AKA 4 2002

	SEPTEMBER 2002 / nr 4
		Tema: lyd


Navn: Lars Nyre Fag: Stipendiat På Medievitskap ved UiB

Dette er ei teikning av ein rockelyd. Det er ei stemme som er fokus, ikkje ein gitar eller eit beat eller ein viss sound. Eg har gjort mitt ytterste for å omforma denne stemma til sverte på papir. Stemma hans har gjort mannen uforståeleg, har fått han til å forsvinna inn i lyden, har gjort han til ei amerikansk rockegåte som alle intellektuelle prøver å løysa. Sjølv om gåta er uløyseleg må eg også prøva.

Booglarisering

I 1986 høyrde eg fyrste gong Captain Beefheart seia dette. «I’m gonna booglarize you!» Det kunne ha vore ein song til jentene, ein lovnad eller ei åtvaring om sex. Men då eg hadde høyrt på den ei stund skjøna eg at denne stemma ikkje kan overhøyrast så lett. Orda betyr eigentleg ingenting, dei er slaggproduktet etter noko langt meir energisk enn ein bodskap. For her er det mykje kraft. Songarane på pophimmelen vert ofte borte i miksen, men kapteinen sin song overdøyver alt. Han er eit blåsarinstrument som spelar opp. Når han pustar inn for å syngja ein strofe høyrest det ut som all lufta i rommet vert sugd bort. Eg trengte ikkje eingong å høyra etter, berre høyra, og eg vart sakte hypnotisert. Med oppsperra augo såg eg kva han sa. Det var ein visjon som booglariserte meg for alltid. Avhengigheita gjorde meg både forskrekka og nysgjerrig, og utgangspunktet for denne artikkelen var nådd: Dette må eg forstå. Det gjeld for meg å skildra stemma hans slik at når du høyrer «I’m Gonna Booglarize You, Baby», er den akkurat slik eg har skrive den ovanfor. I så fall er dette lyd på papiret. (Eit umogleg prosjekt. Det finst ikkje ein sjanse for at denne meininga kan koma tilbake i form av ord på eit papir. Ikkje kan eg skriva personlegdomen til kapteinen, og ikkje kan eg skriva nærveret hans. Det vert ikkje meir enn grafikk.)

Eg burde vel vera nøgd med å lytta sjølv, og lata andre i fred, men kapteinen har makt over meg. Eg må formidla denne stemma vidare, forklara til andre det stemma hans ikkje fortel. Den einaste måten eg kan frigjera meg frå kapteinen på, er ved å vidareføra krafta hans.

«And the fire leapt and leapt, and the faaaaiRtH leapt and leapt vrenger kapteinen fram på «Floppy Boot Stomp» frå 1979. Det er ein plutseleg eksplosjon av vokalitet, liten og stor samtidig. «Då eg fyrste gong høyrde noko musikk av han», seier Ragnar Hovland i 1984, «let det omtrent slik eg hadde venta, dvs. som noko eg ikkje hadde kunna forestille meg». Ja, sjølvsagt er ein radikalar som Ragnar Hovland oppteken av Captain Beefheart. Studentar og intellektuelle er spesielt lette for kapteinen å booglarizera fordi me likar gåter. «Eg har i svært mange år visst at Captain Beefheart hadde noko han skulle seie meg, noko eg hadde bruk for og ville tene på å få vite. Deler av det har eg også fått tak i og er gått styrkt vidare. Men det var tydeleg at det stadig fanst noko meir, som eg truleg enno ikkje var verdig til å få tak i». Slik var situasjonen for Ragnar Hovland. Han vart også tvungen til å skriva om det.

Sjølv var eg gymnaselev på 1980-talet. Eg likte amerikansk rock og ville få kontroll over outsiderane, eg høyrde på Frank Zappa, Residents, Captain Beefheart. Rundt 1990 vart eg bondestudent i Bergen, meir og meir akademikar, meir og meir lyd i hovudet, hovudoppgåve og doktorgrad. Lydane i kulturen har tatt over livet mitt, og eg kan ikkje gjera anna enn å skriva om dei. I 1996 kunne

eg ikkje lenger vera taus om kapteinen si kraft. Med stor visjon såg eg for meg at lesarane av Bergens Tidende skulle få stemma hans på papir. Dei ville gå i flokkevis og kjøpa platene hans, lett som listepop. Gjennom seine kveldar laga eg til den kryptiske kortteksten «Ei røyst», og sendte den til BT. I følgjebrevet skreiv eg: «Det er ikkje råd å skildra stemmer utan å ty til metaforar og andre skriftlege triks som fråtek mennesket sitt originale uttrykk. Eg har likevel gjort eit forsøk». BT meinte at forsøket var mislukka, og refuserte innlegget.


	Bestefaren til Tom Waits høyrdest sikkert slik ut. Buldrande som torever langt borte, ei røyst så mørk, så mørk. Andletet hans må ha rista då han song, strupehovudet sette kjakepartiet i svingingar som spreidde seg til øyro, som spreier seg til lyttaren sine øyrer. Captain Beefheart har i uhøyrt grad si eiga røyst. Ein stad for personlegdomen, konsentrasjonen og galskapen til å titta fram, nå sine eigne krefter i sonisk detalj med munnrapp lydgjering. Alltid melodisk, dei seier han kan breia seg over fem oktavar. «I'm Gonna Booglarize You, Baby». Eg støytte på albumet The Spotlight Kid fyrste gongen i ei stripe av den halv-surrealistiske teiknaren Gotlib. Kapteinen er kledd i Las Vegas-aktig skinnsmoking med raude folder i lommene og vert opplyst av gulaktig glød frå baksida. Han ser meg nonchalant i augene, lener seg halvt innåt ein vegg med fire fingrar i jakkelomma. Det er tydeleg at han kan booglarizera meg om han vil. I fyrste ruta syng den høgtidssame speidarmannen for kvinna si i parken. «En sommerna-at ved bålet». Jenta bryt romantikken ved å be han synga som Captain Beefheart. Når dei treffest att tre ruter seinare har mannen øvd, han har lytta til The Spotlight Kid, fyrste songen på side ein. Det har eg også. Eit lyst lite riff set farten; dette skal ikkje gå fort. Tromma stompar eit tempo og bassen plukkar ein rytme. Rein rutine. Det er røysta til kapteinen som skal skapa stordom, gje songen ein marg. Gotlib teiknar ei syngeboble med skjelvne, hakkete bokstavar som formleg skrallar inn i augene på lesaren. Den bokstavlege musikkgjengjevinga illustrerer stentortenoren: «Bhkrhk», «ooouaaarrhk», «krhaarr». Booglarizeringa føregår som ein saktmodig, tilsynelatande ufarleg inkantasjon, rytmane og kapteinen si mektige røyst snurrar meg fast i taktfull transe. Beina mine kan ikkje røra seg, booglarizeringa angrip skuldrane, set dei rørsle på kostnad av fotsålane. Mest av alt rører øyrene seg. «If you got ears, you gotta listen» er Captain Beefheart sitt credo. Når kapteinen syng er stoda oftast så enkel. Men stoda er ikkje enkel for ein som vil etterlikna kapteinen. Eigenart er ein einsam ting fordi den ikkje let seg repetera, forsøket vil måtta enda som komikk. Kapteinen sitt roleg alvorlege stemmeleie krev høgoktaninnleving, og vil setja ein dyktig imitator i psykisk fare fordi det følgjer ein tilstand med røysta. For sin kjære kan han kanskje få det til, og speidarmannen syng som Captain Beefheart. Det må enda med at speidaren spyr opp alt han har, utfordringa er for stor for ein hobbybooglarizator. «Pop-musik er fuld-kommen åndssvag!», utbryt han. Ikkje alt kan imiterast, seier eg. Kapteinen står att, åleine på toppen, messande sin rytmiske trussel. «I’m Gonna Booglarize You, Baby».

Saka er at BT-redaktøren hadde rett. Lars Nyre sin korttekst frå 1996 er ikkje god nok til å koma på trykk. Den innfrir ikkje ambisjonane. På den tida hadde eg ikkje forstått det lydlege. Eg levde eit roleg liv med metaforar og adjektiv. Tenk på ei kjensle, og skriv den ut. Kva mann sitt adjektiv. Ragnar Hovland seier dette om Trout Mask Replica (1970): «Plata er ein eineståande tour de force, ein utruleg, vibrerande energi og ein utøymeleg, uhandterleg og nesten skremmande fantasi slår ut frå kvar rille. Det er ein heilag galskap som forvandlar seg til den einaste mulege sunne fornuft». Her får me ikkje greie på korleis songen lyder, istaden får me religiøse visjonar. Ein franskmann har sagt at språket er dårleg eigna til å tolka musikk. Vanlegvis vert songen omsett til det veikaste av alle lingvistiske verktøy, adjektivet. «Denne musikken er slik, dette solopartiet er sånn». Roland Barthes og eg har skjønt at dette ikkje er godt nok, ikkje tilstrekkeleg til å forstå noko av det essensielt lydlege. Adjektiv er positiv – komparativ – superlativ. Skrytet er innebygd, og dei er på ein måte berre ord.

Gotlib-stripe frå Society Pages, eit informasjonsorgan for Frank Zappa Society, nr. 29, 1986. (Klikk for hele sulamitten.)

Det var Gotlib som lærte meg at lyden ikkje ligg i heftig verbalisering, men i typografi. Røysta må teiknast og malast ut gjennom frie visuelle uttrykk, og ikkje gjennom lingvistisk fantasi- eller detaljrikdom. Kapteinen brølar i øyret på meg, og brølet skal komma til syne her:
riifrrijouurhrgatrrhreeiieersrryahorrgaattarrliissenr

Etter 15. februar 1996 forsøkte eg ikkje å skildra røysta hans. Kommandoen var klar, «If you got ears you gotta listen», og nok er nok. Men etterkvart skapte doktorgraden min ein trass. Eg er jo ekspert. Eg prøver å forstå det lydlege på heiltid, eg trengjer inn i røysta sine djupaste kommunikative hemmelegheitar. Eg utforskar og lyttar til dei omatt og omatt, koste kva det vil. Har ein fyrst byrja å gjera lyd til skrift, må det heile gjerast radikalt. Bort med adjektiva, det er så, og bort med dei kjenslevare metaforane. Men bort med meir enn det! Bort med alt som refererer, og inn med noko visuelt energisk. Lydskrifta må vera meiningslaus. I 1996 var eg for uerfaren til å forstå dette, og for veik til å våga eit forsøk. Å skriva om lyd er å omsetja frå eit språk til eit anna, og minstekravet er jo at ein meistrar begge språka. Men sjølv no, når eg endeleg er på sporet av løysinga, er det noko absurd med setninga «Captain Beefheart omsett til norsk ved Lars Nyre». For artikkelen min gjev slett ikkje klarheit om kapteinen. Dersom eg ved eit uhell slettar dei møysommelege omsetjingane av vokale utbrot frå kapteinen må eg skriva alt om att frå botnen av, for dei er ikkje ord. Meininga i denne skrifta kviler på storleik, trykkstyrke, bølgjerørsler. Rein tekst er døden.

iiiiiiiilectricitiiiiiiii «Electricity», seier kapteinen, og det er eit viktig poeng. Eg kunne ikkje skriva lydleg fordi eg var ute av stand til å formulera energi. Lydleg språk består av handlingar og framføring, og hjå Captain Beefheart er det elektrisk. Rolling Stone fortel om innspelinga av Safe As Milk (1967): «On one song Beefheart's vocal literally destroyed a $1200 Telefunken microphone. Hank Cicalo, engineer for the sessions, reports that on the song «Electricity»

iiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiilectricitiiiiiiiiiiiiiiii
Beefheart's voice simply wouldn't track at certain points. Although a number of microphones were employed, none of them could stand the Captain's wailing «EEEE-Lec-Triccc-ittt-EEEEEEEE» on the last chorus. This, incidentally, can be heard on the record».
Slik høyrest kapteinen ut. Eg legg ingenting til og trekkjer ingenting frå. Han høyrest slik ut heile tida, for han er ingen kameleon, og har berre ei stemme. Sjå kor tydleg «Electricity» liknar på «The Buggy Boogie Woogie», frå Lick My Decals Off Baby (1970).

«I still keep sweeping and sweeping, and there’s still too many feet», seier kapteinen. Det betyr at eg har gjeve meg inn på håplaust prosjekt som berre må gjevast opp.

litteratur:

Ragnar Hovland: «Eit rop i Mojaveørkenen»,
i Haakon Bull-Hansen: Rock. 1984.
Langdon Winner: «Captain Beefheart is not even here»,
Rolling Stone Magazine, mai 1970.

20(P)02 / Bunn