Går det an å dyrke eit vennskap som aldri blir direkte uttrykt?
Det skriv Jan Jakob Tønseth om i romanen Et vennskap. Hilmar
Iversen heiter ein ung, radikal nordmann i etterkrigstidas Noreg. Han er
kommunist, og opplever oppgjeret i Norges Kommunistiske Parti dels frå
innsida, dels frå utsida. Han blir motarbeidd i partiet, han stiller
spørsmål ved linjeval og politiske realitetar, og er ikkje
åleine om det. Ein annan kommunist, Oskar, er også skyvd ut
av det gode selskap, og dei to finn kvarandre i ein lågmælt,
varsamt lagnadsfelleskap - og vennskap. Båe vågar å tvile
på vedtekne sanningar, og det skulle ein ikkje gjera i eit parti
som kravde orden og disiplin. Vennskapen er av ein slik art at han ikkje
er uttalt, men han er der likevel. Og livet fer ulikt åt med dei
to vennene, utan at det skal røpast meir om det her.
Romanen kan lesast som eit
tidsdokument frå etterkrigstida, eller som ein roman om vennskap,
men han kan også opplevast som ein roman om tru og tvil. Dei religiøse
overtonane er der både i stemning og ord, og ikkje minst på
det språklege planet ser ein at forfattaren har lagt sin flid i å
skrive «tidsriktig». Gjennom språket forsterkar forfattaren
inntrykket av at epoken han skildrar ligg ei stund frå oss. Samstundes
gjer det noko gamalmodige språket at det blir ein distanse mellom
det ganske enkle, men for så vidt krevande nok innhaldsplanet, til
eit meir abstrakt, «eviggyldig» plan. Sjølv om språkbruken
nok gjev romanen mykje i form av tidskoloritten, verkar det på denne
lesaren som om den spesielle språktonen syg romanen for kraft og
liv.
Med romanen Et vennskap
har Jan Jakob Tønseth skrive bok nummer to om Hilmar Iversen. Det
er ikkje nødvendig å ha lese den fyrste romanen for å
ha utbytte av denne. Et vennskap er ein roman til ettertanke for den som
er oppteken av tru og tvil, vil lære meir om NKP i etterkrigstida
eller som ønskjer å lesa ei skildring av eit forsiktig vennskap
mellom utstøytte.
Jan Jakob Tønseth:
Et vennskap
Cappelen 1997
132 sider
JPV 5/98