1. Føreord
    2. 1 Innleiing
      1. 1.1 Utgangspunkt
      2. 1.2 Val og vurderingar
    3. 2 Teori
      1. 2.1 Problemstilling
      2. 2.2 Forklaring og definisjon
      3. 2.3 Bakgrunn
    4. 3 Metode
      1. 3. 1 Kvantitativt metode
      2. 3.2 Kvalitativ metode
      3. 3.3 Undersøkinga sine variablar, einingar og verdiar
      4. 3.4 Feilkjelder og validitet
      5. 3.5 Etiske problemstilling
    5. 4 Resultat
      1. 4.1 Kvantitative resultat
        1. Tabell 1: Utval, undersøking tilfeller av medierabatt i stra
      2. 4.2 Kvalitative resultat
        1. 4.2.1 Oslo tingrett og Einar Chr. Nagell-Erichsen – ein cas
        2. 4.2.2 Kristiansand tingrett – ein case
        3. 4.2.3 Tinn og Heddal tingrett – ein case
        4. 4.2.4 Stavanger tingrett – eit døme frå resten av landet
        5. 4.2.5 Nokre eldre døme
    6. 5 Konklusjon
    7. 6 Litteratur
      1. 6.1 Felles
      2. 6.2 Valfri
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Presseomtale og
strafferabatt
Ei undersøking om tilhøvet mellom pressemtale
og strafferabatt
 
 
 
 
 
 
Semesteroppgåve
ved Senter for journalistikk,
Høgskolen i Bodø, våren 2004
Emnekode JO102U 001
 
 
 
Terje Haugen
Kandidatnummer: 12
Innhald
FØREORD.................................................................................................................................................................. 3
1 INNLEIING.............................................................................................................................................................. 4
1.1 Utgangspunkt ................................................................................................................................................ 4
 
1.2 Val og vurderingar........................................................................................................................................ 5
 
2 TEORI..................................................................................................................................................................... 6
2.1 Problemstilling.............................................................................................................................................. 6
 
2.2 Forklaring og definisjon ............................................................................................................................... 6
 
2.3 Bakgrunn....................................................................................................................................................... 6
 
3 METODE ................................................................................................................................................................ 8
3. 1 Kvantitativt metode ...................................................................................................................................... 8
 
3.2 Kvalitativ metode .......................................................................................................................................... 9
 
3.3 Undersøkinga sine variablar, einingar og verdiar........................................................................................ 9
 
3.4 Feilkjelder og validitet .................................................................................................................................. 9
 
3.5 Etiske problemstilling.................................................................................................................................. 10
 
4 RESULTAT............................................................................................................................................................ 11
4.1 Kvantitative resultat.................................................................................................................................... 11
 
4.2 Kvalitative resultat...................................................................................................................................... 12
 
4.2.1 Oslo tingrett og Einar Chr. Nagell-Erichsen – ein case frå 2003...........................................................................12
4.2.2 Kristiansand tingrett – ein case ..............................................................................................................................14
4.2.3 Tinn og Heddal tingrett – ein case..........................................................................................................................14
4.2.4 Stavanger tingrett – eit døme frå resten av landet ..................................................................................................15
4.2.5 Nokre eldre døme...................................................................................................................................................16
5 KONKLUSJON....................................................................................................................................................... 17
6 LITTERATUR ........................................................................................................................................................ 19
6.1 Felles........................................................................................................................................................... 19
 
6.2 Valfri ........................................................................................................................................................... 19
 
 
 
2
 
Føreord
 
Denne oppgåva såg dagens lys ein haustdag førre året etter ei aldri så lita generell undring over
presseomtale og straff. For det skulle denne hausten altså syne seg at enkelte framståande og
pengesterke borgarar i dette landet kunne pårekne lægre straff alt etter i kva grad og form
personen var omtala i pressa. Og etter å ha registret det faktum at enkelte borgarar i dette landet
kunne vente seg fråtrekk i straff frå domstolane basert på den jobben norske journalistar gjer, så
har vi laga oss eit underleg system. Som både student og journalist tykte eg dette var ein
underleg praksis, og lite i tråd med mi kjensle av kva som er rett.
 
Etter å fått nærare kjennskap til kriminaljournalistikk som student ved journalistutdanninga tok
det etter kvart å dukke opp eit fagleg spørsmål i samband med rolla til det fremste talerøret frå
norske rettssalar. Nokre spørsmål som denne saka reiser, men som det ikkje blir høve til å svara
på fullt ut i denne omgang. Skal vi tru at det er slik at domstolane står fritt til å stempla pressa
som eit straffeorgan, og at presseomtale dermed kjem til fråtrekk i straffeutmåling? Kvifor er
dette i så fall ikkje nedfelt i lovverk? Kvifor blir det heller ikkje nytta i alle saker? Kven vurderer
kva som er så «dårlig» medieomtale at det gjev fråtrekk i straff? Korleis kan dette påverke
journalistar når dei veit at omtalen får slike konsekvensar? Blir det ein fri og uavhengig
journalistikk? Korleis er det elles i Norden på dette området? Korleis oppfattar EU (EØS) desse
problemstillingane?
 
Sist men ikkje minst står det att å takke stiftinga Fritt Ord for sin stønad til denne oppgåva, i
tillegg til vegleiar Lisbeth Morlandstø ved journalistutdanninga i Bødø for sine råd og innspel.
 
Terje Haugen
Bodø, 30. april 2004
 
3
 
1 Innleiing
1.1 Utgangspunkt
 
I 1995 fekk vi her i landet ei lov som regulerer det som vert kalla innsidehandel. Innsidehandel
er det å tene pengar på å misbruke fortruleg informasjon som ikkje er kjent for resten av
aksjemarknaden
1
. Sidan lova vart vedteke er det berre to personar som så lang har blitt domfelt
etter denne lova. Ein kar fekk ein dom i 1995. Det var ein tidligare porteføljeforvaltar i Vesta.
Då forvaltaren 31. august 1994 vart gjort kjend med at det ville kome eit bod på Peppes Pizza,
sørgde han for å kjøpe 2000 aksjar i Peppes Pizza i namnet til ein kamerat. Bodet frå Narvesen
dagen etter gjorde at forvaltaren kunne selje aksjane med ein vinst på rundt 35000 kroner. Det
enda med seks månaders fengsel på vilkår. Neste mann som vart domfelt var investor og
Schibsted-arving Einar Chr. Nagell-Erichsen. Den soga tok til med at Nagell-Erichsen kjøpte seg
200 000 aksjar i Finansbanken, og at han seinare tente ein god slant på heile handelen, etter at
han kvitta seg med dei same aksjane. Han vart i februar 2003 derimot dømt til ein månad i
fengsel utan vilkår for innsidehandel av Oslo tingrett, i tillegg til ein fengsel på vilkår i 11
månader. Vi fekk etter og i samband med den domen for alvor bli kjent med termen
«medierabatt». Og har vi då i mellomtida fått skapt oss ein ny og kanskje tilfeldig praksis i
norske rettssalar? Her kan det sjå ut til at pressa risikere at alt som blir sagt og skrive om
personar i samband med tilsvarande saker blir oppfatta som formildande når dommen fell i
tingrettane kring om i landet. Og for kanskje å kasta meir lys over denne saka kan vi kike på eit
litt klypp frå ein leiarartikkel signert Einar Hålien
2
: «… Einar Chr. Nagell-Erichsen fikk mildere
straff i saken om innsidehandel fordi saken var omtalt i NRKs "Nytt på Nytt". Er det slik at
offentlighet i vår kultur blir sett som et grunnleggende onde? Ytringsfrihet og åpenhet skulle
være et grunnleggende gode i et demokratisk samfunn. Nasjoner er tuftet på en slik
grunnholdning, for å sikre borgernes mulighet til medinnflytelse, og for å forebygge
maktmisbruk. Når injuriesaker prøves for retten spør ikke lenger domstolene om det var
nødvendig å sette dette på trykk, men om det er nødvendig å la være. Det er med andre ord
unntakene som skal begrunnes, ikke hovedregelen, som er åpenhet.». Han legg vidare til at «…
Medieomtale som grunnleggende onde tyter også opp til overflaten i mange andre
sammenhenger. Da dommen mot investor Einar Chr. Nagell-Erichsen falt, ble det klart at retten
så det som en formildende omstendighet at han hadde vært utsatt for belastende medieomtale.
Det ble blant annet pekt på at saken var omtalt i moroprogrammet "Nytt på Nytt". Det har også
1
Aktor Trond Erik Shea til Aftenposten 5. februar 2003.
2
Sjefredaktør i Bergens Tidende, 7. april 2003. Artikkeltittel «Eit grunnleggande onde»
 
4
 
skjedd flere ganger før at domstolene har brukt medieomtale som formildende omstendighet, noe
Høyesterett heldigvis har avvist som argument i flere ankesaker. "... domstolene må vurdere
kriminaliteten etter hva den er og ikke etter hva som skrives om den." Dette skrev dommer Olaf
R. Kløvstad i Drammen byrett i en dom i 1995, og avviste dermed en påstand om at omtale
burde regnes som en formildende omstendighet. Men det er altså nok av andre som har hatt
større problemer med å holde orden på prinsippene.».
 
På den andre sida er de ikkje tvil om at presseomtale kan opplevast særs vanskeleg. Det mest
kjende og illustrerande dømet på dette var den såkalla Tønne-saka. I kortversjon går den ut på at
Økokrim det året hadde teke ut tiltale mot den tidlegare statsråden for «grovt uaktsomt
bedrageri». Tore Tønne vart funnen død 12. desember 2002, ikkje lenge etter at tiltalen var
offentleggjort. Utvalet som var sett ned av Norsk Presseforbund og hadde medlemmane Svein
Brurås, Henrik Syse og Guri Hjeltnes. Desse granska i ettertid denne saka kom fram til dekninga
av saka mellom anna var for mykje prega av personangrep.
1.2 Val og vurderingar
 
Det var med utgangspunkt i kva eg ønskte å finne ut, eg sette opp undersøkinga sine variablar.
Undervegs har fleire komet til, medan andre har blitt strokne, alt etter kva informasjon eg har
vurdert som nyttig eller unyttig. Det har vore ein dialogisk prosess, kor informasjon frå kjeldene
har styrt meg til å finne ut av kva eg eigentleg ville ha svar på, og kva variablar som det ikkje var
naudsynt med for å finne desse.
 
Under tittelen «Teori» vil eg gå gjennom dei naudsynte presiseringane som går i kjerna på
problemstillinga. Under bolken «Metode» vil eg gå nærar inn på metodane for datainnsamlinga,
i tillegg til å sjå nærare på materialutvalet som kan kasta lys over problemstillinga. Elles vil her
også gå nærare inn på teknikkane for dataanlyse og vala bak presentasjonsforma.
 
5
 
2 Teori
2.1 Problemstilling
Denne undersøkinga tek med det innleiande kapittelet in mente sikte på å finna ut i kva grad
presseomtale i kriminalsaker påverkar domsavgjerder i norske tingrettar. Eg har avgrensa
oppgåva mi til å finna representative førekomstar av dette fenomenet i norske tingrettar, utan
omsyn til kva dommar som er blitt rettskraftige dommar eller ikkje, i tillegg til å innhenta
relevante kommentarar på denne utviklinga frå norske presseorganisasjonar. Dei to
problemstillingane eg til sist landa på etter å ha forkasta fleire hypotesar vart «
Kor stort er
omfanget av fenomenet medierabatt?
» og «
Kva er vilkåra for å få medierabatt i tingretten
i samband med presseomtale?
».
2.2 Forklaring og definisjon
 
Omgrepet «medierabatt» skriv seg frå pressa si omtale av domsavgjerder. der vi kan finne
formildande omstende tufta på medieomtale, i hovudsak frå dagspressa. Med presse så meiner
eg dei delar av massemedia som hovudsak retter seg etter Vær varsam-plakaten sine
retningsliner. I meir juridisk språkdrakt vil kunne finne termar som «belastende medieomtale»
ved omtale fenomenet i straffeutmålinga, i dokument frå hovudforhandlingar. I mi oppgåve tyder
«medierabatt» det at det i argumentasjonen ved hovudforhandling - og i hovudsak med at
presseomtalen av tiltala har vore oppfatta belastande – blir kravd fråtrekk i straffeutmålinga.
Utmålinga treng ikkje verte påverka til tiltala sin fordel.
 
Den liknande termen «strafferabatt» var i første rekkje knytt opp mot ein type rabatt som i
hovdusak skriv frå tiltala er villig til å samarbeide. Dømer er justisminister Odd-Einar Dørum sin
kampanje for å få fortgang i arbeidet mot narkotika. Teorien er at forbrytarar skal få mildare
straff om ei tilstår eller på anna måte lettar arbeidet til politiet. Seinare har omgrepet blitt meir
allment godteke, men samstundes meir utvatna. Det er til dømes ikkje lett å skilje mellom
«medierabatt» og «strafferabatt».
2.3 Bakgrunn
 
Djupast sett handlar mi oppgåve om å identifisere kva som kan reknast som ei forverring av
vilkåra for ytringsfridomen. Grev vi litt i dette store ordet ytringsfridom kan vi finne pressa sine
metodar, form og dramaturgi, det som samanlagt utgjer substansen i den daglege straumen av
medietekstar. Denne straumen skal i sum munne ut i at vi opplever den som truverdig – at vi kan
lite på det vi høyrer og ser. Til sist er det også det som er avgjerande for den einskilde journalist.
 
6
 
Dei indre trugsmåla for pressa skal eg ikkje gå inn på her men i staden gå nærare inn på dei ytre
trugsmåla, som eg meiner trenden frå tingrettande representerer. Dei ytre hindera har komme
særskilt fram rapporten frå utvalet som justisdepartementet sette ned i sitt forarbeid til endringar
med grunnlovas parargraf 100, ei lov som i stor grad regulerer ytringsfridomen her til lands. Eit
moment finn vi Noregs offentlige utretdinger 1999: 27 «Ytringsfrihed bør finde Sted», under
bolken 4.3.2, «Hvorfra trues medienes uavhengihet». Her kan vi lese at diffuse sankjonar
gjennom nettverk og påverking kan representere ein slik ytre trugsmål. «… Vi skal se på de ytre
trusseler. Det er tre hovedkategorier som potensielt kan true friheten og uavhengigheten. For det
første er det
det
 
offentlige
eller staten med sine sanksjonsmidler av rettslig eller økonomisk art.
For det annet er det
eierne
med sine økonomiske krav. Og for det tredje er det
kildene
med sine
økonomiske sanksjoner, men også med mer diffuse sanksjoner gjennom nettverk og
påvirkning.». Det blir delvis oppsummert med at «… I det hele tatt er det offentlige aktivt og
kontinuerlig regulerende.». Indirekte har dermed det offentlege fått ein ny måte å regulere pressa
på via straffenivå per presseomtale. Om vi set dette i samanheng med ei undersøking gjort av
Norsk Gallup for Advokatforeininga og Riksadvokaten, som var omtalt av VG/ NTB 25. oktober
2001, så kan vi kanskje koma eit steg nærare å forstå fenomenet presserabatt. Her heiter det i
tittelen at «Medieomtale er verre enn straff». Dette blir grunnegjeve med ingressen «Over 70
prosent av alle nordmenn synes medieomtale med navn og bilde må være mer belastende enn
pågripelse og varetektsfengsling.» Vidare kan vi lese at «… Medieutvalget ble nedsatt etter at
Orderud-saken eksploderte i mediene.». VG/ NTB konkluderer med at «…Den mest
iøynefallende konklusjon som kan trekkes av disse undersøkelsene er at politi, forsvarere og
pressefolk har vidt forskjellig virkelighetsoppfatning.». Og det sentrale punktet her er i følgje
denne kjelda «… er resultatet av Norsk Gallups publikumsundersøkelse. 70 prosent av de spurte
synes det aller verste vil være å bli omtalt med navn og bilde i mediene. Både pågripelse og
varetektsfengsling vurderes som mindre belastende.», i tillegg til «… Folk flest ser det som en
alvorlig belastning å bli identifisert gjennom mediene i en straffesak. Det er kanskje ikke nytt,
men at 70 prosent mener de vil oppleve selve identifikasjonen som verre enn straffen, har
tidligere ikke blitt påvist.»
 
Altså det er ei utbreidd oppfatning at presseomtala i seg sjølv er verre enn straff. Då er
nærliggande å konkludere med dersom nokon alt har blitt «pressestraffa» før dom fell i ei sak, så
må jo dette kome i fråtrekk ved straffeutmålinga, på like linje med «uthold varetekt» og
liknande. Om vi vidare kan tenkje oss at ålmenne rettskjensla til folk peikar i retning av at straff
og presserabatt heng saman, så er kanskje ikkje denne haldninga så langt unna rettssalane heller?
 
7
 
3 Metode
 
Formålet med dette forskingsprosjektet var altså å finna ut av ei klårt avgrensa fenomen under
gitte tilhøve, nemleg den heilt konkrete utviklinga med at strafferabatt vart grunngjeven i press-
eller medieomtale, og her har problemstillinga i seg sjølv i stor grad styrt metodevalet «Ett viktig
råd, i hvert fall i studentarbeid, er å velge ut en begrenset del av virkeligheten som grunnlag for
egen forskning.»
3
. For å finna vegen til fruktbar datainnsamling og analyse i mi oppgåve har eg
vald meg ein eksplorativ design eller ramme for mitt arbeid. «Et karakteristisk trekk ved
eksplorative design er at de er fleksible og det er nettopp fordi man skal skulle kunne tilpasse seg
og ta hensyn til uventede forhold etter hvert som disse måtte bli avdekket»
4
. Grunnen til dette er
mitt utgangspunkt som var å kartleggja eit området av norsk presse og jus der det i liten grad har
vore drive med systematisk forsking frå før. Eg stør meg til strafferettsekspert Bjørnar Borvik
ved Universitetet i Bergen som uttalar seg til Aftenposten 20. februar 2003. Der seier han at han
ikkje kjenner til at medieomtale nokon gong har vore nytta som formildande omstende. Borvik
gjev elles utrykk for at støttar den nye praksisen og grunngjev dette på generelt grunnlag med at
«… medieomtale kan være så avskrekkende at det har en viss almenpreventiv effekt.» og at
«…det i stor grad bør være opp til domstolene å bestemme hvilke momenter som skal telle med i
en straffeutmåling.». Heller ikkje universitetslektor i strafferett Ragna Aarli gjev utrykk for at ho
kjenner til liknande tilfeller i denne artikkelen. Mykje av målet med denne oppgåva går ut på å
bli kjent med undersøkingsobjekta og problemfeltet i eit så avgrensa område.
 
Ettersom eg ønskte å sjå nærare på eit fenomen i seg sjølv, meir enn utviklinga, så har
tidsfaktoren avgrensa seg til år 2003. Og for å kaste lys over problemstillinga mi har eg vald meg
ei todelt løysing, med ein kvantitativ og ein kvalitativ del. Utgangspunktet for den kvantitative
biten, som er ein metode for måling av eigenskapar som kan telles (Allern 2001:76), er intervju i
form av gruppeenquete til respondentane i kva einskild eining (som i dette tilfellet utgjer ein
representant for tingretten).
3. 1 Kvantitativt metode
 
Ein annan definisjon av kvantitativ metode er «dataregistrering og analyseteknikk som søker mot
en systematisk, objektiv og kvantitativ beskrivelse av innholdet i et budskap”
5
. «Kvantitativ»
syner til at målet er ei skildring av materialet basert på tal. Likevel skal ein kvantitativ metode
3
Østbye, Knapskog Helland og Larsen 2001:275
4
Grønnhaug 1985:12
5
Østbye, Knapskog, Hellang og Larsen 2001
 
8
 
gjennomgå ein kvalitativ analyse kor vi vurderer det innsamla materialet som ein heilskap. I mi
kvantitative undersøking har eg ville finna talgrunnlaget for den problemstillinga som går ut å
kartleggje omfanget.
3.2 Kvalitativ metode
 
Kvalitativ metode eller innhaldsanalyse i medievitskapen har sitt grunnlag i europeiske
teoritradisjonar, mellom anna i hermeneutikken, eller tolkingslæra. Med kvalitative føremål er
det i tillegg sett av ytterlegare rom for kommentering kring problemstillinga, i samband med den
kvantitative innhentinga. Til den kvalitative biten har eg vald meg nokre cases som eg i denne
samanhengen meinar kan ha generaliserbare trekk med omsyn til problemstillinga mi. «…
generaliserting på grunnlag av studier av enkelte , utvalgte enheter, situasjoner eller fenomener
(casestudier),…» (Østbye med fleire).
3.3 Undersøkinga sine variablar, einingar og verdiar
 
Sluttutvalet av tingrettar som er gjort vert å sjå på som strategisk ettersom eg var interesserte i
små, mellomstore og store tingrettar, målt etter saksmengd (Tabell 1). Dersom eg hadde satsa på
å trekkje eit tilfeldig utval som utganspunkt ville her kunne risikere å få mindre høve til å
generalisere resultata mine. I undersøkinga var vala mellom verdien «ja» eller «nei» på
spørsmålet om det kunne identifiserast dommar som grunngjev formildande omstende med
presseomtale. Den andre kategorien var å identifisere saksmengda som kvar einskild tingrett
hadde i 2003, av M-saker og F-saker. Data som dette genererte var rimeleg brukbare til
analyseformålet mitt. Metoden meiner eg skaffa den informasjon frå respondentane som eg
truleg ikkje hadde fått på annan måte ut frå ramma til denne oppgåva. Men sidan eg ikkje har
høve til å måla desse verdiane på andre måtar så er det også ei ulempe, ettersom det blir
vanskeleg å etterprøva desse svara.
3.4 Feilkjelder og validitet
 
I kategorien som eg oppretta for å måle saksmengda kryssjekka eg dei oppgjevne verdiane mot
den nasjonale domstolsadministrasjonen i Trondheim sine tal frå deira årsrapport. Feilmarginar
var ikkje mogleg å finne. Så validiteten
6
i nettopp desse funna oppfattar eg som rimelege. I
kategorien for å identifisere saker med presserabatt har eg teke utganspunkt i at16 tingrettane har
6
«Validitet vil si gyldighet (eller troverdighet eller bekreftabarhet), og det går først og
fremst på relevansen av data og analyse i forhold til problemstillingen. Begrepet er så
omfattende at det vanskelig å gi en helt presis og dekkende definisjon….» (Østbye,
Helleand, Knapskog og Larsen 2001:39)
 
9
 
ein representativ verdi. Det er opplagt ei mogleg feilkjelde i seg sjølv. Her er det mogleg at det
verkeleg tale er langt større eller mindre enn det eg kan måle her, men et vil grunna den store
spreiinga i storleik og geografi like hevde at kan nyttast til trekkje meir generelle slutningar.
3.5 Etiske problemstilling
 
I denne rapporten er det omtala ei straffesak som domfelte ikkje er namngjeven. Dette går i ein
viss grad utover presisjonsnivået i denne oppgåva, ettersom det i to av tre case som eg har løfta
fram alt er identifisert tiltala eller skuldig person. Anonymiseringa har i første rekkje med at det
er usikkert i kva grad dette dokumentet vert offentleggjort.
 
10
 
4 Resultat
4.1 Kvantitative resultat
Problemstilling 1
: Kor stor er omfanget av fenomenet medierabatt?
Fylke
Tingrett
Tilståing
(F-saker)
Medommsrett
(M-saker)
Tilfeller
m. rabatt
Utval/
eining
Oslo Oslo
tingrett
6.011
3.982
1
Stor
Rogaland Stavanger
tingrett
1.364
349
0
Stor
Telemark
Skien og Porsgrunn
tingrett
917 281
0
Stor
Møre og Romsdal
Sunnmøre tingrett
539
236
0
Mellom
-stor
Østfold Fredrikstad
tingrett
524
254 0
Mellom
-stor
Østfold Sarpsborg
tingrett
512
167 0
Mellom
-stor
Sør-Trøndelag Sør-Trøndelag
tingrett
347
138
0
Mellom
-stor
Akershus
Nedre Romerike tingrett
346
354
0
Mellom
-stor
Møre og Romsdal
Nordmøre tingrett
330
250
0
Mellom
-stor
Nord -Trøndelag
Inderøy tingrett
192
76
0
Liten
Nordland Lofoten
tingrett
187
71
0
Liten
Nordland Vesterålen
tingrett
149
79
0
Liten
Telemark
Tinn og Heddal tingrett
142
82
1
Liten
Rogaland Dalane
tingrett 116
66
0
Liten
Hordaland Hardanger
tingrett
106
92
0 Liten
Telemark Kragerø
tingrett
106
65
0
Liten
Sum 16
tingrettar
11.888
6.542
2
  
Tabell 1: Utval, undersøking tilfeller av medierabatt i straffesaker for tingretten i 2003.
 
11
 
Funna som er gjorde i tingrettane er baserte på strafferettssaker, medrekna straffesaker som er
basert på tilståing (F-saker) og sakar som har blitt førde for meddomsrett. Sivile saker er ikkje
medrekna. I alt fekk 86 tingrettar tilbod om å delta i mi undersøking. Av desse har 22 tingrettar
svara, medan dei resterande ikkje har svara innfor tidsramma sett for oppgåva. Eg har plukka ut
16 einingar basert på eit strategisk utval, og fordelt på saksmengd (tabell 1) og geografi så lang
som mogleg. I tillegg til mine eigen underskingar syner tala frå domstolsadministrasjonen i
Trondheim eit godt samsvar mellom tala oppgjeve frå dei einskilde sorenskrivarane tilknytt
tingrettane. I årsrapporten frå dette organet kan vi finna at det for år 2003 vart det i Noreg i alt
handsama 35 407 F-saker medan det av M-saker vart registrert 16 627. Summen av dette skulle
då bli 52 032 straffesaker handsama i 2003.
 
Om vi ser på talet straffesaker som mi undersøking omfattar, ser vi at talet F-saker og M-saker
samanlagt utgjer 18430 saker, det vi seia omlag 35,4 % av den totale saksmengda av F- og M-
saker i landet. Om denne trenden er dekkande for heile landet vil det seie at vi årleg kan vente
oss vel 5 til 6 tilfeller der argumentasjonen er knytt opp mot presse- eller medieomtale.
 
Det var i alt 16 tingrettar som eg plukka ut her. Fordelt på fylke var det Nedre Romerike tingrett
frå Akershus, Hardanger tingrett i Hordaland, Nordmøre tingrett og Sunnmøre tingrett i Møre og
Romsdal, Lofoten tingrett i Nordland, Inderøy tingrett i Nord-Trøndelag, Oslo tingrett i Oslo,
Stavanger tingrett og Dalane tingrett i Rogaland, Sør-Trøndelag tingrett i Sør-Trøndelag,
Kragerø tingrett, Skien og Porsgrunn tingrett, Tinn og Heddal tingrett i Telemark og Fredrikstad
tingrett og Sarpsborg tingrett i Østfold. Til datautvalet legg eg også til at eg i tilegg til
saksmengd har å henta fram resultat frå tingrettane etter talet kommunar dei omfattar.
4.2 Kvalitative resultat
 
Problemstilling 2
: - Kva er vilkåra for å få medierabatt i tingretten etter pressomtale?
 
4.2.1 Oslo tingrett og Einar Chr. Nagell-Erichsen – ein case frå 2003
 
Det er i den største tingretten her i landet at vi har den mest klåre saka. Det mest kjende
dokumenter døme på presserabatt frå 2003 var eg også inne på innleiingsvis. Og i tingretten
skulle det her altså vise seg ein kritiske presseomtale fekk ein uventa effekt. Frå domen heiter
det at «…Derimot er retten enig med forsvareren i at det i formildende retning bør legges noe
vekt på den ganske omfattende medieomtale saken har fått og som må ha vært en belastning.
Mens dommen har vært under utarbeidelse, har omtalen endog vært supplert med raljering med
tiltaltes person i underholdningsprogrammer på TV. Dette skjer altså før dom i det hele er falt.»
 
12
skriv Oslo tingrett i domen skal vi tru Aftenposten si nettutgåve datert 20.04.03. Og med dette
utsagnet har vi dermed også fått ein ny stand med mediekritikarar
7
. Då Einar Chr. Nagell-
Erichsen stod for dommaren i Oslo tingrett 28. februar 2003 fekk han alt på det tidspunktet
formidla at han var skeptisk til pressa si handsaming av saka. Frå fagbladet Journalisten si
nettutåve same dagen kunne vi lese tittelen « Nagell-Erichsen fryktet mediene» med følgjande
ingress: «Investor og Schibsted-arving Einar Chr. Nagell-Erichsen var redd for å bli hengt ut i
mediene etter at han i det stille kjøpte 200.000 aksjer i Finansbanken. I dag skal han forklare seg
i Oslo tingrett.» Her fekk uadresserte medlemmer av pressa tidleg passet sitt påskrive. Og det
som i stor grad medverka til at finansmannen Nagell-Erichsen til sist vart knipen nettopp at
pressa og Aftenposten sine kritiske artiklar om den omtala handelen.
 
I samband med saka til Nagell-Erichsen skal det her seiast at det altså vart Borgarting
lagmannsrett, som før Oslo tingrett, fekk det nest siste ordet. Lagmannsretten gjekk i februar i år
attende på dette punktet og skriv at «… mediedekningen i saken har etter det opplyste vært
betydelig, særlig ved behandlingen i tingretten. Ved avdekking av innsidekriminalitet begått av
en høyt profilert finansmann må man imidlertid regne med medieomtale. Selv om
mediedekningen utvilsomt har vært tyngende kan den etter praksis ikke få nevneverdig
betydning for straffeutmålingen i saken.». Saka vart anka igjen, men kjæremålsutvalet til
Høgsterett sa 29. april i år stopp, og fekk dermed siste ord i saka med i avisa anken. Domen frå
Borgarting vert ståande.
 
Frå dommen som kom frå Borgarting lagmanssrett vert det under bolken for «sakens bagrunn»
sagt at «På nyåret 1999 ble det særlig i media spekulert i om det hadde funnet sted ulovlig
innsidehandel forut for oppkjøpet av Finansbanken. Dette ble også tatt opp i interne notater i
Storebrand, der Korsvold ga uttrykk for at innsidesituasjon først oppsto 17. desember, dvs
tidspunktet for da direksjonen i Storebrand besluttet å foreslå overfor styret oppkjøp av
Finansbanken.» (Lovdata). Denne «mediesepekulasjonen» det her vert sikta til vekte i sin tur
naturleg nok interessa til Økokrim.
 
Nyaste dømet frå same tingretten får vi frå advokaten til tv- underhaldaren Anne-Kat. Hærland.
Den skriv seg ret nok frå mars i år. Ho køyrde ein tur med bilen sin dagen etter ein fuktig kveld
på byen. Kjendis som ho er vart dette ikkje handsama i det stille av pressa. Og ikkje uventa: Då
saka hennar skulle opp for Oslo tingrett ville forsvararen ha strafferabatt for «…belastende
medieomtale.» etter den omtala køyreturen til klienten. I samband med kravet om presserabatt
7
Kommentator Harald Stanghelle i Aftenposten 9. september 2003
 
13
 
lagt fram av forsvaren til Anne-Kath. Hærland (i samband med hennar køyretur hausten 2003)
seier Nils E. Øy i Norsk Redaktørforening til Dagbladet 21. mars i år at han meiner ein
medierabatt til Anne-Kat. vil være meiningslaus. Vi kan vidare lese i same artikkelen at «-
Medierabatt blir helt meningsløst i dette tilfellet. Hærland har selv omtalt dette i media, og er en
person som jobber i media så da blir det langt fra rimelig å gi noen rabatt, mener Øy.».
Aftenposten har på kommentarplass også stilt seg undrande med omsyn til presserabatt.
 
Så langt var dette som var å finne i frå Oslo tingrett. Elles legg informasjonssjef i Oslo tingrett,
Irene Ramm, til i undersøkinga mi at «Utover dommen det siktes til i mailen (Nagell-Erichsen)
kjenner vi ikke på stående fot til dommer det er gitt såkalt strafferabatt for medieomtale i Oslo
tingrett.».
 
Men for å ta ei førebels oppsummering her så kan eg så langt seia at kriteriet her for å få
medierabatt i Oslo tingrett er at medidekninga er «omfattande» eller «belsastende».
 
4.2.2 Kristiansand tingrett – ein case
 
Frå andre tingrettar har vi også dømer på at saka til Nagell-Erichsen kan ha fått ein viss
ringverknad, utan at det omtalast direkte i nokre rettslege dokument. Vi skal til Espen Høiby-
saka som hausten 2003 var ein gjengangar i dagspressa på denne tida. Espen vart etter kvart
tiltala for å ha banka kjærasten sin, noko han ikkje vedgjekk. I tillegg har Høiby nære slektsband
med kongehuset. Det ville nærast vore ei dødssynd å ikkje omtale saka med så mange
nyhendekriterier tilfredsstilt samsundes. Her er Kristiansand tingrett inne på mykje av det same
som vi kan finne i saka til Nagell-Erichsen, men det er likevel ein vesentleg skilnad, og retten
skriv: «Det er ikke omtale i seg selv retten reagerer på, det er dimensjonene.». «Eksepsjonell», er
tingretten si vurdering av det offentlige «rabalderet». Men også i denne saka ser vi at stikkordet
«omfattande» er relevant og i stor grad styrande for argumentasjonen som vert førd for
medierabatt. Høiby vart dømd utan medierabatt.
 
4.2.3 Tinn og Heddal tingrett – ein case
 
Eit anna funn som kan knytast til problemstillinga mi finn vi i ein dom som skriv seg frå Tinn og
Heddal tingrett den 15. september 2003. Denne saka kom i kjølvatnet av politiet sin storaksjon
mot barneporno, døypt «Aksjon Pendulum». Den var landsdekkande og representerte på mange
måtar ein ny strategi frå politiet si side.
 
 
14
 
Dette funnet peikar i ei ny retning, nemleg at graden av identifisering i kriminalsaker kan ligge
til grunn for å få medierabatt. Frå hovudforhandlinga til ei straffesak mot ein som vart dømt for å
oppbevare barneporno, under bolken for straffeutmåling, kan vi lese «… I formildende retning er
det anført at tiltalte er tidligere ustraffet, og at han har vert gjenstand for omfattende
mediadekning som må få betydning for straffeutmålingen. Han har funnet det uutholdelig å bo
på Notodden, og flyttet fra stedet 1. oktober. Han ser heller ingen mulighet for å gå tilbake til sin
tidligere jobb ved Høyskolen i Telemark.» Men dette tek ikkje retten omsyn til og det vert vidare
sagt at «… Rettens oppfatning er at disse momentene ikkje er tungtveiiende nok.
Allmennpreventive hensyn må tillegges stor vekt ved dommfellelse for parnepornografi, og disse
må her tillegges betydelig vekt.». Det vert vidare lagt til at «… Det skal bemerkes at
mediedekning i seg selv ikke vil ha noen innvirkning på straffeutmålingen, selv om det kan
oppleves belsastende for tiltalte. Det må være noe særegent og ekstraordinært ved den.
Mediadekningen har her ikke vert større enn man kan forvente i en slik sak, og den kan ikke
anses for å ha vert spesiell her. Det er ikke noe spesielt ved tiltaltes person eller hans situasjon
som har ført til noen omfattende dekning. Tiltalte er ikke identifisert verken ved navn eller
bilde.».
 
Det som er interessant her er å merke seg strofa «… Det må være noe særegent og
ekstraordinært ved den.». Det vil seie at dersom mediedekninga hadde vore «særegen og
ekstraordinær» så ville medierabatt vore på sin plass om vi skal gå ut frå denne domen.
 
Forsvararen i denne saka kravde full frifinning for sin klient, eller subsidiært at tiltala var
handsama på mildaste måte.
 
4.2.4 Stavanger tingrett – eit døme frå resten av landet
 
I tilsvarande store tingrettar som den i Kristiansand er det ikkje dokumentert dommar som kan
knytast opp mot problemstillingar. Mang sorenskrivarar i denne klassa svarar at det ikkje har
vore registrerte tilfeller noko sinne. Tingrettsdommar Eivind Danbolt ved Stavanger tingrett
skriv til dømes at «… Vi har ingen statistikk som kan si noe om spørsmålet om
medieforkusering har vært tatt opp. I vårt ukentlige dommermøte idag tok jeg imidlertid opp
spørsmålet om noen av dommerne i løpet av 2003 avsa dom i sak hvor problemet har vært reist
og rabatt er innvilget eller avslått. Ingen av oss kan huske at vi har hatt det. Spørsmålet er såvidt
sjeldent og spesielt på våre kanter, at vi regner med at vi ville ha husket det hvis det hadde vært
tatt opp.». Stavanger tingrett handsama 349 såkalla meddomsrettssaker – det vil seia.
straffesaker som handsamast av ein fagdommar og to meddommarar. Dei avgjorde også 1364
 
15
 
såkalla F-saker, som rett nok gjeld både dommar kor tiltalte har tilstått tilhøva, og avgjerder om
varetektsfengsling, ransaking og beslag og så bortetter. Dette er eit døme som eg lyftar fram for
å illustrere at sjølv i større tingrettar så er dette fenomenet noko ein sjeldan kjem over.
 
4.2.5 Nokre eldre døme
 
Rett nok er desse døma av eldre dato, men i ei av Airbus-sakene (frå 1996) slår Oslo byrett fast
at domfelte «og hans familie er blitt utsatt for store belastninger gjennom sakens oppslag i
media», og set ned straffa. Samstundes handsama Ofoten herredsrett ei stor svindlarsak - den
dreia seg om 186 millioner kroner - og mykje publisitet «…tillegges en viss vekt i formildende
retning.». (Kjelde: Dagbladet)
 
16
 
5 Konklusjon
 
Det var to hovudspørsmål eg ville ha svar på frå empirien i denne oppgåva. Den eine om det i
desse domane frå tingrettane kunne identifiserast argumentasjon for formildande omstende tufta
på presseomtale, i tillegg til kor mange tilfeller av fenomenet den einskilde tingretten hadde
handsama i 2003. Subsidiært var det også å finne ein samanheng mellom presseomtale og
medierabatt eller vilkår for ein slik samheng. Eg har så langt kome fram til at dette fenomenet er
sjeldan, men det er like vel godt dokumentert. Det som mine funn syner er at dersom
mediedekninga er anten «omfattande», eksepsjonell», «særegen» eller «ekstraordinær» så kan
det kvalifisere til strafferabattt. Dette er med andre ord heilt ubrukelege termar med omsyn til
vidare innhaldsanalyse av medieinnhald.
Det er per i dag heilt vilkårleg kva som ligg til
grunn for medierabatt, så lenge det er eit visst volum i mediedekninga.
 
Korleis rettstryggleiken i dette landet kan utvikle seg blir ei anna sak. Men det må her leggast til
at det er rundt 50.000 mennesker som hamnar i ei knipe og kjem til tingretten i ei F-sak eller M-
sak i året. Når dei etter kvart tek til å oppdaga at dei aldri vil kunne oppnå medieomtale og ein
potensiell strafferabatt, så er det ikkje usannsynleg at det kan spøke litt for tilliten både
rettsvesenet og pressa. Det rimeleg godt kjendt at pressa frå før ikkje skorar særs høgt på
målingar om tillit.
 
Når vi ser på kven som er tildelt strafferabatt i norske rettinstansar, kan det synest som at det er
lettare for framtredande, offentlege personar å få dette til, enn for personar som ikkje er så høgt
på strå.
 
Det ser heller ikkje ut til å vere ein klår samanheng mellom kven som står tiltala - og seinare blir
domfelt, og strafferabatten. Mine funn kan også representerer ei villa eller ønskt utvikling, med
andre ord etter signal frå lovgjevande forsamling. Altså at dei ligg ei medviten haldning bak som
styrer. Men det kan også vere rettstradisjonar eller presedens som gjer at dette fenomenet dukkar
opp meir eller mindre medvite. Det er så langt lang ikkje lukkast å finne identiske dommar frå
ulike tingrettar, der ein får presserabatt og den andre ikkje. Men det ser ut til at medierabatt er
vilkårleg like fullt. Det kan sjå ut til at pressa får spesielle vilkår frametter dersom denne trenden
aukar i omfang.
 
Eg har i den kvalitative biten skissert økonomisk kriminalitet, vald og «forseelse» som
vegtrafikklova omtalar det å køyre med promille, for om mogleg finna eit mønster. Det som ser
 
17
ut til å vere eit tilsynelatande mønster her er at enten kjendisfaktoren eller karakteren til
forbrytinga avgjer i kva grad forsvararen ser seg tent med å krevje strafferabatt grunngjeven i
presseomtala. For det er til dømes ei kjent sak at folk som gjer seg skuldige mellom anna i
økonomiske brotsverk får langt mindre anonymisering frå pressa enn personar som vert knytt
opp mot sedelighetssaker. Men heller ikkje dette mønsteret med graden av identifisering ser ut til
å halda vatn, ettersom case-døma er så innbyrdes ulike at dei ikkje let seg samanlikne til dette
føremålet. Det kan i tillegg vere freistande å også konkludere med postadressa kunne vere ein
avgjerande faktor for å få presserabatt, men det finst det nok ikkje datagrunnlag for å påstå. I
utgangspunktet har talspersonar frå presseorganisasjonar stilt seg undrande til den praksisen som
eg så langt har dokumentert.
 
Høgsterett godtek ikkje medierabatt i straffesaker. Like fullt held enkelte tingrettar fram med å
nytte medieomtale som argument for å gje mildare straff.
 
 
18
 
6 Litteratur
6.1 Felles
 
Allern, Sigurd (2001) Nyhetsverdier
IJ-Forlaget, Kristiansand
Bech-Kalsen, Jo (2003)
Gode fagtekster
Universitetsforlaget, Oslo
Gripsrud, Jostein (1999)
Mediekultur, mediesamfunn
 
Universitetsforlaget, Oslo
Østbye, Helland, Knapskog og Larsen (2002)
Metodebok for mediefag
Fagbokforlaget, Bergen
6.2 Valfri
 
Dahl, Hans Fredrik, Bastiansen Henrik G, og Eggen, Kyrre (1999)
Ytringsfrihetskommisjonen
 
Særskilt vedlegg nr.1 til NOU 1999:27
Nyland, Jan Egil (1993)
Kriminaljournalistikk Kilder-Kildekritikk-Kildeetikk
Ad Notam Gyldendal
Røssland, Lars Arve (2003)
Krimine
lt
Universitetsforlaget, Oslo
Røssland, Lars Arve og Kvam, Bjarne (1998)
Tilfeldig gapestokk. Pressens identifisering i
kriminalsaker
John Grieg Forlag
 
 
VG/ NTB VG 25.10.01: «Medieomtale er verre enn straff»
Aftenposten: 27.01.03: «Nagell-Erichsen nekter skyld»
Aftenposten: 28.01.03: «Forsøkte å svekke Økokrims vitne»
Aftenposten: 06.02.03: «Nagell-Erichsens advokat med offensiv prosedyre»
Aftenposten: 20.02.03: «TV-raljering ga strafferabatt»
Aftenposten: 20.02.03: «Sterk belastning ga Nagell-Erichsen mildere straff»
Aftenposten: 20.02.03: «Børsjubel over Nagell-Erichsen-dom»
Aftenposten: 20.02.03: «Viktig innsidedom»
Journalisten: 25.02.03: «Ingen strafferabatt i Kristiansand»
Aftenoposten: 20.01.04: «Ren omkamp for Nagell-Erichsen i lagmannsretten»
 
19
Aftenposten 21.01.04: «Omkamp for Nagell-Erichsen»
Aftenposten 27.01.04: «Økokrim ber om ett års fengsel for Nagell-Erichsen»
Aftenposten 16.02.04: «Skuffet Nagell-Erichsen vurdere anke»
Aftenposten 16.02.04: «Nagell-Erichsen dømt for innsidehandel»
Aftenposten: 17.02.04: «Nagell-Erichsen vurderer å anke ny innsidedom»
Aftenposten: 17.02.04 «Nye vitner fra Svetis i Nagell-Erichsen-saken»
VG/NTB 12.03.04: «Epen Høiby må i fengsel»
Bergens Tidende 19.03.04: «Anne-Kat. vil ha strafferabatt»
Dagbladet: 21.03.04: «Vil ha strafferatt»
Propaganda 21.03.04: «Reagerer sterkt på medierabatt»
VG/NTB 29.04.04: «Nagell-Erichsen må i fengsel»
 
 
20

Back to top