NOS B134. Folketeljinga 1801. Ny bearbeiding, Oslo 1980

1. Bakgrunnen for teljinga

2. Reskriptet av 28.november 1800

3. Iverksetjinga av teljingsarbeidet

3.1 Teljearbeidet
3.2 Heimstad og opphaldsstad
3.3 Alder
3.4 Ekteskapleg status
3.5 Familie og husstand
3.6 Yrke, status
3.7 Dei administrative inndelingane
3.8 Problemet Holt-Dybvåg

4. Tidlegare bearbeiding av folketeljingsmaterialet frå 1801

5. Bearbeidinga

5.1 Klassifikasjonar og definisjonar
5.2 Produksjon av tabellane og kontrollar
5.3 Hovudresultat av teljingane

1. BAKGRUNNEN FOR TELJINGA

Ved reskript av 28. november 1800 vart det utsendt kongeleg befaling om å halda folketeljing i Danmark, Noreg og på Island den 1. februar 1801. Resultatet vart den første nominative folketeljinga i Noreg, dvs. den første teljinga som inneheld namn og andre opplysningar for kvar einskild innbyggjar i landet.

Alt frå åra 1663- 66 finst det fra dei fleste norske prestegjeld bevart to, tre eller fleire rekkjer av manntal, lister over mannspersonar. Medan dei første av desse manntala som regel berre omfattar menn over 12 år, skulle det siste frå 1665- 66 ha med alle menn. Av kvinner vart det berre teke med slike som sat som oppsitjarar på gard. Teljingane gjaldt berre landdistrikta, kjøpstadene vart ikkje registrerte. I 1701 vart det sett opp eit nytt manntal for dei som budde på landet. Som i 1663- 66 vart bustad, namn og alder nedteikna. Utelatne vart no berre gutar under eitt år. Mens teljingsmaterialet frå 1660- åra dekkjer om lag heile landet, finst manntalet fra 1701 med få unntak berre for Nord- Noreg, Trøndelag, Vestlandet og deler av Agder.

Den første eigentlege folketeljinga her i landet vart halden i 1769. No vart også kvinnene talde med, berre dei yrkesmilitære er haldne utanfor. I motsetnad til dei eldre manntala inneheld denne teljinga ingen individualopplysningar, berre prestegjeldsvise summariske data om alder, kjønn og yrke.

I 1787 vart så ei folketeljing på namn iverksett i Danmark. I Noreg har ein berre funne nokre spreidde spor etter eit liknande arbeid. Folketeljinga av 1. februar 1801 vart såleis den første nominative folketeljinga i vart land. Ho står som ei hovudkjelde til norsk befolknings- og samfunnshistorie på 1700- og 1800- talet. Først fra 1865 vart denne typen teljing fast skikk i Noreg. Dei mellomliggjande teljingane frå 1815, 1825, 1835, 1845 og 1855 gir for dei fleste bygder og byar berre summariske opplysningar.

Det umiddelbare tildrivet til å halde folketeljing i 1801 er ikkje kjent. Men styresmaktene hadde fått interesse for befolkninga, slik tiltaka i 1769 og 1787 viser. I utforming minner teljinga i 1801 svært mykje om den danske frå 1787, og ho kan oppfattast som eit naturleg framhald av den. Inngangen til eit nytt hundreår sette tydelegvis fart i saka, for også land som England og Frankrike heldt folketeljingar i 1801.

2. RESKRIPTET AV 28. NOVEMBER 1800

Påbodet om folketeljinga den 1. februar 1801 vart utferda som eit reskript i to utformingar, eitt til stiftamtmennene i Danmark og Noreg, oberberghauptmannen på Kongsberg og dei amtmennene i Danmark som hadde kjøpstader under seg, og det andre til biskopane i Danmark, Noreg og på Island. Saman med reskriptet fylgde prøver på korleis teljingslistene skulle førast.

Reskriptet er her prenta etter Laurids Fogtmanns utgåve av Kongelige Rescripter, Resolutioner og Collegialbreve. Avsnitt mellom |: :| gjekk berre til stiftamtmennene osb., avsnitta mellom [ ] berre til biskopane. Reskriptet har denne ordlyden:

28. Novbr. 1800: Rescr.ang. en almindelig Folketælling i Kjøbstæderne og paa Landet den 1ste Febr 1801.

Overbeviist om den Nytte, som nøiaktig Kundskab om Folketallet i Sine Riger og Lande, efter Alder, Kjøn og Næringsvei medfører, har Kongen besluttet, at en saadan Folketælling skal foretages overalt, saavel i Kjøbstæderne som paa Landet i Danmark og Norge, og Samme tage sin Begyndelse næstkommende lste Februar, der er en Søndag, og forsaavidt Optællingen ikke paa een Dag kan fuldendes, |: bør Samme i Kjøbstæderne fortsættes de næst paafølgende Søgnedage :| [fortsættes de efterfølgende Søndage].

Ved denne Tælling iagttages den Regel, at de Børn, som fødes efter den 1ste Februar, men førend Tællingen endnu er fuldendt, ansees som ufødte, og tælles ikke; hvorimod de Personer, som maatte døe i det Tidsrum fra Tællingens Begyndelse indtil den er fuldendt, tælles som Levende; paa det at af den heele Optælling kan erfares Folkemængdens virkelige Tilstand paa den bestemte Dag. Under Tællingen inddrages Alle og Enhver, af hvad Stand de være maatte, saavel Indfødte som Fremmede, der paa |: bemeldte 1ste Februar :| [den bestemte Dag] opholde sig her i Rigerne, samt de Indfødte, der vel kunne være fraværende paa Reiser, men om hvilke vides, at de enten her have deres sædvanlige Opholdssted, eller at de igjen agte sig tilbage, for her at etablere sig.

|: Ligesom ved Rescript til samtlige Biskoper er befalet, at Optællingen paa Landet skal besørges af Sognepræsterne, og disse derved understøttes af ethvert Sogns og Annex's Degn og Skoleholdere: saaledes vil Kongen ogsaa, at Tællingen i Kjøbstæderne skal besørges, under Magistratens Bestyrelse, af Rodemesterne, der maa gaae fra Huus til Huus, for efter Huusfaderens Anviisning og ved hans Hjelp at optegne de i ethvert Huus forefindende Personer tilligemed de Efterretninger, som herefter om hver især forlanges, samt naar fleere Familier boe i eet Huus, da særskilt for sig at anføre hver Familie tilligemed de dertil hørende Personer. Under denne Tælling indtages alle, saavel Geistlige og Civile som Militaire, der i Kjøbstæderne maatte ligge i Quarteer. Derimod vil de Militaire, som ligge enteni Fæstninger, der ei tillige ere Kjøbstæder, eller i Kaserner, saavelsom de Matroser og Andre, der boe i de saakaldte Nyboder i Kjøbenhavn, tilligemed deres Familier, af vedkommende Kongl. Collegier blive foranstaltede optalte. :|

[Ligesom ved Rescript til samtlige Stiftsbefalingsmænd og de Amtmænd i Danmark, der have Kjøbstæder under sig, saavelsom Overberghauptmanden paa Kongsberg er befalet, at Optællingen i Kjøbstæderne skal besørges, under Magistraternes Bestyrelse, af Rodemesterne: saaledes vil Kongen, at denne Optælling paa Landet skal skee af Sognepræsterne, og at Degnen samt Skoleholderne i ethvert Sogn og Annex skulle gaae dem tilhaande derved. For at lette Arbeidet ved Optællingen, maae det være Præsterne tilladt, hver i sit Sogn, fra Prædikestolen at indkalde, til at møde for sig paa fornævnte 1ste Februar, Huusfædrene fra saa mange Byer og Gaarde eller Huse, hvis Indvaanere de formene at kunne paa den Dag faae optalte, for at angive de Personer, som opholde sig i deres Gaarde eller Huse, samt tillige for hver Person især at meddele de øvrige Efterretninger, som herefter ommeldes. Da have Præsterne saaledes, efter foregaaende Bekjendtgjørelse fra Prædikestolen, paa hver af de efterfølgende Søndage at fortsætte Tællingen, indtil samtlige Sognets Indvaanere ere optalte, og der over dem ere blevne forfattede Lister. I de Sogne,hvor Hovedgaarde ere beliggende, bør Hovedgaards- Eierne, eller de Personer, som paa deres Vegne møde, være pligtige tillige at medbringe udførlig Skrivtlig Underretning om alle dem, som opholde sig paa Hovedgaardene.]

Som regel ved Tællingen iagttages: At Enhver regnes til det Huus, hvori han sover: at, naar en Person, som sædvanligen sover i et Huus, er fraværende, enten aleene i Forretninger i Landet, eller og udenlands, med det Forsæt at komme tilbage, f. Ex. til Søes, da regnes han til den Familie, fra hvilken han er bortreist, og til hvilken han agter sig tilbage: at ligesom Tællingen overalt bør skee gaard- og huusvis, saaledes at for hver Gaard eller Huus anføres alle deri værende Personer, saa bør ogsaa i Listerne hver Persons fulde Navn anføres, tilligemed dens Alder; hvorved, i Henseende til Navnet, iagttages, at naar usædvanlige Navne forekomme, der kunne foranledige Uvished om Personernes Kjøn, maa dette tillige i Listerne benævnes; og i Henseende til Alderen, at det løbende, men ikke det opfyldte Alders- Aar anføres, f. Ex. ved nyfødte Børn skrives 1, og ved den, som er i sit 26de Aar 26, og ei 25.

For hver Person anføres, hvad den er i Huset, saasom Mand, Hustru, Barn, Slægtning og hvor nær, Tjeneste- Tyende, samt Svend og Dreng, til Leie boende, Logerende, Indqvartered, og saa videre; for hver Person maa gjøres Forklaring, om den er gift første, anden eller hvilken Gang, eller ugift, eller i Enkestand første, anden eller hvilken Gang. Personernes Titel, Embed, Forretning, Haandverk og Nærings- vei, eller hvad de leve af, maa ligeledes anføres, samt saavidt de maatte være vanføre, eller leve af Almisse. [Særdeleshed anmærkes ved Huusmænd paa Landet, om de have Jordbrug eller anden Næringsvei. I øvrigt, naar flere Familier boe i et Huus eller Gaard, da bør hver Familie særskilt anføres tilligemed de til Samme hørende Personer.]

Paa det at Tællings- Listerne kunne naae den muligste Grad af Tydelighed, hvortil især udfordres, at de Alle, saavidt passende, indrettes paa lige Maade og efter lige Regler, maa Vedkommende meddeles de hosfølgende trykte udfyldte Schemata, som vise, hvorledes de Personer, der tælles, bør anføres, og i hvilke Rubriker de om dem forlangte Efterretninger bør armærkes. Ligeledes maa Vedkommende, [til Lettelse i Arbeidet] meddeles det til Listernes Forfattelse tilstrækkelige Antal Papiir, hvorpaa Rubrikerne med deres Tiltler ere aftrykte.

Naar Listerne ere forfattede og fuldførte, igjennemsees de i Kjøbstæderne af Magistraten, som besørger rettede de Feil og Mangler, som derved maatte forefindes, og derefter indsender Samme til Stiftamtmanden [Amtmanden, O.], for tilligemed de Anmærkinger, han ved Samme maatte finde fornødne, at tilstilles Rentekammeret. I øvrigt er det Kongens Villie, at den saaledes befalede Folketælling bliver iverksat med al mulig Flid og Nøiagtighed, da i Tilfælde af, at bemeldte Lister ikke findes indrettede saaledes, som foreskrevet er, Vedkommende maa vente at erholde Samme fra Rentekammeret tilbagesendte til Rettelse og Manglernes Udflydelse.

[Naar Listerne efter Schema ere forfattede og fuldførte af Præsterne for deres Sogne og Annexer, skulle Samme tilstilles Provsterne, for af disse nøie at eftersees, om ved en eller anden Person nogen af de Efterretninger, som ere anbefalede, maatte være forglemte, i hvilket Fald Listerne igjen bør tilstilles vedkommende Forfatter, for at udfylde det Manglende. Derefter maa disse Lister fra Provsterne tilsendes vedkommende Amtmænd, Enhver for sit Amt, der ligeledes have at igjennemsee, og, efter Omstændigheder, at Lade Listerne, ifald det behøves, af deres Forfatter omgjøres, førend de fra dem blive indsendte til Stiftamtmanden og Biskopen, der, naar Intet ved Listerne findes at erindre, have at indsende Samme til Rentekammeret. I øvrigt maa Vedkommende opmuntres til, uden Fordomme at anvende paa Optællingen al mulig Flid, samt derhos advares om, at drage Omsorg for, at denne Forretning skeer med muligste Nøiagtighed, da de i modsat Fald, om Listerne nemlig ikke findes indrettede saaledes, som befalet er, maae vente at erholde Samme fra Rentekammeret tilbagesendte til Rettelse og Manglernes Udfyldelse.]

3. IVERKSETJINGA OG TELJINGSMATERIALET

3.1. Teljearbeidet
Sjølve teljearbeidet vart utført etter to ulike opplegg. Det eine omfatta alle kjøpstadene og dei gruve- og verkssamfunnasom sorterte under Oberbergamtet på Kongsberg. Her var det rodemeistrane som skulle føra listene under oppsyn av magistraten, bystyret. Magistraten skulle senda listene til stiftamtmannen etter å ha saumfare dei for feil og manglar. I landdistrikta, der bortimot 90 prosent av befolkninga høyrde heime, vart teljearbeidet gjort av sokneprestane. Dei fekk rett til å søkja hjelp hjå klokkarane og skulehaldarane, men listene viser at dei stort sett utførte arbeidet sjølve. Frå prestane gjekk listene gjennom fleire kontrollerande ledd, først til prosten, så til amtmannen, og fra han til stiftamtmannen, som i dette tilfellet rådførte seg med biskopen. Frå stiftamtmannen gjekk så heile teljingsmaterialet med eventuelle merknader til Rentekammeret i København.

Rodemeistrane og sokneprestane skulle nytta prenta lister som var tilpassa dei to ulike måtane å oppgi bustad på: Gate og husnummer i kjøpstadene, landsby (i Danmark) eller gard på landet. Dei vart også føreskrivne ulike arbeidsrutinar. Rodemeistrane skulle gå frå hus til hus i roden sin og sanka opplysningar frå hovudpersonen i kvar familie. Prestane kunne nøya seg med å forhøyra husfedrane i samband med sundagsgudstenestene, og det vart derfor rekna med at arbeidet for deira del kunne koma til a ta fleire veker. I begge tilfella vil ein leggja merke til at opplysningane som regel ikkje vart gitt av den einskilde personen beinveges til teljaren, men av ein mellommann, familieoverhovudet.

Folketeljinga skulle syna stoda den 1. februar 1801, men da det altså var grunn til å tru at arbeidet ikkje kunne sluttførast denne dagen, måtte teljarane få ytterlegare instruksjonar. Det heiter i reskriptet at dei skal la vera å telja born som er fødde etter den 1. februar, men ta med i listene dei som levde denne dagen og var døde seinare. Det er derimot ikkje sagt noko tilsvarande om korleis flyttarar skulle handterast.

3.2. Heimstad og opphaldsstad
Instruksen har fylgjande føresegn om kven som skulle teljast: "Under Tællingen inddrages Alle og Enhver, af hvad Stand de være maatte, saavel Indfødte som Fremmede, der paa bemeldte 1ste Februar (den bestemte Dag) opholde sig her i Rigerne, samt de Indfødte, der vel kunne være fraværende paa Reiser, men om hvilke vides, at de enten her have deres sædvanlige Opholdssted, eller at de igjen agte sig tilbage, for her at etablere sig." Med "sædvanlig opholdssted" er meint huset der personen til vanleg søv. Innbyggjarane i Noreg den 1. februar 1801 skulle altså ikkje registrerast på den staden der dei faktisk var, men der dei høyrde heime.

Listene viser at sjøfolk, også dei i utanriks fart, som regel må vera oppførte på heimstadene sine. Det same gjeld andre folk på reise. Men ein finn også nemnt personar som "opholder sig" i utlandet, til dømes studentar i København. Dette viser at det har mangla ein klar definisjon av heimstad. Tenestefolk er derimot registrerte på den staden der dei arbeider, jamvel om opphaldet i sin natur kan oppfattast som mellombels. Noko liknande gjeld for dei militære i festningar og kaserner, som er opptalde der av si militære styremakt. Men om nordmenn i kortvarig fråver er talde på heimstadene sine, har ikkje den same regelen fått sitt motstykke i ei sløyfing av utlendingar som mellombels er til stades i Noreg. Konklusjonen vert altså at folketeljinga i 1801, utan å definera kva som eigentleg er heimstad, registrerer den heimehøyrande norske befolkninga pluss den tilstadeverande utanlandske.

Det uklare heimstadomgrepet må ha skapt problem i arbeidet med å telja den nomadiske delen av den samiske befolkninga. Men listene fortel lite om korleis vansken er løyst. I ein del prestegjeld er samane skilde ut i listene, i andre ikkje. Folketeljinga gir altså ikkje systematiske opplysningar om etnisitet. Når samane er oppførte særskilt, er det i regelen tale om reindriftssamar. Inntil grundigare undersøkingar er gjorde, må ein tru at dei tilliks med den norske befolkninga er registrerte på det som prestane har rekna som heimstaden deira.

Bustadoppgåvene i folketeljinga viser ikkje noko gjennomført mønster. I kjøpstadene er som oftast huset den minste identifiserbare geografiske eininga. Prestane på landet fylgjer stort sett inndelinga i matrikkelgardar, men oppgir ofte bruks- og plassnamn i tillegg.

3.3. Alder
I dag vert alder oppgitt i fylte år, dvs. som alder oppnådd ved siste årmalsdag. I instruksen til 1801- teljinga heiter det derimot at "det løbende, men ikke det opfyldte Alders- Aar anføres", altså at alderen skal reknast som alderen ved førstkomande årmålsdag, eitt år høgare enn etter vanleg aldersdefinisjon i dag. Det er ikkje kjent kor utbreidd denne måten å rekna alder på har vore kring 1800, men ein kan ikkje sja bort frå at ulike reknemåtar er blanda i hop i folketeljingslistene. Alle tabellane i denne publikasjonen fylgjer alderen slik han er oppgitt i originalmaterialet fra 1801.

Dessutan viser listene at aldersoppgåvene må ha gjennomgått til dels sterk avrunding: Over 20 eller 30 års alder vert opphopinga på tal som endar på 0 eller partal svært tydeleg. Det inneber at aldersoppgåvene i teljinga berre må oppfattast som tilnærma rette. Det er ikkje kjent om misvisinga i aldersoppgavene er like stor i alle delene av landet.

3.4. Ekteskapeleg status
I motsetnad til dei mange stega på aldersstigen er det i hovudsak berre tale om tre typar ekteskapeleg status i 1801: Ugift, gift og i enkjestand. Då dette er opplysningar som er etter måten enkle å kontrollera, reknar ein dei for pålitelege. Det same gjeld ekteskapet eller enkjestandet sitt nummer i rekkja, som sjeldan overstig 2 eller 3.

Ei lita forstyrring i dette enkle skjemaet skaper rett nok 240 separerte og 172 skilde personar. I tabellane i denne publikasjonen er dei rekna som gifte i første ekteskap.

3.5. Familie og husstand
Reskriptet påbyr at det for kvar person skal førast opp kva han "er i Huset, saasom Mand, Hustru, Barn, Slægtning og hvor nær, Tjeneste- Tyende, samt Svend og Dreng, til Leie boende, Logerende, Indqvartered, og saa videre." Dette inneber at personane vert grupperte i einingar, kalla familiar i teljinga, med eit definert forhold til ein hovudperson i denne familien, kalla husbond, husfar, mann ol. Iblant opptrer også ei einsleg kvinne som overhovud for ein familie.

Då denne familien oftast omfattar meir enn foreldre og born, ein kjernefamilie, og heller må skildrast som ei gruppe menneske i bufellesskap, vil det vere rettast å skifta ut folketeljinga si nemning familie. I denne publikasjonen vert det i staden tala om husstand eller hushald.

Vi veit ikkje kva nøyaktige kjenneteikn teljarane i 1801 har lagt til grunn ved samanføringa av personar til husstandar. Det må vera menneske som deler eit sams husvære. Meir uvisst er det om desse personane alltid treng ha sams kosthald, som er eit mykje nytta kjenneteikn ved definisjonen av hushald i dag. I 1801 vert kårfolka stundom oppførte som eigne husstandar, stundom som medlemer av andre. Dette kan uttrykkja reelle skilnader i kårfolks sjølvstende i økonomi og bumåte, men kan også vera utslag av vinglande definisjonar. Innerstane, som etter vanleg oppfatning var innlosjerte som heldt seg sjølve med kosten, er oftast rekna som medlemer av større husstandar. Det er såleis mangt som talar for at teljarane i 1801 har hatt ei noko usikker og skiftande meining om kva ein "familie" eller ein husstand eigentleg er.

Folketeljinga gir også fleire døme på ein type husstandar som kunne kallast kollektive: Ei større gruppe menneske som lever i fellesskap i ein institusjon, det vere seg eit hospital, eit fattighus, eit fengsel, eit militært anlegg. På grunn av at folketeljinga stort sett registrerer den heimehøyrande befolkninga (sjå punkt 3.2. ovanfor), vil den kanskje vanlegaste forma for kollektive husstandar, skipsmannskapet, falla utanfor.

3.6. Yrke, status
Om innsamlinga av yrkesoppgåver seier instruksen: "Personernes Titel, Embed, Forretning, Haandverk og Næringsvei, eller hvad de leve af, maa ligeledes anføres, samt saavidt de maatte være vanføre, eller leve af Almisse. I Særdeleshed anmærkes ved Huusmænd paa Landet, om de have Jordbrug eller anden Næringsvei." I røynda er det her tale om opplysningar av to slag: Først personens stilling eller status, og dinest hans inntektsgivande verksemd. Det let til at denne todelinga har ført til mykje inkonsekvens og mangel på systematikk i teljingslistene.

Praksis ligg nær opp til føresegnene når ein gardbrukar vert oppført som td. "Bonde, Gaardbruger og Selveier". Uttrykket fortel om status, bonde, og inntektsgrunnlag, drift av sjølveigd gard. Meir innfløkt vert det med ei anna stor gruppe, husmennene. Denne nemninga fortel om ein måte å leiga jord eller hustuft på. Husmenn med jord lever nok for ein del av plassane sine, men har i regelen andre inntektskjelder utanom. Dette vil sjølvsagt alltid måtta gjelda for husmennene utan jord. Likevel har storparten av teljarane nøgd seg med å nytta nemningane husmann med og utan jord åleine. Ein del verv og ombod kan heller ikkje utgjera fullstendig levebrød, som det å vera prestens medhjelpar eller stemnevitne. Likevel står desse verva ofte oppførte åleine i yrkeskolonna. Tilsvarande er det med mange militære, særleg av lågare rang: Graden kan vera ein rein tittel, og dei har inntektene sine andre stader ifrå. Dette vil alltid gjelda for dei utskrivne soldatane og matrosane.

Neste problem ligg innfelt i dette: Kva er oppgitt når personen har fleire inntektskjelder? Teljarane har gått fram på ulik måte. Nokre har forsøkt å få med attatyrke, andre har nøgd seg med å notera hovudyrket, nesten alltid det som fortel om status. Slik har det seg at den vanlege kombinasjonen gardbrukar- fiskar i nokre prestegjeld kan vera skriven "Bonde, Gaardbruger og Fisker", i andre berre "Bonde og Gaardbruger". Det er såleis grunn til å rekna med at ein del typiske attåtyrke i bondesamfunnet, ikkje sjeldan dei som gav mest til levemåten, er underregistrerte i teljinga. Tilsvarande større blir underregistreringa når same personen har hatt fleire attåtyrke, for meir enn to yrkesnemningar ser ein berre unntaksvis i listene.

Somme yrkesopplysningar må søkjast i kolonna som fortel om stilling i husstanden. Alle tenestfolka er noterte her, då det å vera tenar tydelegvis er oppfatta som ei husstandsrolle meir enn eit yrke. I endå høgare grad gjeld dette husmødrene og dei heimeverande borna. Dei vert rekna som forsørgde av husstandsoverhovudet, medan dei i røynda ma ha stått for ein stor del av den inntektsgivande verksemda innanfor husstanden. Truleg har mange av dei ikkje- familiære medlemene av husstanden vore i same stilling som kone og eldre born. Men eit skarpt skilje mellom økonomisk aktive og passive innanfor husstanden er det sjøvsagt vanskeleg å dra. Finst det derimot nokon som er delvis eller heilt forsørgde av personar utanfor husstanden eller av det offentlege, er dette i regelen oppgitt.

3.7. Dei administrative inndelingane
Som nemnt i instruksen er det kjøpstadene og prestegjelda som er dei administrative inndelingane folketeljinga er utført innanfor, og som det dermed er naturleg å bruka som minsteeiningar ved ei statistisk framstilling. I røynda er ikkje saka fullt så enkel.

For det første syner det seg at langt dei fleste prestane har gjennomført teljinga soknevis, slik at sokna eigentleg er den minste administrative eininga. Berre i Austlandsområdet er det eit større tal prestegjeld der soknene ikkje er avmerkte i listene. Trass i desse unntaka har ein derfor i publikasjonen valt å bruka soknene som grunneiningar, og heller la dei stå utan tal i dei prestegjelda der inndelinga vantar.

For det andre møter ein vanskar når ein vil skilja ut befolkninga i byane. Her finst kjøpstader, som er juridisk definerte ved sine privilegier av økonomisk og administrativ art. Blant kjøpstandene kjem stiftsbyane Kristiania, Kristiansand, Bergen og Trondheim i ein klasse for seg, dels fordi dei høyrer til dei største, og dels fordi dei er administrasjonssentra. Men til byane kan ein også rekna ladestadene, som er definerte ved sin særskilde økonomisk- administrative status. Dei er i folketeljinga ikkje med i kjøpstadene, men finst opptalde som deler av dei landsens prestegjelda dei høyrde til. Som regel er ladestadene så klart avmerkte i listene at dei lett kan skiljast ut frå prestegjelda og førast i hop med kjøpstadene. På denne måten er bybefolkninga i denne publikasjonen blitt til. Denne bydefinisjonen skulle tilfredsstilla moderne krav i så måte at kjøpstader og ladestader er område med tett busetnad og spesielle økonomiske funksjonar.

Denne publikasjonen nyttar dei ulike administrative inndelingane med grensene slik dei var i 1801. Ein kan ikkje utan vidare rekna med at til dømes prestegjelda fell saman med våre dagars kommunar. For å understreka dette er alle inndelingane namngitte med skrivemåten frå folketeljingslistene. Namna vert ei avspegling av den tids forvirring i språk og rettskriving, men syner dermed avstanden frå tilhøva no. Men dersom ein er villig til å godta småfeil, vil ein kunna slå bru beinveges frå amtsinndelinga i 1801 til fylka i dag. I tabellane er Jarlsberg og Larvik slegne saman for å motsvara Vestfold. I teljinga står Trondhjem som eitt amt, medan det her er kløyvd i Nordre og Søndre, slik som Trøndelagsfylka no. Dette er likevel ikkje gjort med Finnmarkens amt, som altså er likt Troms og Finnmark fylke.

Endeleg innfører denne publikasjonen ei inndeling som ikkje vart nytta i folketeljinga, nemleg grupperinga i fem landsdeler. Austlandet er amta til og med Bratsberg, Agder svarar til dei to amta Nedenes og Lister og Mandal, Vestlandet til dei fire amta frå Stavanger amt til Romsdals amt, Trøndelag til dei to Trondhjems- amta og Nord- Noreg til Nordlands og Finnmarkens amt.

3.8. Problemet Holt- Dypvåg
Så nøyaktig folketeljinga 1801 enn måtte verka, er det knapt å venta at ho skal vera heilt fullstendig i si geografiske dekning. Det er alt på det reine at einskilde gardar manglar, og fleire vil visseleg koma for dagen. Den verkelege ulempa ligg likevel i at listene for eit heilt prestegjeld er bortkomne. Det gjeld Holt prestegjeld med soknene Holt, Dypvåg og Flostad, som ligg i Nedenes futedøme og amt og Kristiansand stift. I 1826 oppgir Jens Kraft folketalet i 1801 til å vera 2 584 i Holt, 1 276 i Dypvåg og 723 i Flostad. I ein offisiell statistisk publikasjon frå 1874, som byggjer på ei bearbeiding fra 1820- åra (sjå nedanfor) vert folketalet i "Holt landdistrikt" sett til 2 324, medan ladestaden Tvedestrand får 260 innbyggjårar. Av dette kan einskjøna at listene truleg framleis fanst i 1820- åra.

Tapet av listene har gjort at ein i denne publikasjonen har måtta utelata dei 4 583 menneska i dei to seinare prestegjelda Holt og Dypvåg frå alle tabellane. Det vert gjort uttrykkeleg merksam på dette der det er oppgitt folketal for Nedenes, Agder eller riket. Men fråveret gjer seg sjølvsagt gjeldande i alle samanhengar. Kan vi få ei aning av korleis dette påverkar storleikane i dei ulike tabellane? Skjønsmessig kan ein gå ut frå at dei tre soknene har hatt 8- 900 husstandar. I 1825, da folketalet var mest 15 prosent høgare enn i 1801, fanst her 445 gardbrukarar og 89 husmenn med jord. Dette er lite i høve til talet på husstandar, og viser at det er eit område mykje utanom det vanlege som er gått tapt. I Holt låg nemleg det store Nes jarnverk, fleire gruver og sagbruk, og utskipingsstaden Tvedestrand. Området har difor hatt ei etter måten stor arbeidarbefolkning. Det inneber at utslaga på visse deler av yrkesstatistikken kan verta monaleg større enn den halve prosenten av folkemengda i riket som innbyggjarane i Holt- Dypvåg utgjorde. Det er viktig å ha dette klart for seg når ein brukar tabellmaterialet i denne publikasjonen.

4. TIDLEGARE BEARBEIDING AV FOLKETELJINGSMATERIALET FRÅ 1801

Som nemnt vart folketeljingslistene sende frå Noreg til Rentekammeret i København. Her vart det åra 1802- 03 utarbeidd tabellar over folkemengda i dei einskilde amta, fordelt på alder, ekteskapeleg tatus og yrke. Desse tabellane finst no i biblioteket til Danmarks Statistik.

Etter 1814 vart listene overførte til Noreg igjen. I 1827 trykte professor Frederik Holst eit arbeid "Om Folketellingen i Norge i Aaret 1825" i tidsskriftet Budstikken, og her tok han med eit utdrag av tabellar frå 1801- teljinga som Tabelkontoret i Finants- , Handels- og Tolddepartementet hadde utarbeidd over folketalet i amta, fordelt på by og land. Same året føreslo regjeringa at resten av dette tilfanget burde trykkjast, men Stortinget nekta å løyva dei 3- 400 spesiedalarane som trongst. Først i 1874 vart arbeidet frå det gamle Tabelkontoret prenta i publikasjonen "Tabeller vedkommende Folketællingerne i Aarene 1801 og 1825", utgitt av Departementet for det Indre.

Alt lenge før trykkinga var desse tabellane til nytte for norske samfunnsforskarar og histrorikarar. Då Jens Kraft i 1820- ara arbeidde med første bandet av "Topographisk- Statistisk Beskrivelse over Kongeriget Norge", brukte han truleg primærmaterialet fra folketeljinga i 1801, men sidan gjekk han over til å byggja på oppgåvene i Tabelkontoret. Det same materialet vart sidan nytta av Anton Martin Schweigaard i "Norges Statistik" (1840), M. Braun Tvethe i "Norges Statistik" (1848) og av Eilert Sundt i ei lang rad av hans arbeid. Enda mykje vidare vart brukarkrinsen etter at materialet omsider vart prenta i 1874.

Trass i dette stettar ikkje dei tabellane som vart laga i Tabelkontoret dei krava vi i dag stiller til ei statistisk bearbeiding av ei folketeljing. Tabellane er ikkje tilstrekkeleg nøyaktige, noko ei rask gransking av totalfolkemengda viser. I tabellen fra Budstikken 1827 er det samla folketalet oppgitt til 883 038. I tabell 1 i 1874- utgåva er det sett til 883 353, men på side 98 er det endra til 883 449. Tabellane 38 og 39 har sidan totalsummane 883 487.

Dette er likevel smålyte. Viktigare er det at moderne statistisk bearbeidingsmate gjer det mogleg å utnytta grunnlagsmaterialet frå 1801 til ei langt finare kartlegging av den norske befolkninga enn det Tabelkontoret hadde føresetnader for. Det gjeld yrkesfordelinga, der Tabelkontoret nøgde seg med ei inndeling i 27 hovudgrupper. Det gjeld aldersfordelinga, der den eldre utgava berre har tiarsgrupper, og det gjeld husstandane, som det ikkje er gjort forsøk på å analysera i det heile. Endeleg gjeld det den geografiske dimensjonen der det eldre tabellmaterialet fylgjer ei grov inndeling i stift, amt og by - land,medan orginallistene gjer det mogeleg å henta ut data for mindre einingar som prestegjeld, sokner og gardar. Med ei ny bearbeiding vil ein altså kunna få eit mykje meir detaljert bilete av det norske samfunnet i 1801 enn det var råd tidlegare.

5. BEARBEIDINGA

5.1. Klassifikasjonar og definisjonar
Under gjennomgangen av folketeljingsmaterialet (avsnitt 3 ovanfor) vart det avdekt ei rad inkonsekvensar, feilkjelder og manglar som skapar problem nar det skal utnyttast statistisk. Det vart nemnt heimstad, alder, ekteskapeleg status, familie og husstand. Men dei langt største vanskane knytter seg til yrkesgrupperinga, og det er den som skal omtalast her.

I teljinga finst det om lag 40 000 ulike nemningar i yrkeskolonna. Mange av desse nemningane står for eit faktisk yrke, som fiskar, skomakar, gardbrukar. Andre viser juridiske forhold som odelsbonde, andre sosial status som husmann med eller utan jord, atter andre fortel om uvanlege helsetilstandar som vanfør eller sinnssjuk. Mange personar har fått to yrkesnemningar. Under arbeidet med tabellverket har det difor vore vanskeleg å samla dei kring 40 000 yrkesnemningane i større grupperingar. Det er valt to grupperingar: Ei fin yrkesinndeling i kring 300 levevegskategoriar, som igjen er samla i 39 hovudgrupper (sjå tabell 8).

Inndelinga er gjort etter fylgjande prinsipp: a) Ein har bygd på "yrkesnemningane" slik dei finst i folketeljinga, jamvel om dei strengt teke ikkje fortel om yrke, slik som husmann utan jord. Yrkesgrupperinga vil derfor innehalda klare inkonsekvensar som har vore nødvendige å godta om ein ville fanga dei store samfunnsgruppene og ikkje gjera vald på materialet, b) Der det er brukt fleire nemningar om ein og same person, er desse kategoriane lagde til grunn for klassifiseringa: Bonde, husmann, husmann utan jord, fiskar, innerst, og dessutan kombinasjonane bonde og fiskar, husmann og fiskar, og husmann utan jord og fiskar. Kan ein person plasserast i ei av desse gruppene, er det gjort utan omsyn til kva som elles måtte stå om vedkomande. Bak desse har gruppene kårfolk og pensjonistar fått prioritet framom resten

Kategoriane elles reiser ikkje store vanskar i og med at dei gjeld få personar. Ved grupperinga har kjøpmann, handelsmann, høkar og gjestgivar fått prioritet framom skipper, styrmann, jekteskipper og rekkja av handverkskategoriar. Ein "Styrmand og Gjestgiver" er rekna som gjestgivar. Kategoriane underoffiserar og soldatar har lågast prioritet, og det same gjeld tenestemennene. Men desse prioriteringsreglane er nytta med varsemd. Når det går fram av den originale nemninga at presten har prioritert annleis, er hans rangorden fylgd. Ofte har ein handverkar fleire handverk. I undergrupperinga er han då plassert etter det som er først oppført, så sant dette er ein eigen kategori.

For dei åtte hovudgruppene 18- 25, som gjeld bønder, husmenn, fiskarar og innerstar, skjer undergrupperinga etter kva kombinasjonar av yrke vedkomande har. Prioriteringa er då gjord som for hovudkategoriane. Soldatane har lågast prioritet, medan tenestemennene har fått høg prioritet. For å få med alle smedane til dømes må ein derfor summera hovudgruppene 11 og 12 og undergruppe 41 ihovudgruppene 18- 25. Likevel kan ein ikkje rekna med å få med alle som er omtala som smedar. Det same gjeld nemninga soldat. Ein vil finna soldatar under mange hovudgrupper, men ikkje alle dei som ber nemninga soldat i sjølve teljinga.

Grunnregelen er at det berre er yrkesnemninga som avgjer kva yrkesgruppe ein person kjem i. Det finst unntak. Det viktigaste er om det i husstandskolonna står ein yrkestittel, som til dømes tenestefolk eller innerst. Da vil yrket verta bestemt av husstandsnemninga om det ikkje står noko i yrkeskolonna, og av begge nemningane om det gjer det. Dersom det står innerst i husstandskolonna og smed i yrkeskolonna, vil personen verta plassert i gruppa "innerst og smed".

Vaksne born av husbondsfolket vil i teljinga stundom vera oppførte som tenestefolk, av og til ikkje. For å få konsekvens er dei aldri sette i tenestefolkgruppa. Kona til ein innerst er somme stader oppført som innerst, andre stader ikkje. Dei er her alltid sette som innerstar.

Personar i offentleg teneste fell i dag i to hovudgrupper, embetsmenn og bestillings- og tenestemenn. Embetsmennene vert utnemnde av Kongen i statsråd og har ei rettsleg stilling som bl.a. er heimla i Grunnlova. Tenestemennene er tilsette av lågare offentlege instansar. Ei slik inndeling i ei overordna og ei underordna gruppe av offentleg tilsette let seg knapt gjennomføra i ei tid då svært lite makt var delegert nedover frå den eineveldige kongen og så å seia all utnemningsmakt låg hjå han. Ved grupperinga i embets- og tenestemenn i denne publikasjonen har ein rekna fylgjande som embetsmenn: 1) Alle personar med stillingar eller titlar som er oppførte i rangforordninga for 1801, 2) Alle personar i stillingar som er nemde i Kongelig Hof og Statskalender for 1801, 3) Alle prostar, prestar og kapellanar, med unntak av personlege kapellanar. Alle andre personar i offentleg teneste vert rekna som tenestemenn.

Berre ein av tabellane i denne publikasjonen er geografisk delt ned til sokneplanet. Dei andre tabellane femner om større område. Men i og med at det er laga program for dei einskilde tabellane, vil ein lett kunna få ut tala for kva eining ein måtte ynskja, heilt ned til soknenivå. Reint allment gjeld det at på grunn av den arbeidsmåten som er fylgd ved bearbeidinga av folketeljinga, vil ein kunna stilla nye spørsmål og fa svar på dei utan at det er nødvendig å gå til ny punching av materialet. Ingenting er såleis bunde for framtida.

5.2. Produksjon av tabellane og kontrollar
Frå kopiar av dei originale teljingslistene vart alle opplysningane puncha på papirband. Papirbanda vart overførte til datamaskinen, og teljinga skriven ut på lister som var meinte å vera trugne kopiar av dei originale. Resultatet vart kontrollert på fleire måtar. Først skjedde ei vanleg korrekturlesing. Deretter vart alle nemningar utlista og granska. Her var det til dømes mogeleg å sjå om namn og kjønn samsvara. I same omgangen vart folketalet i kvart prestegjeld kontrollert mot prestens summeringar i originalskjemaene. Synte det seg avvik, vart folketalet kontrollert sokn for sokn og gard for gard. Ofte var det nye talet feil, andre gonger presten sitt. Denne kontrollen var svært grundig. Føremålet med dette arbeidet var å gjera den nye utgåva av teljinga så bokstavrett som råd.

For å kunna laga statistikk måtte dei mange einskilde nemningane i folketeljinga organiserast i grupper. Dette vart gjort ut frå alfabetiske lister over alle nemningane, der like nemningar berre kom med ein gong. Det fanst om lag 15 000 forskjellige nemningar for husstand, 5 000 for ekteskapeleg status og over 40 000 for yrke. Ved hjelp av datamaskinen fekk kvar nemning sin talkode, og etter kontroll vart desse kodane sette attende på personane. Deretter vart det laga ei utgåve av teljinga der innhaldet i kvar kolonne i orginalskjemaet var erstatta av ein talkode. Personnamnet vart sløyfa. Av den bostavrette utgåva var det såleis laga ei koda utgåve, og denne var grunnlaget for tabellproduksjonen.

Også i denne delen av arbeidet vart det gjort kontrollar. Koden på kvar enkelt nemning vart kontrollert fleire gonger. Etter at kodane var sette på kvar person, vart det gjennomført ei rad testar som først og fremst gjekk på husstandsstruktur, alder og ekteskapeleg status. Fleire tusen husstandar med mistenkeleg samansetting av desse variablane vart undersøkte og retta opp om nødvendig.

Trass i kontrollarbeidet, har det under tabellproduksjonen vorte avdekt somme sannsynlege feil i materialet. I dei fleste tilfella er feila komne for ein dag ved at kombinasjonar av kjenneteikn viser ein ulogisk samanheng. Da ein ikkje kan rekna med at slike logiske kontrollar fangar alle feil av tilsvarande art i materialet, er det ikkje gjort forsøk pa a retta opp tabellane. Forskarar med spesielt høge presisjonskrav må derfor kvar især ta stilling til korleis slike feil kan oppdagast og korrigerast.

Tabellane i denne publikasjonen inneheld fylgjande sannsynlege feil:

1. Tabellen som gir befolkninga fordelt etter alder og ekteskpeleg status viser at 34 menn og 42 kvinner i aldersgruppa 1- 15 år er registrerte som gifte eller før gifte.

2. Tabellen som gir befolkninga fordelt på hovud- og undergrupper for leveveg syner at det både blant menn og kvinner førekjem yrke som er lite sannsynlege for vedkomande kjønn. To menn er registrerte som jordmødrer, og somme kvinner dukkar opp som geistlege og sivile embetsmenn og som militære.

3. Tabellen for stilling i hushaldet kombinert med leveveg har i gruppa "andre born under 15 år, utan yrke" nokre personar der opplysninga om stilling i hushaldet tyder på at dei var over 15 år. 4. Etter at tabellen over anstalthushald var laga, fann ein at han omfatta to personar som ut frå andre kjennemerke truleg ikkje høyrde til i eit anstalthushald. Dei er derfor haldne utanfor i denne tabellen. I tillegg synte det seg at fem personar ikkje var komne med på nokon hushaldstype, då dei ikkje kunne plasserast i høve til nokon hovudperson. Også dei er haldne utanfor. Desse tilsaman sju personane som ikkje er med i hushaldstabellane, har fylgjande kjenneteikn:


Kjønn   Alder   Ekteskapleg status   Prestegjeld


------------------------------------------------------------------

Mann            9        Ugift               Onsøe


Kvinne          7        "                   "


Mann            7        "                   Haae


Kvinne         50        "                   Bergen


Kvinne         18        "                   Bolsøe


Kvinne         22        "                   Hassel


Mann           24        "                   "

5.3. Hovudresultat av teljinga
Tabellane i denne publikasjonen viser eit folketal på 879 020. Føyer ein til folketalet i Holt prestegjeld på 4 583, kjem ein til at det budde 883 603 menneske i Noreg i 1801. Til jamføring kan nemnast at folkemengda i dag er 4,1 millionar.

Befolkninga i 1801 kan studerast ut fra ymse kriterier for geografisk fordeling.

Deler ein opp materialet i tabellane etter skiljet by - land, finn ein 88 144 menneske i byar (kjøpstader og ladestader) og 790 876 i landdistrikta. Dette gir ei bybefolkning på nøyaktig 10 prosent. I Noreg i dag bur nesten 70 prosent av befolkninga i tettstader, som etter definisjonen samsvarar ganske bra med byane i 1801.

Ser ein på landsdelene, er skilnadene mellom 1801 og vår tid langt mindre. Austlandet hadde 45 prosent av folkemengda i 1801, og auka til 48,7 prosent i 1975. Nord- Noregs andel har auka frå 8,9 til 11,6 prosent. Dei tre andre landsdelene har gått tilbake: Trøndelag frå 11,8 til 9,1 prosent, Vestlandet frå 26,3 til 25,2 prosent og Agder frå 8 til 5,4 prosent.

Befolkningsstrukturen etter kjønn og alder har forandra seg ganske mykje fra 1801 til i dag. I totalbefolkninga i 1801 var det 109 kvinner pr. 100 menn, altså eit klart kvinneoverskot. Dette hadde endra seg til nesten jamvekt i 1975, med 101 kvinner pr. 100 menn. Det er i den eldre delen av befolkninga det største kvinneoverskotet plar finnast. I aldrane over 60 år minka kvinneoverskotet frå 135 i 1801 til 126 i 1975. Inndelt etter alder hadde befolkninga i 1801 ei tydeleg "pyramideform" med få gamle og mange born, ein struktur som vitnar om høgt natalitetsnivå (høg fødselshyppighet). I alt 34,2 prosent av befolkninga var under 15 år og berre 8,9 prosent over 60 år, medan dei tilsvarande tala for 1975 var 23,7 og 19,2 prosent. Befolkninga mellom 15 og 60 år, som grovt rekna omfattar dei yrkesaktive, har derimot endra seg lite, frå 56,8 prosent i 1801 til 57,1 prosent i 1975.

Befolkningsstrukturen etter ekteskapeleg status gir innsyn både i demografiske og sosiale forhold. Den låge andelen gifte i dei yngre aldersgruppene fortel om seine giftarmål. I alderen 25- 29 år finn ein at 44 prosent av mennene og 50 prosent av kvinnene var gifte, mot 68 prosent av mennene og 84 prosent av kvinnene i same alder i 1975. Ved hjelp av forholdet mellom ugifte og gifte opp gjennom aldersgruppene kan ein lauseleg setja gjennomsnittleg giftarmålsalder kring 1800 til 29 år for menn og knapt 28 år for kvinner, som er 3- 4 år over nivået i vår tid.

Eit anna særdrag ved den ekteskapelege strukturen i 1801 er dei mange enkjefolka. Ein del av ekteskapa gjekk tidleg i oppløysing ved dødsfall. Omgifte var då vanleg for den gjenlevande. I omtrent 150 000 ekteskap der makane budde saman var det 20 000 av mennene og 17 000 av kvinnene som hadde vore gifte minst ein gong før. Men omgiftesjansane var svært ulike for dei to kjønna. Mannsunderskotet la vanskar i vegen for enkjene, og alt fra 60 års alder var det fleire enkjer enn gifte blant kvinnene. Den tilsvarande grensa for menn gjekk langt over 70 år. I dag finn ein denne grensa ved 73-årslader blant kvinnene og først ved 83 år blant menn.

Hovudregelen i 1801- samfunnet synest å ha vore at kvart ektepar utgjorde kjernen i ein husstand, eit hushald. Einpersonshushald var sjeldsynte. Derfor vart medelstorleiken på hushalda liggjande så høgt som 5,4. Talet i dag er under 3. I motsetnad til i dag viste også hushaldsstorleiken svære sosiale variasjonar. Embetsmenn og kjøpmenn kunne ha hushald på 8- 10 personar i gjennomsnitt, medan husmenn og arbeidarar låg nede kring 4. Hushaldsstorleiken avspeglar først og fremst ei omfattande overføring av arbeidskraft i form av tenestefolk frå dei lågare til dei høgare sosiale laga. Dei aller fleste menneska i 1801 levde i private hushald. Berre vel 2 700 personar høyrde til i såkalla anstalthushald: Militære festningar, fengsel, fattighus og sjukehus.

I 1801- teljinga er kanskje opplysningane om yrke og leveveg dei mest forvitnelege. Ei summarisk oppteljing syner ei yrkesbefolkning på knapt 320 000 menneske - då er gifte kvinner og heimeverande born ikkje medrekna når dei står utan eige yrke. Langt dei fleste høyrer heime i primærnæringane jordbruk, skogbruk og fiske. Det gjeld 130 000 bønder, husmenn og fiskarar og det store fleirtalet av 21 000 innerstar, 12 000 dagleigarar og 105 000 tenestefolk, til saman kanskje rundt 250 000 personar eller bortimot 80 prosent av yrkesbefolkninga. I Noreg i dag utgjer dei sysselsette i primærnæringane mindre enn 10 prosent. I sekundærnæringane handverk, industri og bergverk finn ein i 1801 kring 20 000 yrkesaktive, som er fattige 5- 10 prosent av yrkesbefolkninga, mot over 35 prosent i dag. Til dei samansette tertiærnæringane kan ein i 1801 føra kring 50 000 menneske, som er kring 15 prosent. I dag er prosenten passert 50. Men gruppa var annleis samansett i 1801. I alt 16 000 var militære, slik at berre rundt 35 000 kan seiast å driva eigentleg tenesteyting, handel og transport. Endå det her berre er ymta nokre runde tal, og grensene mellom yrke og næringar i røynda er langt meir uklare enn dette på grunn av attåtyrke og sesongarbeid, ser ein tydeleg konturane av eit samfunn der matvareproduksjon til innanlands forbruk og dinest utvinning og enkel bearbeiding av nokre viktige eksportvarer (trelast, fisk, bergverksprodukt) dominerte det økonomiske livet.