Trykt i «Romsdal Sogelag.
årsskrift 2000» s. 73-96
Denne
versjonen er supplert med nokre lenker, og er utlagt 7.3.2006
To generasjonars utvandring frå Ner-Brøste i Øverdalen
Innhald:
Dei første som drog frå Brøste:
Stor-Knut med familie
Dei neste: eit stort ungdomsfølgje
Linden og Lake Hanska-området i
Minnesota
«Pre-paid tickets» – ungdomar dreg
Vidare vestover: Dakota og Canada
Ny generasjon og nye farmar:
Kleiven-brørne i Tioga, ND
«Bondefangeri»? Grove-familien
bytter hus mot farm
Arbeidsvandring i 1920- og 30-åra
Sitatet i
tittelen ovafor er etter Ola K. Brøste (1875–1970), gardbrukar på fjellgarden Ner-Brøste
øvst i Romsdalen, slik nevøen Arthur Grove (1909–1989) oppfatta han da han var
på første besøket i 1949 (slektshefte 1987). Ola hadde da opplevd at alle åtte
onklane og tantene han hadde på farsida, og to brør og tre systrer hadde reist
frå heimbygda og slått seg ned på den andre sida av storhavet. Eine broren
hadde rett nok kome att, men dei andre vart verande. To av sønene hadde òg vore
over på arbeid nokre år i 1920- og 30-åra, før dei kom att.
Mange kallar notida for
rotlaus. Vi skal i dette stykket sjå nærare på folket frå Ner-Brøste i den tida
vi kallar «masseutvandringa» til USA – frå 1860-åra til kring 1930. Da levde to
generasjonar som på mange måtar opplevde å få røtene trekte opp og omplasserte
på ein mykje meir brutal måte enn vi i dag med våre kommunikasjonar. For dei
første som reiste kunne neppe ha noka von om nokon gong å sjå att heimstaden og
sine næraste; det er ein lagnad som i dag er heilt utenkjeleg.
Med så stor utvandring
har det vore rimeleg god kontakt mellom nokre av dei slektsgreinene som
utvandra, medan andre aldri har synt interesse for røtene i Noreg. Slik er det
nok for dei fleste. Etter kvart har det vorte mange generasjonar; det er
framleis kontakt mellom slekt i Noreg og tipp-tippoldebarn (5. generasjon) av
dei første som drog. Fleire kjem på besøk for å finne røtene, til dels utan
spesiell greie på kvar dei skal leite, og kan få dei vanlege problema med å
finne fram.
Forfattaren av dette
stykket er «inngifta» i familien, og opplevde for ti år sidan å bli oppringd av
Gunder Bentdal på Dombås. Dei hadde besøk av ein «Broste-familie» som hadde ei
anna slektsgrein der i bygda, men som ikkje visste noko som helst om kvar dei
hadde namnet sitt frå. Både gjennom arbeid med bygdeboka på Lesja og familien
hadde eg høve til å hjelpe, og det viste seg at senior i familien som var komen
var son til den yngste av dei 12 barna til ein av første generasjon som
emigrerte frå Ner-Brøste. Vi hadde derfor gleda av å vise han staden bestefaren
var født. Og om ikkje det var nok; bestefaren frå Ner-Brøste vart gift i USA
med ei som var født på ein av Enstadgardane på Lesjaskogen, så han fekk òg sjå fødestaden
til bestemora – og det utan på førehand å ha peiling på denne slektssida. Det
var ei oppleving for fleire enn han og familien hans. Ein del brev og andre
private dokument, noko arkivgransking og særleg eit par besøk i Midt-Vesten har
så gjeve stoff om dei aller fleste av utvandrarane i familien, som grunnlag for
eit rimeleg detaljert hefte med oversyn over familiane Broste og Kleven i
Amerika.
Kvifor studere berre èin
familie slik? I dette stykket vil eg forsøke å sette familiehistoria inn i ein
større samanheng, inn i meir allmenn prosessar som brorparten av dei som vandra
ut frå Øverdalen og andre dal- og fjellbygder i denne perioden vart involvert
i.
øvst i Romsdalen er altså
gardane denne familien er knytt til. Utgangspunktet er Ner-Brøste, den einbølte
garden ein kan sjå frå riksvegen ved Stuguflotten i fjellsida mot sørvest, ved
inngangen til Brøstdalen. Garden ligg på nokså nøyaktig
Det er om lag hundre år sidan
Ola K. Brøste tok til på garden, og – med god hjelp av familien – dreiv fram
eit mønsterbruk. Da hadde det ikkje vore fast brukar her i ein generasjon. Foreldra
til Ola – Vesl-Knut og Ingeborg f. Nestande såg seg ikkje råd med fjellgarden,
men kjøpte i staden Nedre Kleiva i 1872 og brukte Brøste som sæter.
Det var nok rart for gamlefolket
– foreldra til Knut – Ola K. født 1811 og Sigrid f. 1813 på Gravset på
Lesjaverk, å flytte frå garden dei hadde drive i ein mannsalder og fostra opp
ein stor ungeflokk på.
For sjølv om vi føler vi
lever i ei omskifteleg tid no ved overgangen til eit nytt hundreår, er det
neppe grunn til å tvile på at dei også gjorde det for over 125 år sidan. Sigrid
og Ola hadde opplevd å få 11 barn, og av desse voks 8 opp. Dessutan hadde Ola
vore gift ein gong før, med Anne Persdtr. frå ein av Kleiv-gardane, og fått to
døtrer med ho (namna på alle er lista sist i stykket). Den eine av desse voks
òg opp i Ner-Brøste, så det hadde vore mykje folk der utover 1840- og 50-åra. Så
seint som i 1865 budde det 13 menneske på garden, og det var etter måten
omfattande drift med 2 hestar, 15 storfe og 28 sauer. Åkeren var tilsådd med
2,5 tønne bygg, noko som kan tyde på at han var på om lag 10–12 mål.
Men no var nok dammen i
ferd med å breste. På den andre sida av havet var borgarkrigen avslutta, og den
nye jordlova (Homestead-lova) som vart vedteke av kongressen i 1862 var begynt
å verke. Veldige flate område med djup moldjord i eit rimeleg varmt klima i
Midt-Vesten låg klare for tilnærma gratis utdeling til jordhungrige europearar.
Dette vart fort kjent, bl. a. fordi ikkje så få hadde reist over før
borgarkrigen.
Eldste sonen på garden
var Stor-Knut, f. 1838 (dei to eldste sønene var båe døypte Knut, og vart
derfor berre kalla Stor- og Vesl-Knut). I 1862 gifta Stor-Knut seg med Anne
Persdtr. frå aller vestlegaste bruket i Lesja, Kleivstugu ved Stuguflotten
(bruket låg like vest for jernbanebrua). I 1865 budde dei på Ner-Brøste med
eldste dottera Sigrid, og «bruger en Del af Faderens Gaard», som det står i ein
merknad i folketeljinga om Knut. Året etter fekk dei ein son, som sjølvsagt
vart døypt Ole. Han skreiv i vaksen alder ned historia om da familien reiste
over, sjå nedafor.
Frå venstre: Stor-Knut, sonen Ole K., barna til Mathea og
Ole: Charles, Martin, Anton (foran), Mathea f. Grov, Anne Pålsdtr. f.
Kleivstugu. Etter Ole tok sonen Anton over farmen, og etter han igjen Omar
Broste. I dag bur sonen hans, Charles Broste f. 1960 på farmen.
Siste del av 1860-åra var
vanskelege i fjelldalane, og tanken om Amerika voks naturleg fram hos svært
mange menneske. Slik òg her: på etterjulsvinteren i 1868 gjorde Stor-Knut og
familien seg klar til å dra. I lag med fire andre familiar frå Lesjaskogen og
Øverdalen, broren Mathias og eit par andre ungdomar frå Øverdalen sette dei
kursen mot Bergen og seglskipet «Frigate Bird». Ole
K. omtaler det som «det lille skip»; men det tok i alle fall med 326 passasjerar. Av
desse oppgav 15 personar Romsdalen og 50 Lesja som fødestad.
Reisa over var vidløftig.
Båten kom ut for storm to gonger, og landkrabbene frå fjellbygda trudde alt håp
var ute, da veret gav seg og dei kom velberga fram til Quebec i Canada etter
til saman ni veker i sjøen. Svært mange av båtane med emigrantar gjekk nettopp
til Quebec på denne tida, fordi England hadde opna for fraktfart på koloniane
sine for utanlandske skip. Dermed fekk skipperane returfrakt av trelast frå
Canada til England.
Følgjet sette kursen for
det sørvestlege Minnesota. Først tok dei truleg båt til Chicago. Så veit vi frå
historia til Ole K. at dei nytta jernbane til Owatonna i det søraustlege
Minnesota før dei laut leige okseskyss vidare til Mankato lenger vest. Da var
det slutt på pengane, og dei laut ta beina fatt som eit anna «fantefølgje» den siste
etappen på 50–60 km. Turen frå Quebec tok fem veker, så heile reisa frå Bergen
tok 14 veker. Da var dei framme i Linden township i Brown county om lag 140–50
km sørvest for Minneapolis. Nett kvifor dei valde dette området veit vi ikkje,
men dei kom i alle fall til eit strøk med sterk norsk busetjing frå før, og
vart tekne godt vare på. Pengelense som dei var, laut Knut ta til takke med
dagarbeid eit par år til han og Anne i 1870 fekk råd til å kjøpe jord og rydde
seg eigen farm.
Eit seinare bilde av familien. Framme Stor-Knut og
Anne, svigersonen deira Syver Enebo og dottera Sigrid (f. før dei reiste frå
Noreg). Bak frå venstre (innfelt): kona til Bennie, Anne Endresdtr. Nistugu
Kvam. Så kjem Bennie, Carl (som reiste til Tioga og seinare Canada), Maria f.
Miller og mannen Paul K. og heilt til høgre Mathea f. Grov og Ole K.
Det første huset deira var
– som vanleg blant nybyggjarane – ei torvhytte, bygd same året. Slike
torvhytter var lune og brukbare om vinteren, men ikkje alltid like praktiske
serleg når det regna; for taket var òg av jord og ikkje vasstett.
Inventaret var sparsamt: eit par benkar gjort av halvkløyvde stokkar, eit bord
som vart slege opp langs veggen når det ikkje var i bruk, eit skåp med hyller,
ei seng og ein komfyr med bakaromn. To småe glas slapp inn lys. På jordgolvet
var det matter av fletta gras. Taket lak både når det regna og når snøen smelta.
I dette huset budde dei i mange år, til dei fekk opp eit lafta hus. I 1880
kjøpte Anne og Knut den farmen som seinare er kjent som Ole K. Broste-farmen i Lake
Hanska township 6–7 km nordvest for småbyen Hanska. Der levde dei resten av
livet. Båe døydde i 1908, 70 år gamle.
Anne og Knut fekk altså
to barn i Noreg, og fire etter dei kom til Minnesota. Eldst var som nemnt
Sigrid (1864–1954). Ho vart gift med Syver Hansson Enebo frå Systugu Einbu på Lesjaskogen
(1859–1932). Dei hadde farm rett nord for Anne og Knut, fekk åtte barn og levde
der heile livet.
Nr 2 var Ole, kjent som Ole
K. (1866–1955). Han gifta seg med Mathea Grove frå Nord-Grøv i Valdres (1870–1959),
og dei fekk fem barn. Ole K. Broste var ein kjent og akta kar i Hanska-området.
I jubileumsskriftet for Lake Hanska-kyrkja frå 1969 er det teke inn eit
takkedikt til han frå «Vestre Kvindeforening», datert 1944. Vi gjev att første
verset:
Tak, tak ska du ha O.
K. Bröste
For din opmuntring og din stötte
Du letter saa meget vort virke
For mission saa vel som kirke.
Same stad er det òg gjeve
att eit dikt Ole hadde laga til 60-års-jubileumsfesten til same foreininga:
Lad os tenke paa
nybygger tiden
Og forandringer fra den tid til naa
No kjører vi med bil saa det susa
Den gang maatte de streve og gaa.
Det var strevsomt at
komme paa möte
De gik ofte mange mil
Det var shelden de kjörte med heste
Og de viste ikke om automobil
Men no takker vi disse
kvinder
For alt som de strevet og slet
Thi de satte et eksempel for andre
Saa vi alle kan glædes derved.
Og saa en tak til alle
de gamle
Deres minde vi hjemmer saa godt
Lad os aldrig nei aldrig forglemme
Hvad disse har gjort for os.
Ole K. stod i nær kontakt
med heimlandet, særleg med brukaren i Ner-Brøste, syskenbarnet Ola K. Brøste (1875–1970).
Som vi ser brukte han norsk språk aktivt heile livet. Han skreiv òg som nemnt
ned historia om reisa over i 1868 og dei første åra (sjå litteraturlista).
Tredje barnet til Anne og
Stor-Knut, Paul, vart født 1869 i Amerika, men døydde eitt år gamal året etter.
Så kom ein gut til, som òg vart døypt Paul (1872–1942). Han og kona Marie O. Miller
(1869–1942) født i Hurdalen gjorde som så mange andre og flytta vidare til dei
nye store jordviddene som vart lagt ut i Nord-Dakota, Ruthland, der dei levde
resten av livet. Dei hadde to barn.
Benjamin eller Bennie (1874–1953)
var den neste. Han flytte til Milroy i Minnesota og kjøpte seg farm før han i
1904 gifta seg med Anne Endresdtr. Kvam (1880–1927) frå Nistugu Kvam på
Lesjaskogen. Ho hadde reist over fire år før. I 1909 selde dei farmen i Milroy
og reiste nordvestover, til Ratner heilt vest i provinsen Saskatchewan i Canada
der dei rydda seg ein ny farm. Beaver Creek-forsamlinga vart organisert heime
hjå dei, der Bennie var diakon i 33 år. Dei fekk fem barn.
Den siste av barna til
Anne og Knut var Carl (1878-?). I 1905 reiste han heilt vest i Nord-Dakota, til
Tioga-området i Williams County og tok seg land saman med syskenbarna frå
Kleiva (sjå nedafor).
Mindre kjent enn Ole K.
si historie om reisa over er nok skildringa til Guri Broste, f. 1845 på
Vesl-Avdem i Lesja. Ho vart gift med den femte av Brøste-syskena, Hans.
Skildringa til Guri er
skrive i 1936. På den tida budde ho i Major heilt vest i Saskatchewan i Canada,
og var altså 91 år gammal. Ut frå det ho skriv hadde ho fått brev frå eit av
barnebarna til syskenbarnet sitt, Sigrid Avdemshaugen gift med Lars E. Alnes.
Brevet frå Hanska inneheldt tydelegvis ein del direkte spørsmål om pionertida,
og skildringa til Guri er prega av at det er svar på desse spørsmåla.
Svarbrevet var opphavleg skrive på norsk men omsett til engelsk og trykt i
lokalavisa Hanska Herald. Datoen er dessverre ikkje gjeve opp på den kopien eg
har fått tilsendt.
Frå skipslistene over dei
som utvandra frå Bergen til Quebec veit vi at Guri og Hans og fleire andre reiste
året etter Stor-Knut og familien – i 1869 – med skipet «Hulda». Det framgår
ikkje av skipslistene når på året dei reiste, men av historia til Guri veit vi
når ho drog frå Lesja: «Eg trur det var 11 mai vi reiste heimanfrå. Far min og
ein av brørne mine køyrde oss til Veblungsneset, ein tur på 8 norske mil.»
Hans
O.
Broste og kona Guri f. på Vesl-Avdem framafor torvhuset dei hadde i Canada. Det
var Guri her som skildra overfarten frå Noreg i lokalavisa i Hanska i 1936.
Undervegs kom det til
fleire. Frå Lesja nemner ho dei ho sjølv reiste i lag med, ein familie frå Søre
Nord-Hole og ei jente det ikkje har vore råd å identifisere. Frå Lesjaskogen
nemner ho ei lang rad med folk som reiste. Frå Romsdalen nemner ho desse:
«Så kom vi til Romsdalen, der vi tok oss sakte
nedover dalen og over sidedalane, for det var svært bratt heile vegen.
Brøste-sønene, frå nærast Lesjaskogen, var mellom dei første til å slå seg i
lag med oss, men dei kom frå andre sida av elva. Syver Brøste med familie og
Hans, som eg seinare gifta meg med. Og Ole Brudelie og Lars Alnes, bestefar
din, og Ellef Gjerdshaugen. Dei budde på høgresida av elva, der hovudvegen
gjennom Romsdalen gjekk. Nils Kylling og Iver Alnes og kona; dei hadde nettopp
gifta seg. Og det var fleire derfrå, men eg kan ikkje hugse namna deira. Marit
Gravset og Marit Bryggja og Thor Plassen og Knut Jonsgard og det var ein dei
kalla Bakar-Lars.»
Det er
råd å identifisere i alt 58 frå Lesja og Lesjaskogen i dette følgjet, når ein
held saman informasjonen med bygdeboka. Av dei 220 passasjerane «Hulda» tok,
har 90 oppgjeve Lesja og 28 Grytten som fødestad (men fleire av romsdalingane
som var med er oppførte med Lesja som fødestad, m.a. Hans O. Brøste, Horger
Horgersen Kavli, Iver Ellingssen og Berit Syversdtr. Alnes, Anne Pedersdtr.
Mjølva og ein Apalset-familie). Konklusjonen må i alle fall vere at Guri hadde
eit godt og presist minne, når ho kunne hugse så mange av dei ho reiste i lag
med, 68 år tidlegare.
Guri gjev ei meir
detaljert skildring av førebuingane til og gjennomføringa av reisa med «Hulda».
Vi let ho fortelje:
«Da vi kom til Bergen var ikkje båten klar for
emigrantane. Han hadde vore brukt til annan last. Vi måtte derfor vente i 12
dagar medan han vart ombygd for passasjerar, men vi kunne bu der likevel. Dei
sette fire store kister saman bakast i båten slik at vi kunne koke maten, og
finne sengekleda på ein enkel måte. Om dagane gjekk vi rundt omkring i byen, slik
at snikkarane fekk arbeidsrom. Det vart snikra sengeplassar – to høgder langs
sidene på båten, ei nede ved golvet og ei over.
Vi
reiste med eit seglfarty. Ho heitte Hulda, og namnet på kapteinen var Morberg.
Det tok seks veker frå Bergen til Quebec.
Ja,
vi hadde nok mat på turen, og vi laga maten sjølve. Når folk har det godt, finn
dei på noko å fordrive tida med, og eg høyrde mange seie at dei aldri har hatt
det betre enn på denne turen. Eg sydde nokre kjolar, og hekla litt no og da.
Kvinnfolk finn alltid på noko å gjera.»
Vi har
ofte høyrt om dei dramatiske overfartane (slik som det var med Ole K. og
foreldra året før) og problem undervegs. Historia Guri fortalde er eit døme på
det motsette.
var altså målet for desse
første som reiste. Stor-Knut med familie kom sommaren 1868, og Guri og Hans
året etter (dei gifta seg same året i Linden).
Området ligg i Brown
County, eit særs fruktbart jordbruksområdet i utkanten av den eigentlege
prærien om lag 140–50 km sørvest for Minneapolis. Det høyrer til det som blir
kalla «Minnesota-dalen», fordi Minnesota-elva renn der – sjølv om det ikkje er
mykje som minner oss om eit dalføre. Området vart svært sentralt både for
romsdalingar og lesjingar (og andre frå Nord-Gudbrandsdalen, særleg frå Lom).
Det er
litt rart å gå rundt på Lake Hanska-kyrkjegarden, som på så mange andre
kyrkjegardar i Midt-Vesten. Her er det mest norske namn, og mange frå
Romsdalen. Foto: Odd Sigmund Brøste 1999.
Minnesota – og heile Midt-Vesten
– vart ein del av USA ved det såkalla Louisiana-kjøpet i 1803, da den franske
keisar Napoleon selde heile det enorme Louisiana-territoriet til USA. Det var
likevel indianarane som var dei eigentlege «eigarane» av jorda, og dei kvite
laut inngå avtalar med dei om tilgang og løyve til å ta ho i bruk til
jordbruksformål. Til den sørlege delen av Minnesota (der Minnesota-dalen er) og
det nordlege Iowa fekk nybyggjarar kome etter to avtalar med indianarane frå
1851. Med desse avtalane vart om lag 96 millionar mål jord lagt ut, iflg.
jubileumsboka til Lake Hanska-kyrkja. Indianarane fekk behalde eit reservat på
båe sider av Minnesota-elva, ca
Om lag
Hanska-området vart så
råka av det store indianaropprøret i 1862. Da braut indianarane ut av
reservatet i Minnesota-dalen og gjekk til angrep på byen New Ulm og farmane
over eit stort område. Indianarane visste nok at dei kvite sloss seg i mellom
på denne tida i den blodige amerikanske borgarkrigen, og trudde kanskje dei
hadde ein sjanse til å få att kontrollen med landet. Men opprøret vart brutalt
slege ned av kvite soldatar, og leiarane til indianarane avretta.
Same året kom altså
«Homestead»-lova, som gav
Vi kan ta med nokre ord
om oppmålinga av den amerikanske prærien. Ingen som har reist i Midt-Vesten kan
ha unngått å legge merke til det tilnærma symmetriske rutenettet av vegar, og
tilsvarande meir finmaska av gjerde eller eigedomsgrenser. Det går attende til
den oppmålinga som vart gjort over heile USA etter at staten hadde fått hand om
territorium indianarane gav frå seg. Da vart alle område som var eigna for
oppdyrking målt opp i «seksjonar» på 1 x 1 engelsk mile (
Så vart 6 x 6 = 36
seksjonar sette saman til den lågaste administrative eininga som skulle
etablerast, eit «township» etter engelsk mønster (som kanskje kan samanliknast
med våre herad frå same tida). Det kunne altså vere 144 farmar i eit township,
men så nøyaktig regulerte vart nok desse einingane sjeldan. Nokre farmarar
sikra seg fleire kvart-seksjonar ved homestead og kjøp. Andre område var av
dårlegare bonitet slik at dei ikkje vart tekne i bruk, noko vart bandlagt til
offentleg formål som skular og jernbaner og nokre stykke var så gode at dei vart
delte opp i mindre bruk. Og så vart det som regel bygd (minst) ei kyrkje i
kvart township, i alle fall på den tettbygde delen av prærien, slik som i Lake
Hanska.
Nybyggjarane måtte finne
seg sitt land og registrere seg på landkontora, som heldt oversyn. Desse
landkontora laga kart over kvart township, s.k. «plat maps», som gjev opp
namnet på eigarane av dei forskjellige delar av seksjonane. Dei liknar på våre
økonomiske kartverk.
«Plat Map» over Lake Hanska township frå 1914.
Ein «normalfarm» var på
1/4 seksjon (ein «quarter-section» eller knapt 650 mål), og den vart formelt
identifisert med himmelretninga (NW, NE, SW eller SE). Seksjonane vart nummererte
frå den nordaustlegaste som nr 1 til den nordvestlegaste som nr 6, så gjekk dei
eit hakk sørover og gav den nr 7, så vidare austover til nr 12 osv. (sjå kartet
over Lake Hanska frå 1914). Det «offisielle» namnet («grunnboksnamnet») på ein
amerikansk farm er derfor – i tillegg til nøyaktig definisjon av townshipet
etter meridian og landområde-grense – nokså kryptisk. Broste-farmen (Stor-Knut
sin) har t.d. denne referansen: «NE 1/4 of Section 8, Township 108 North Range
31 West of the 5th Meridian». På nyare kart er township-nemninga
forenkla til «T–108–N Lake Hanska R–31–W».
Dei første nybyggjarane i
området budde spreidd, men det var som nemnt viktig for dei å få bygd kyrkje.
Alt i 1859 kom den første kyrkja her, i nabo-townshipet Linden. Her òg kom det
etter kvart mange nybyggjarar frå Lesja og Romsdalen. I 1868 kom fylgjet til
Stor-Knut hit, og året etter var dei som slo seg ned i Lake Hanska med på å
stifte eigen kyrkjelyd, «Lake Hanska Norwegian Evangelical Lutheran Church».
Gudstenestene vart haldne omkring på farmane til dei starta bygginga av den
første kyrkja i 1882. I 1870 vart det etablert formell «kommunestyring», ved at
dei valde leiarar for townshipet.
Kyrkjelydane var ikkje
store nok til å halde kvar sin prest frå starten. Derfor gjekk Lake
Hanska-kyrkja saman med dei evangelisk-lutherske nabokyrkjene i Madelia, Linden
og Butternut om å kalle ein sokneprest i 1873. I 1899 kom det jernbane til
området, og dermed voks småbyen Hanska fram omkring stoppestaden. I 1901 var
det 942 innbyggjarar i Lake Hanska-townshipet inkl. småbyen Hanska.
Kartet over Lake Hanska
frå 1914 syner at det var mange lesja- og romsdalsnamn i grenda enno på denne
tida. Stor-Knut kjøpte først jord i seksjon 36 i Lake Hanska og i naboseksjonen
i Linden. Desse stykka kjøpte broren Mathias seinare av han. Stor-Knut kjøpte
så det som framleis er kalla Ole K. Broste-farmen (etter sonen) i 1870. Hans og
Guri kjøpte eit større område, meir enn ein det halve av seksjon 11 ca
Kart over flyttingane til to generasjonar Broste i Amerika.
i slike område er verd ei
notis for seg. Linden – Lake Hanska var altså tett folkesett med nordmenn, det
syner òg den amerikanske folketeljinga frå 1880. Vi har rett nok ikkje det
fullstendige folketalet frå det året (men som nemnt var det 942 tjue år
seinare). I 1880 budde det i alle fall 306 menneske i Lake Hanska som enten var
fødde i Noreg sjølve eller hadde mor eller far som var fødde i Noreg.
I den tidlege fasen var
ikkje språket noko problem, er det skrive i 100-års-skriftet for Lake
Hanska-kyrkja. Etter som alle var av norsk bakgrunn, var engelsk «gresk» for
dei, fortalde alle dei gamle. Referata frå kyrkjelydsmøta er da òg skrive på
norsk fram til 1930. I 1917 kom det rett nok krav om at i alle fall nokre gudstenester
i året skulle haldast på engelsk…
Ein av Broste-slekta – Norraine
Norsby, etterkomar etter eldste dotter til Stor-Knut, Sigrid – besøkte Noreg i
1999. Han er fødd i 1933 og voks opp i lag med foreldre og besteforeldre i Lake
Hanska-området. Han lærte ikkje engelsk før han begynte i skulen…
Det var gjerne slik at
dei første som drog, trakk andre etter seg. Det er neppe tvil om at det var
mykje enklare å reise når ein hadde kjentfolk som venta dit ein skulle, enn når
ein berre reiste ut meir eller mindre på måfå.
Derfor ser vi forskjellar
på utvandringsmønsteret, etter som kva periode det galdt. I denne første delen
av «masseutvandringstida» var det høvesvis flest heile familiar som braut opp.
Etter kvart vart det fleire yngre og einslege som drog. På dei store farmane
var det ofte skort på arbeidskraft, og farmarane der ønskte seg gjerne
sambygdingar eller søner og døtrer av sambygdingar som arbeidskraft. Dei skreiv
da heim att og baud seg til å betale biletten viss dei som kom ville arbeide
for denne kostnaden. Dette vart ein populær måte å emigrere på, og etter kvart
vart det fleire og fleire som i utvandrarprotokollane er gjeve opp med
«pre-paid» (førehandsbetalte) billettar.
Slik også med «vår»
familie, brøstingane. Men først skal vi sjå på ei litt spesiell kjelde.
Sommaren 1999 hadde dei noverande eigarane av Stor-Knut-farmen i Lake Hanska
ryddesjau, og fann mellom anna eit gamalt brev frå Noreg. Det var skrive av
gamle Ola K. Brøste (1811–1887) til barna i Amerika og datert 28. september
1874. Vi gjev att litt av av innhaldet:
Kjære Børn!
Da
det er snart hengaaet 1 Aar siden vi havde Brev fra Eder, og vi da skrev Eder
tilbage og intet Svar har faaet, saa vil vi nu skrive Eder til, dels for at
tilkjendegive vor inderlige Længsel efter at faa Brev fra Eder og dels for at
fortælle om vor Tilstand her. Vi ere, Gud ske Tak, alle friske og lever som
sædvanligt. Det samme skulde vi ønske at faa høre fra Eder ogsaa. Deres Bror
Knud har nu overtaget ikke alene Kleven men ogsaa Brøste, men vi gamle har endnu
ikke taget fra vort Kaar, saa vi endnu gaar sammen med dem i Brød. Knud og
Ingeborg har faaet sig en liden frisk og trivelig Datter kaldet Sigrid, hun var
født den 25 April forrige Vaar. Eders Søskende ere friske. Ole og Karn er
hjemme Sigrid paa Stokke og Beret hos Ole Hole. Vi skulde inderlig gjerne ønske
at høre om De anser det raadeligt og tjenligt for Ole og Berit at komme til
Amerika. De kjender Tiderne og Forholdene der i Vest bedre som har været der
saalenge og levet Eder ind i Forholdene, og derfor bede vi Eder give os Svar og
Raad paa dette efter Eders bedste Overbevisning. I Tilfælde af, at De anser det
raadeligt for dem at komme saa vil vi være saa fri at spørge Dem, om De vilde
og kunde koste Billetten over for Beret mod at hun selv oppetjente det igjen
der. Ole koster sig selv.
…
En Ting vi glemte fortælle Eder, er at Fredrik Bjørneberg med sin Familie vil i
kommende Vaar reise til Amerika, og da kunde Ole og Beret faa godt Følge om de
vilde reise og kunde blive færdige til den Tid.»
Resten av
brevet handlar om tilhøva i heimegrenda, kven som var døde, korleis det var med
årringane og prisane o.l. Men vi ser at alt no spurte gamle Ola om dei barna
som var reist i forvegen kunne koste reisa for Beret.
Det vart rett nok ikkje
slik. Korkje Ola eller Beret reiste året etter. Beret og yngste systera Karen
kom seg i veg i 1878 i lag med ei gruppe lesjingar. Det same gjorde Ola i 1880,
og Sigrid i 1881. Det er berre Sigrid som er registrert i emigrantprotokollen
med «pre-paid ticket», men det treng ikkje tyde at dei andre betalte sjølve.
Alle dei yngste gifta seg
i Amerika. Tre av dei slo seg ned i sørvest-Minnesota. Karen (1858–1940) og han
som skulle bli mannen hennar, Niklas Olsson frå Øvre Stuguflotten på
Lesjaskogen (1849–1922) emigrerte same året, 1878, men ikkje saman. Dei var
gift og budde i Linden i 1880.
Berit (1855–1922) og han
ho skulle gifte seg med, Syver Olsson frå Nistugu Kvam på Lesjaskogen (1838–1906)
kom til Rapidan i Blue Earth County om lag
Den eldste av dei syskena
som levde opp, Lisbet (1832–1898), født i første ekteskapet til gamle Ola K., var
òg den siste som emigrerte. Mannen hennar var Anders Andersson (1807–1873), og
dei var brukarar i Brulia i Øverdalen. Dei hadde fem barn som levde opp, og alle
reiste til Amerika. Den eldste, Rønnaug (1860–1893) var gift med Jakob Knutsson
Rødstøl (1862–1936), og dei og dei yngre syskena reiste alle saman med Lisbet
over Bergen hamn i 1883. Lisbet var da enkje. Denne familien kom òg til
Rapidan, så det er nok rimeleg sannsynleg Lisbet hadde hatt kontakt med
halvsyskena sine.
Karen og Niklas
Stueflotten ser ut til å ha vore dei første som reiste vidare
vest-nordvestover. Dei var komne til Devils Lake-området i Nord-Dakota i 1892.
Nokre år seinare – vi veit ikkje nøyaktig når – flytta denne familien
nordvestover til den vide Canada-prærien, til Lashburn i den vestlege delen av
sentrale Saskatchewan der dei rydda seg farm. Det er mogleg dette var dei
første av «brostingane» som flytta til dette området, og som deretter trakk
andre etter seg. Karen og Niklas fekk 10 barn. Dei fleste flytta attende til
USA, mange til Vestkysten (California).
Hans og Guri budde først
i Linden før dei som nemnt flytta til ein farm i seksjon 11 i Lake Hanska, der
dei budde ved folketeljinga i 1880. I 1897 reiste dei vestover, og budde ei tid
i Sisseton, Roberts Co. i Sør-Dakota før dei drog til Kerrobert i Canada i
1911. Dei hadde ni barn, og dei fleste av dei vart verande i Canada.
For denne første
generasjonen vart altså Dakota berre ein mellomstasjon; dei reiste vidare til
Canada. Men for neste generasjon var Dakota eit alternativ kring førre hundreårsskifte.
Da var rett nok den beste jorda – Red River-dalen på grensa mellom Nord-Dakota
og Minnesota – for lengst oppteken, så dei laut reise lenger vest. Her ser vi
at det framleis må ha vore ikkje ubetydeleg kontakt mellom familiane i Noreg og
Minnesota, for no finn vi att nokre unge gutar i Pleasant Valley township ved
småbyen Tioga i Williston County, ikkje langt frå grensa til Montana. Dit kom
to av sønene til den einaste av første generasjon som vart att i Øverdalen,
«Litl-Knut». Han hadde altså kjøpt Nedre Kleiva og budde der med familien, så
barna hans nytta Kleiven (Kleven) som familienamn. Fem av dei, Per (1878–1964),
Marit (1880–1954), Mathias (1883–1963), Marie (1885–1960) og Kristine (1887–1968)
reiste til Amerika.
Per var den første. I
1901 reiste han til Ole K. Broste-farmen i Lake Hanska, og fekk seg arbeid der.
Så kom broren Mathias i 1903, og sommaren året etter braut dei opp og reiste
vestover. Om hausten søkte dei om amerikansk statsborgarskap første gongen og
registrerte «kleim» (claim) på kvar sin kvartseksjon i Pleasant Valley.
Hit kom òg to andre
ungkarar av norsk avstamming, Carl Feiring og Hans Jordal, og desse fire bygde
seg torvhus nokså nært saman på den øyde Dakota-prærien våren 1905. Året etter
kom så Carl Broste, yngste sonen til Stor-Knut i Lake Hanska, og «kleima» ein
kvartseksjon ved sida av Per. Desse fem budde i det som i området vart kalla
«ungkarsbyen», og starta straks med rydding og dyrking, slik dei måtte for å få
behalde jorda. Vi skal elles vere klare over at det var og er stor forskjell på
den djupe præriejorda i det sørlege Minnesota og den mykje meir steinfylt jorda
her i vest. Her kosta det slit å få seg ein rimeleg bra farm, på ein heilt
annan måte enn i Minnesota.
Slekta har teke vare på
nokre dokument og notat som fortel om dei første åra. Torvhuset Mathias bygde
var på 8 x
Heime i Noreg sat eldste
broren, Ola K. att. Faren deira, Litl-Knut åtte altså to gardar, og Ola valde å
slå seg ned i Ner-Brøste, som faren hadde brukt som sæter. I 1910 valde så Per
å reise heim att og ta over Nedre Kleiva. Han selde farmen sin til Carl
Feiring, men i 1915 kjøpte Mathias den jordvegen og slo han saman med sin eigen
farm.
Heller ikkje Carl Broste
frå Lake Hanska vart verande i Pleasant Valley, trass i det fine namnet, som truleg
var påsett for å lokke folk til å kome… Han reiste frå området i 1911, truleg
nordover til slekta si i Canada, og selde jorda til ein Torgrimson. Carl budde
i Ratner, Canada da broren Bennie døydde. Så vidt vi veit var han ikkje gift
eller hadde etterkomarar. Mathias leigde òg jorda som Carl opphavleg rydda frå
1914 til han kjøpte ho i 1940.
Det var altså Mathias
Kleven som bygde opp «slektsfarmen» her i det vestlege Nord-Dakota. Han fekk ei
jente frå Øverdalen over, Gina Jørgensdtr. Gjershaug (1887–1974), og dei gifta
seg i 1914. Dotter deira bur på farmen i 2000, men jorda er bortleigd. Mathias
og barna heldt god kontakt med familien heime i Øverdalen, og besøkte heimbygda
fleire gonger.
Desse
«etappe-flyttingane» også etter at folket vårt var komne over havet er ikkje
utypisk for norske emigrantar i USA. Vi skulle kanskje tru folk slo seg til ro
når dei først hadde fått seg ein god farm i sørvest-Minnesota. Men det har vist
seg at når eit menneske først hadde teke det store skrittet og reist frå
heimlandet, vart det seinare ikkje så tungt å bryte opp på nytt viss det såg ut
til å by seg betre høve ein annan stad. Dessutan var (og er) Amerika eit mykje
meir mobilt samfunn enn vårt, så oppbrot og flytting var meir vanleg også i dei
norskprega områda.
Den siste lagnaden vi
skal sjå litt nærare på, er den eldste av døtrene til Litl-Knut, Marit Kleiven (1880–1954).
Marit kom til Amerika i 1900 på «prepaid» billett, og arbeidde først på
Broste-farmen i Lake Hanska til billetten var betalt. Deretter var ho ei tid på
farmen til onkelen Peder P. Nestande i Renville Co., mellom Hector og Fairfax,
og så reiste ho til St. Paul der ho arbeidde på hotell.
Vi har ei lita skildring
etter Marit, der ho fortalde kvifor ho reiste. Det var sonen, Arthur Grove, som
i yngre år (truleg i 1950-åra) hadde lyst til å reise til Japan for å arbeide.
Marit var sterkt imot. Arthur sa da: «Du reiste frå heimen din i Noreg og
visste du aldri fekk sjå att familien din. Viss eg reiser utalands er det berre
mellombels; eg kjem jo att!» Til det svara Marit: «Ikkje ver for trygg på det.
Kvifor vil du reise frå Statane? Du har alt her. Eg reiste frå Noreg
fordi eg ikkje hadde noko der, og Noreg hadde ikkje noko til meg.» …
Kona til syskenbarnet Ole
K. på Broste-farmen var som nemnt frå Nord-Grøv i Valdres. Bror hennar,
Christen Grov (1875–1964) var òg i Minnesota, og mykje tyder på at han møtte
Marit i Lake Hanska. I 1903 gifta dei seg, og slo seg ned i St. Paul som dei
einaste i slekta som vart bybuarar, i alle fall for ei tid. Christen var
snikkar og hadde mykje å gjere i åra som fylgde. Familien voks, og i 1916 hadde
dei seks barn. Da fekk Christen eit innfall, kanskje prega av verdskrigen og
frykt for om han kunne klare å fø familien i den krisa som såg ut til å kome.
Ein kar kom frå heilt nørdst i Minnesota og baud fram farmen sin i bytte for
huset i St. Paul. Christen slo til, utan å ha sett staden(!) – slik slekta
heime har oppfatta historia.
Det er i alle fall ikkje
tvil om at familien flytta nordover til den vesle staden Roosevelt i Lake of the
Woods County rett sør for sjøen med same namn på grensa til Canada. Her låg
farmen, som knapt nok hadde hus, møblar, ikkje elektrisitet og var omgjeve av
myrlendt mark som vart oversvømd i flaumtidene. Det kan vere grunn til å tru at
Marit og Christen vart «bondefanga», men dei gjorde det beste ut av det, bygde
opp farmen som framleis ved hundreårsskiftet er i drift med allsidig plante- og
kjøtproduksjon, sandtak m.m. To av barnebarna driv no farmen saman.
1920-åra var ei vanskeleg
tid i Noreg og mange andre europeiske land. Amerika opplevde berre ei kortvarig
krise etter 1. verdskrigen, før ei oppgangstid starta som varte heilt til det
store krakket i 1929.
Desse tilhøva førte til
auka innvandring til Amerika att, men no var ikkje behovet for ny arbeidskraft
det same i den «nye verda». Prærien var busett og det var nok arbeidsfolk i
fabrikkane. Derfor avgrensa amerikanarane innvandringa; gjennom lovgjeving vart
det sett kvotar for kor mange som fekk kome frå dei forskjellige europeiske
landa. Det førte elles til at ein større del av utvandringa no gjekk til Canada
i staden for USA.
Alt før verdskrigen hadde
det etter kvart blitt meir vanleg at unge jenter og (oftast) gutar reiste over
på meir kortvarige opphald, for å arbeide og skaffe seg ein startkapital før
dei reiste heim att og stifta familie. Verdskrigen sette ein førebels stoppar
for denne arbeidsvandringa, men i etterkrigskrisa var det framleis freistande å
prøve lykka. Fleire unggutar frå Øverdalen reiste over på arbeid nokre år sist
i 1920-åra og først i 30-åra. Mellom desse var to av sønene til Ola K. Brøste:
Knut (f. 1902) reiste i februar 1928 og Johan (f. 1906) reiste med
Stavangerfjord frå Oslo i juli 1930 (og betalte kr 712,86 i frakt).
For Knut og Johan var det
nok ein stor fordel å kunne kome til nær slekt på Klevenfarmen i Nord-Dakota.
Frå der reiste dei så vidare på «skogscamp». I desse arbeidsleirane i dei svære
ceder- og furuskogane på Vestkysten var det nok god forteneste å hente, men òg
særs hardt arbeid.
Knut og Johan reiste heim
att sommaren 1932. Knut – som hadde kjærast heime – tenkte kanskje på å hente
Erika og reise over att for å bli amerikanar. Men etter krakket i 1929 vart det
vanskelegare tider i USA medan vilkåra sakte betra seg her til lands utover
30-åra. Så korkje Knut eller Johan fann at dei ville reise for godt; dei slo
seg til ro og vart gardbrukarar på Ner-Brøste og Marstein.
***
Vi har i dette stykket
sett litt nærare på utvandringshistoria til éin familie frå Øverdalen. Ho er på
eitt vis eineståande for denne familien. Men på andre måtar er ho typisk, for
dei nærare 800.000 einskildmenneska som gjorde som Marit Kleiven (f. 1880):
forlet barndomsheimen utan håp om nokon gong å sjå att foreldre, familie og
vener.
Vi har hatt høve til å
sjå døme på fleire former for utvandring: først familieutvandringa i 1860-åra,
deretter ungdomsutvandringa i 1870- og 80-åra og så med ein ny generasjon kring
hundreårsskiftet. Til sist såg vi eit par døme på arbeidsvandring i mellomkrigstida.
Det kan seiast å vere slutten på den fasen av flytting mellom den nye
verdsdelen og Noreg som vi altså kallar masseutvandringa.
Ola Knutsson Ner-Brøste, 1811–1887,
gift
Ola g.
Digitalarkivet
på Internett, http://digitalarkivet.uib.no/
der det no er utlagt særs mykje emigrant-informasjon, m.a. skipslistene til
Quebec, dei aller fleste emigrantprotokollane som finst, folketeljingane for
Noreg 1865 og 1900, nordmenn i amerikanske folketeljinga m.a. 1880. I tillegg
finst store mengder eigedoms-, folketeljings- og borgarskaps-informasjon utlagd
på Internett frå USA.
Broste, Ole K.: «Den første tida i Amerika». Trykt i Årbok for
Gudbrandsdalen 1983 og Åndalsnes Avis 1948.
Grove, Arthur: Nestande. Utrykt slektshefte datert 1.9.1987.
Grunnboks-informasjon, dokument og brev i privat eige i Noreg og USA.
Kjelland, Arnfinn: Bygdebok for Lesja. Gards- og slektshistorie.
Utg. av Lesja kommune, bd 1 Lesjaskogen (1987), bd 2 (1992), bd 3. (1996).
Kjelland, Arnfinn: Broste og Kleven (Grov) i Amerika. Utrykt
slektshefte, under arbeid.
Lake Hanska Church. Tre jubileumshefter: «1869–1944»,
«1869–1954» og «1869 – Centennial – 1969».
Lovoll, Odd S.: Det løfterike landet. En norskamerikansk historie.
1. utgave 1983, ny utgv. Universitetsforlaget 1997.
Røvig, Henrik O.: Noen familier og ætter av Raumadalsfolket.
Åndalsnes 1965.
Semmingsen, Ingrid: Drøm og dåd. Utvandringen til Amerika. Oslo
1975.
Semmingsen, Ingrid: En verdensmakt blir til. De forente staters
historie. Oslo 1946 og seinere utg.
Semmingsen, Ingrid: Veien mot vest. Utvandringen fra Norge til
Amerika 1825–1915. Bd. 1–2. Oslo 1941–50.