den språklege undertrykkinga i den frie pressa.

Då

kunne ein

kanskje hausta frukter etterkvart.

Linda Eide, 1989 s. 46: svar på spørsmål om den gongen ansvarleg redaktør Sigurd Allern hadde merka noko til

Mediemållaget sitt arbeid.

”Ein redaksjonell medarbeidar kan ikkje påleggjast å gjera noko som strir mot hans

eller hennar eiga overtyding”

- Ver varsam-plakaten, punkt 2.5

Identiteten min vart truga i Harstad Tidende då eg ikkje fekk skriva på språket mitt. Ingvild Bryn

har fullstendig rett når ho påstår at eg ikkje fekk kyssa med mi eiga tunge. Slike kyss vert ein

neppe blåst av bana med. Eg hadde eit distansert forhold til det eg produserte av stoff. Det var

ikkje eg som skreiv. Portrett og reportasjar vart kalde og sterile, ”anbehetelse”

- monsteret, som

eg heile livet har skydd som pesten, gjennomsyra no skrivinga mi, og gjorde artiklane livlause.

Kanskje ikkje andre tykte det, men for meg vart det fullstendig feil og anonymt. Trass alt er det

vanskeleg å skriva iført tvangstrøye. Og når eg seier at eg følte meg som ein judas der eg

underteikna den eine bokmålsartikkelen etter den andre, er det ei kjensle eg har i høve til andre

nynorskingar som dagleg må stå på barrikadane for sin personlege ytringsfridom. Det har eg òg

måtta. Eg har aldri før gitt opp mine eigne standpunkt, og eg har hardnakka påstått at det vil eg

heller aldri gjera. Men så sat eg brått i Harstad. Røska opp frå illusjonen om at pressa er fri, og

tvinga til å gje avkall på nynorsken. I ytringsfridomens namn.

Er eg naiv? Vil visdomen og fornufta koma med åra, eller om eg ein gong i framtida står midt i

valet mellom trygg jobb i lokalavisa og spanande utfordringar i Dagbladet? Vil ei god løn og fin

bil overskyggja mine prinsipp og min nynorske identitet? Det er umogleg å svara på no, sjølv om

eg får frysningar berre ved å tenkja tanken. Det einaste eg veit er at eg alltid vil visa min

nynorske identitet ved å reisa meg når ”Mellom bakkar og berg” vert sunge. Men kven veit; åt eg

persille utan å tenkja over at Tøfflus var medskyldig i den skeive språkfordelinga i media den

gongen, kan det vel i realiteten tenkjast at det kan skje fleire gonger. Engasjement har ein

tendens til å byggja seg opp, frå du er born til du vert vaksen, for så å dala dess eldre du vert. Sjå

berre på foreldregenerasjonen, dei sprøe og kontroversielle 68-arane. Kor har dei tatt vegen?

Etter tallause sveltestreikar vart dei overvektige, og er no å finna på hytter med innlagt vatn og

do. Det er lett å seia at eg aldri kjem til å gje slepp på det eg står for, men sjansen er stor for at eg

kan møta Tøfflus att som ein redaktør om nokre år, freistande med god løn og sikker jobb, og

med ei tvangstrøye i min storleik å tilby. Litt trong av og til, men ikkje verre enn at gnagsåra får

kvila på fritida når eg byggjer meg hytte.

Omgrep som femnar om typiske bokmålsord som byrjar på an- eller be- og/eller endar på -het eller -else

Kjeldeliste:

Grepstad, Ottar:

Det nynorske blikket

, Oslo 2002

Eide, Linda:

Språktvang i den frie pressa? –Stoda for nynorskjournalistar i dei riksdekkande

, www2.hivolda.no/jpv/

Kringkastingsringen si heimeside: www.kringkastingsringen.no

Nynorsk nettportal: www.nynorsk.no

Noregs Mållag: www.nm.no

Norsk Målungdom: www.nmu.no

Vekeavisa Dag og tid: www.dagogtid.no

NRK Sogn og Fjordane: www.nrk.no/sfj

Dagbladet: www.dagbladet.no

Norsk Presseforbund: www.presse.no

Unge Høgre: www.unge.hoyre.no

Litteraturliste:

Grepstad, Ottar:

Det nynorske blikket

, Oslo 2002

Eide, Linda:

Språktvang i den frie pressa? –Stoda for nynorskjournalistar i dei riksdekkande

Osloavisene

, Oslo 1989