"Her seier vi du til alle, bortsett frå til deg og far din", blir det fortalt at ein kar sa til kronprins Olav ein gong. Kva skal vi seie til medlemmene i kongefamilien? For oss som har vakse opp utan såkalla høfleg tiltale i talemålet, kan det verke stivt og unaturleg å seie De (- Dykk - Dykkar) til nokon. 

Om vi skulle snakke til og om nokon av dei kongelege, er det venta av oss at vi markerer ein respektfylt avstand mellom dei kongelege og oss "vanlege". Tradisjonelt har dei kongelege vorte tiltala med titlar: "Kva har gjort sterkast inntrykk på Kongen?" Det er korrekt og verkar formelt, og alle har vi bundne former av substantiva (Dronninga, Kronprinsen) i målføra våre. Samstundes unngår vi eit De som er for familiært for mange, for stivt for andre. Merk at på nynorsk kan vi uttale 'De' både som di og de. Å seie du til nokon i kongefamilien verkar vel familiært, men vi har jo døme på at det skjer. Når det hender, rykkjer det nok i munnvikene til dei mest rojalistiske, men det er ikkje sikkert at dei kongelege reagerer negativt på eit 'du' når situasjonen elles er fylt av respekt.
 
Vi har to majestetar i Noreg, kongen og dronninga. Kronprinsen og systra hans er ikkje majestetar og absolutt ikkje *kongelege høgheiter, men 'høgvørde kongelege'. 
 
Kronprinsen og Mette-Marit Tjessem Høiby kan formelt ikkje omtalast som 'kronprinsparet' før bryllaupet 25. august. Før den tid kan vi omtale dei som 'det framtidige kronprinsparet', 'kronprins Haakon og Mette-Marit Tjessem Høiby' eller 'kronprins Haakon og hans forlova/trulova'. (Det går sjølvsagt an å nemne Mette-Marit Tjessem Høiby fyrst!) Frå Slottet får eg opplyst at ein ønskjer at frøken Tjessem Høiby skal omtalast slik (frøken + etternamn) eller med fullt namn, aldri med berre fornamnet. Vi kan seie du til henne. I nynorsktradisjonen finst elles ordet 'festarmøy', eit vakkert ord som eg vil tru får tankane til å gå så mye i retning kongesoger og Hårek at det neppe er tilrådeleg å bruke. 

Tiltaleformene:
* til kongen seier vi Dykkar Majestet, til kongeparet kan vi seie Dykkar Majestetar
* kongen kan tiltalast som Herre Konge, dronninga høge Dronning
* til kronprins Haakon seier vi høgvørde Kronprins, og til prinsesse Märtha Louise (uttale: /lui:s/) høgvørde Prinsesse ('vyrde' er klammeform)
* systrene til kongen skal ein seie Prinsesser åt
* i intervjusituasjonar kan vi tiltale dei med kongelege titlar (Kongen, Dronninga, Kronprinsen, Prinsessa): Kva meiner Kongen at han har lært? 

Omtaleformene:
* Hans Majestet Kongen, Hans Majestet Kong Harald
* kong Harald og dronning Sonja, kongen og dronninga
* Hennar Majestet Dronninga; Hennar Majestet Dronning Sonja
* dei høgvørde kongelege (tilsvarer "De Kongelige Høyheter" på bokmål) 
* prinsessene, prinsesse Ragnhild, fru Lorentzen; prinsesse Astrid, fru Ferner (legg merke til kommaet mellom fornamn og etternamn)

Kva tiltale- og omtaleformer ein vel, er sjølvsagt avhengig av samanhengen.

Bruken av stor og liten forbokstav kan forvirre. Somme vil ha store forbokstavar i fleire av desse orda, slik som Sylfest Lomheim i "Nynorsk i NRK - frå A til Å", andre i færre. I Journalistens språkspalte 20/2000 skriv Lars Aarønæs at Slottet og Norsk språkråd er ueinige: "Slottet sier at det protokollært, altså i alle offisielle sammenhenger, alltid brukes store forbokstaver. Det inkluderer ethvert statsbesøk, alle rundreiser kongeparet gjør og antakelig enhver annen omtale. I pressen følger vi ikke denne normen." I tale merker vi heldigvis ikkje forskjell på stor og liten bokstav…. Hugs at Kongen i statsråd og som institusjon støtt skal skrivast med stor k, og at det majestetiske 'vi' ("Vi, kong Harald") au har stor forbokstav.
 
Kjelder: Slottet, Journalistens språkspalte 20/2000, "Med andre ord" av Magne Rommetveit, "Skrivereglar" av Finn-Erik Vinje og "Nynorsk i NRK - frå A til Å" av Sylfest Lomheim. 

Av Jon Peder Vestad

Lagt ut på nettet 15.12. 2000