Essayet

Ordet ’essay’ kjem av fransk ’essayer’, som tyder prøve. Det blir brukt om ein analytisk, tolkande eller kritisk litterær tekst, men kan også finnast i journalistiske samanhengar som ”storebroren” til den meir vanlege kronikken. 

Kunnskap om essayet kan vere god å ha med seg for dei som vil arbeide med større format, som temaprogram i radio og fjernsyn, dokumentarar og liknande.

 Litteraturvitaren Leif Longum ser på essayet som ei litterær blandingsform mellom skjønnlitteratur og sakprosa. Journalistikken hører til sakprosaen. Essayet er gjerne stuttare og mindre systematisk og formelt enn ei vitskapleg avhandling, og til vanleg tek det for seg eit emne frå ein avgrensa, subjektiv synsvinkel. Sjangeren er ikkje likeins overalt. I Norge er essayet ofte ein tekst som på eit kunstnarleg vis tek opp eit avgrensa emne, der ei reflektert og subjektiv haldning hos forfattaren dominerer. Essayet kan  handle om alt. Ein kollega av Longum, Asbjørn Aarnes presiserer at essayet vender seg til eit større, men ikkje absolutt faglært publikum, og han legg vekt på at ein stiller krav til at essayisten skal kunne formulere seg godt og vise ordkunstnariske evner (Litterært leksikon 1977).

Når vi ser på dei tekstlege eigenskapane til essayet, finn vi at eit mangfald av verkemiddel er nytta. Det kan vere bruk av sitat, allusjonar - likningar, tilvisingar til andre tekstar - antitesar, paradoks og ironi. Essayet er springande og assosierande. Dersom det går inn i ein debatt, eller målet med essayet er å ”setje problem under debatt”, vil vi sjå at essayet er fritt og uavhengig enn andre debattinnlegg. I essayet kjenner ein seg ikkje bunden av ytre premissar for korleis ein skal debattere. Ofte har essayet også eit dialogisk preg, der forfattarenvendar seg direkte til lesaren. Gode essayistar bruker mange eksempel eller konkretiseringar i tekstane sine, og er heller ikkje fremmende for å nytte seg av satire og latterleggjering - ofte på ein tilsynelatande uskuldig måte. Dette gjeld særleg dei ironiske essaya, ei anna hovudgrein er dei kritiske essaya. 

Carl Fredrik Engelstad skriv om essayet at det kan ”være omtrent hva som helst, fra et prosadikt til en litterær analyse, med mellomstadier som reisebrevet eller det flanerende kåseri” (Norges nasjonallitteratur 1967). Om vi så held fast på det frie og opne ved essayet, kan vi sjå nærare på særdrag som likevel finst i denne breie sjangeren. Samtalekarakteren er alt nemnt, forfattaren tek med seg lesarane på sine eigne vandringar i eit landskap som essayisten har hug til å gjere fleire kjende med. I essayet kan ein leggje vekk den raude tråden ei stund, ein kan stoppe ved enkeltfenomen eller utsegner som ein meiner kan kaste lys over emnet, utan at dette nødvendigvis er like lett å oppdage med ein gong. Men for forfattaren fører slike spor til sides ikkje inn på blindvegar, dei er berre moment som hører til på den vegen han har valt. Om dette verkar rotete, kan det vere ei trøyst å vete at eit essay ikkje treng ha ein klar konklusjon som noko mål. Vel så ofte er det å løfte på steinar og sjå kva som finst under, det å erfare og erkjenne, det som er det sentrale. Forfattaren kan skifte perspektiv om han finn det for godt. Filosofen Theodor Adorno nemner at i essayet er det plass til ”glitrande enkeltbitar som det tydeleg er uråd å setje saman til ein mosaikk” (Kåre Lunden: Dialog med fortida, 1985). I denne sjangeren er det lov å vere inkonsekvent og syne tvisyn, og det er lov å leike seg med teksten.

Vi kan seie at essayet er å finne ein stad mellom kronikken og ei fagleg avhandling. Essayisten unngår fagsjargong, for ein ønskjer ikkje at fagspråket skal syne avstand mellom forfattaren og lesaren. Samstundes blir det nytta litterære verkemiddel som kan vere uvanlege i ein folkeleg stil. Leif Longum skriv at essayisten ikkje er nokon spesialist, men ein interessert amatør som vender seg til likesinna. I tekstutforminga, retorikken, skal det i eit godt essay vere eit samspell mellom uttrykksmidla som er nytta og bodskapen som skal fram. I essayet skal forfattaren skape kontakt mellom seg og lesarane, gjennom det personlege og opplevde.

Det er ikkje lett å setje opp faste reglar for korleis eit essay skal vere. Eit essay kan vere utforma på mange måtar, og ber i seg gode moglegheiter til å leike med både tanke og ord. Ein essayistisk stil kan vere noko å ta med inn i andre sjangrar, som kåseriet, kronikken, kommentaren og den subjektive reportasjen.

Av Jon Peder Vestad

Kjelder:

Noregs nasjonallitteratur, 1967

Litterært leksikon

Lunden, Kåre: Dialog med fortida

Vinje, Eiliv: Tekst og tolking. Ad Notam Gyldendal, Oslo 1993

Lagt ut på nettet 10. september 2001