Einar Leknes, RF Rogalandsforskning
Vestlandet år 2020 – tre scenario
Kommunal- og regionaldepartementet (KRD) har
som ein del av førebuingane til den neste regionalmeldinga engasjert ei rekkje
forskningsinstitusjonar i ulike delar av landet til å utarbeide såkalla
landsdelsstudiar. I desse studiane vert både historiske utviklings-trekk og
dagens utvikling i landsdelane analysert som grunnlag for utarbeiding av
scenarier for år 2020. For Vestlandet som i denne samanheng omfatter Møre og
Romsdal, Sogn og Fjordane, Hordaland og Rogaland, har Møreforskning og
Rogalandsforskning gjennomført landsdelstudien. Landsdelsstudien er dokumentert i ein eigen rapport som kan
tingast hos Møreforskning. Som ein del av arbeidet med landsdelstudiane har det
vore samlingar i regi av KRD (der dei ulike forskarane har delteke) og
regionale samlingar. På Vestlandet har SAVOS (Samarbeidsrådet for fylka på
Vestlandet og Sørlandet) organisert to samlingar der ei ressursgruppe frå
administrasjonane i fylkeskommunane har delteke.
Dei tre scenariene for Vestlandet er
imidlertid oss forskarar ansvarlege for. Scenariene kan sjåast på som eit
innspel for å provosera til debatt. Visstnok er dei basert på ei analyse av
historiske trender, kjenneteikn og utfordringar på Vestlandet, men det er og
spådommar om ei rekkje framtidige hendingar dels som resultat av politiske
vegval på Vestlandet, dels som resultat av andre private aktørar sine
vegval. I dette samandraget er situasjonen i år 2020 innan (1) kommunikasjonar,
(2) petroleumsnæringa, (3) havbruksnæringa og (4) regionale geografiske
strukturer fokusert. Før dei tre scenariene vert presentert er nokre av dei
sentrale utfordringane for Vestlandet trekt fram. I eit etterord er nokre trekk
knytt til organisering av offentleg verksemd tatt med.
Vestlandet
og spesielt kysten er fullt av moglegheiter i åra som kjem og innan mange
område. Trass i at petroleumsforekomstane i sør tek til å tømmast og at aktiviteten
innan leiting og utbygging kan verte mindre, er det bygd opp kunnskapsmiljø som
bør kunne omstille seg til andre former for aktivitet eller til aktivitet i
andre land. Det er knytt store utfordringar til nasjonal foredling av olje og
gass. Det er spådd lysande framtid for havbruksnæringa, og Vestlandet har
kompetanse innan forsking og næringsaktivitet til å utnytte slike moglegheiter
om det vert satsa målbevisst på FoU-innsats og entreprenør-skap for dyrking av
nye artar, forbetring av teknologi for transport av produkta, marknadsutvikling
m.m. Dei marine og maritime miljøa er sterke på Vestlandet og har store
moglegheiter til vidare utvikling spesielt knytt til petroleums- og
havbruks-verksemd. I tillegg er det meir lokalt aktive miljø innan reiseliv,
metallurgisk verksemd, møbel m.m.
Vestlandet
er svært dyktig til å produsere, og sysselsettinga innan sekundærnæringane er
høgre relativt sett i alle regionar på Vestlandet enn for Noreg som
gjennomsnitt. På den andre sida er spesielt kunnskapskrevjande privat,
bedriftsretta tenesteyting underutvikla i lag med forskings- og
utdanningsverksemd. Vestlandet produserer og eksporterer, Oslo har
tenesteytinga til denne produksjonen og ”skummar fløyten” – er ei faktisk
beskriving av situasjonen. Dette er ei av dei største utfordringane framover
for landsdelen, ikkje å redusere den produserande verksemda, men å auke
forskings-, utviklings- og tenesteverksemda for å få best moglege lærings- og
utviklingsmiljø.
Kulturelt
og historisk sett framstår Vestlandet som ei identitetseining ut frå sams trekk
som talespråk, ein egalitær ”småfiskarbondekultur”, ein landsdel vendt mot og
oppteken av hav, sjø og fjord nærings- og kommunikasjonsmessig m.m. Overgangen
frå sjøtransport til landtransport har gjort at fjordane som før var
kommunikasjonsårer har vorte hinder og dei kan føre til ei fragmentering av
Vestlandet som eining. Medan godstransport og eksport i stor utstrekning går
med båt til kontinentet, er persontransport og intern godstransport meir og
meir prega av landevegane. Desse går i svært liten grad sør – nord som
kystferdsla, men aust – vest og er med på å skape ei større avhengigheit av
Austlandet kommunikasjonsmessig. Biltransport nord-syd er kostbart (ferjer) og
tidkrevjande.
Grunnlaget
for det fyrste scenariet er etablering av eit transportsystem nord-sør med god
kopling direkte til Europa. I 2020 er det mogleg å reise ferjefritt mellom
Stavanger og Trondheim etter at røyrbrua over Sognefjorden vart opna. Denne
transportkorridoren er bunden saman med kontinentet og UK med hurtiggåande
båtar. Denne storstilte satsinga har vorte mogleg gjennom eit offentleg-privat
partnerskap og etablering av eit eige utbyggings- og driftsselskap for
Kyststamvegen. Ledig kapasitet innan offshore-industrien er nytta til
seriefabrikasjon av røyrbruelement – noko som også har vorte ein
eksportartikkel. Kyststamvegen har vorte det samlande prosjektet for det store
Vestlandsfylket, tiltaket som skulle binde Vestlandet saman til ei eining. I
realiteten er det skapt to storbysystem med sterk vekstkraft, aksen
Stavanger-Haugesund-Leirvik-Bergen med eit folketal på over 800.000 innan
dagpendlingsavstand til minst eitt av sentra og aksen Stryn, Ørsta/Volda,
Ulstein, Ålesund, Molde og Kristiansund med ca. 220.000 innbyggjarar innan
dagpendlingsavstand til eitt eller fleire av desse sentra. Midt mellom desse
finn ein Florø-Førde med ein viss vekst. Innan desse bysonene som kyststamvegen
har skapt er det ikkje samanhengande men delvis overlappande arbeidsmarknader.
På den andre sida er indre fjordstrøk og mellomliggjande kystområde prega av
stagnasjon og uttynning – mellom anna fordi landbruket er dramatisk redusert,
unnateke områda som har greidd ei vellukka omstilling til omsorgsretta verksemd
og som har satsa på å vere gode miljø for eldre hushald som ”flyktar” frå
byane. Det er ei betydeleg rivalisering spesielt mellom Bergen, Stavanger og
Ålesund.
Dette
scenarioet tek utgangspunkt i at det har skjedd ei firedobling av verdiproduk-sjonen
innan fiske og havbruk frå 2000 til 2020. Sjølv om sysselsettinga ikkje har
auka i vesentleg grad innan primær- og sekundærproduksjon (lite foredling), har
det vore ein formidabel auke i kunnskapsretta verksemd knytt til spesielt
havbruk gjennom at ein dei siste 20 åra har stimulert FoU-verksemd, gründarar
innan feltet m.m. slik at det har vokse fram eit stort tal små og mellomstore
foretak innan utvikling og dyrking av nye artar, enzym-finning og produksjon,
kontroll- og kvalitetssikringsverksemd, marknads-utvikling m.m. Vestlandet
framstår som havbrukets ”Silicon Valley”. Samstundes er det gjort mange nye
petroleumsfunn og det er relativt stor verksemd i Nordsjøen sjølv om prisane er
lave. Dette har årsak i innføring av skatte- og avgiftsmessige reduksjonar ved
utbygging av marginale felt og haleproduksjon frå eksisterande felt. Det vert
likevel noko nedgang i petroleumssysselsettinga på Sør-Vestlandet.
På
kommunikasjonssida er kyststamvegen bygd ut mellom Stavanger og Bergen slik at
det er mogleg å køyre strekninga på 2 timar og 15 min. og området framstår som
ein båndby. Lenger nord vert dei fleste fjordar kryssa med hurtiggåande ferjer.
Arbeids-marknadane til Førde-Florø, Ålesund-Ulstein-Ørsta/Volda og
Molde-Kristiansund er samla. Vestlandet framstår som stadig meir delt mellom
”det eigentlege Vestlandet” sør om Sognefjorden (som er lagt ut som
naturvernområde), og det meir fragmenterte og austlandsretta ”Nordvestlandet”.
Det er også betydelege motsetnings-forhold mellom den sterkt veksande kysten og
dei meir stagnerande fjordområda.
Det
tredje scenarioet skildrar kva som kan skje dersom Vestlandet vert delt inn i
11 regionkommunar (Surnadal, Molde-Kristiansund, Ålesund, Nordfjord,
Førde-Florø, Sogndal, Bergen, Hardanger, Leirvik-Haugesund, Stavanger og
Egersund) etter at fylkesnivået er avvikla. Sidan utfordringane og
utviklingsmoglegheitene er høgst varier-ande i desse og nokre er prega av
samarbeid, medan andre av ”bygdestrid”, er det behov for å skrive 11 scenario
her.
Det er
framleis 9 ferjestrekningar på Kyststamvegen, men enkelte av desse har
hurtig-ferje. Veginvesteringane har i stor grad gått til forbetringar av
vegsystema i og rundt byane der inntekter frå bompengeringane har utløyst
statlege midlar. Forbetra veg-samband austover vert prioritert frå regionane
nord for Sognefjorden, medan dei andre regionkommunane prioriterer
Kyststamvegen.
Petroleumsverksemda
er prega av relativt høg aktivitet med mange nye funn i Norske-havet og høge
prisar. Utbygging av tidskritiske felt i Nordsjøen bidrar til å oppretthalde
virksomheten på Sør-Vestlandet, mens det i Midt-Norge vert ein auke innan
drift- og vedlikeholdsbasert sysselsetting. Havbruksnæringa er prega av stor
vekst, men styrt etter oppkjøp av internasjonale ”Food-selskap” som har
FoU-arbeid og foredling i utlandet men Ålesund som sitt havbruksretta
merkantile senter.
Det er
sterk polarisering kulturelt og på andre måtar mellom regionane og staten
spelar på dette ved å sette dei opp mot kvarandre i forhandlingane om betaling
for offentleg velferdsproduksjon. Offentleg sysselsetting knytt til spesielt
kontroll og administrasjon aukar betydeleg, men er rimeleg jamt fordelt
regionalt kombinert med sterk vekst i Oslo.
I
oppdraget vårt er det nærast gitt at vi ikkje skal legge vekt på moglege
administrative og politiske endringar.
Dette er imidlertid tilhøve som vil kunne påverke framtida på
Vestlandet. I det tredje scenariet har vi også brukt nedlegging av fylkesnivået
og oppretting av regionkommunar som ein premiss. Sjølv om det i alle scenaria
eigentleg er andre krefter som er dei dominerande kunne det vere nærliggjande å
ha slike forutsetningar også for dei andre scenaria.
Scenario 1, Vestland – Vestland, vert meir sannsynleg om
Vestlandet vert etablert som landsdelsfylke mellom år 2000 og 2010. Her passar
det med eit landsdelsfylke som har overteke dei fleste av fylkesmannen sine
oppgåver og fått overført ansvar for sjukehus-drift, all utdanning over grunnskulen
(også universitet og høgskular), kommunikasjonar, samt nærings- og
samfunnsutvikling. Landsdelsfylket har rett til eiga skatteleggjing . Det kan
og tenkjast utvikla eit eige forhandlings- og kontrollregime med staten
spesielt for offentlege produksjonsoppgåver.
Scenario 2, Sør og Nord – hav og fjord, forutsett ikkje større endringar
i organiseringa av offentleg verksemd på fylkesnivå. Fylkesstrukturen vert
derfor ståande fast som politisk regional organisering etter at nokre fylke er
slått saman. På den andre sida er kommunestrukturen noko justert med grunnlag i
kommunikasjonsendringar slik at ein på Vestlandet har omlag 80 kommunar - ein
reduksjon frå 124. Det er vidare ei erkjenning at modernisering og
effektivisering av offentleg verksemd i langt større grad er knytt til
organisering og partnerskapssamarbeid innan og mellom slik verksemd og private
aktørar enn til geografisk inndeling.
Scenario 3, Regionenes Vestland, forutsett at det skjer ei
offentleg omlegging frå tre demokratisk/administrative nivå til to. Denne
omlegginga vert forutsett å ha store verk-nader også for samfunnsutviklinga. I
nokre regionar er det stor vekstkraft uavhengig av offentleg struktur og det er
mest likegyldig kva ein gjer på offentleg side, sjølv om ein kan greie å bremse
veksten. Andre regionar er meir labile og der kan kombinerte offentlege og
private initiativ gi ny samfunnsutviklingskraft. På den andre sida kan
opprivande strid på offentleg side mellom gamle kommunar og bygder paralysere
dei nye offentlege einingane og hindre ei nødvendig omstilling av både
samfunnet og av offentleg verksemd.