Språket i krig og kamp

Ordbruken i samband med terroråtaka i USA og krigshandlingane i Afghanistan er vanskeleg og viktig. Eg skriv ’krigshandlingane i Afghanistan’ fordi Afghanistan ikkje er i krig mot USA og Storbritannia (enno). Det er lett å bli teken til inntekt for bestemte syn, og lett å verke som ein viljelaus diltar.  

Gjennom språket er vi med på å forme dei oppfatningane folk får av det som skjer. Når vi bruker sterke ord som ’krig’ om ein konflikt i verdssamfunnet, får folk inntrykk av at konflikten er brutal og blodig. Iallfall gjer dei det om dei med krig tenkjer på ein våpenkamp mellom to eller fleire partar. Dersom det ikkje er snakk om denne typen konflikt, vil eg rå til at ein vel andre ord. 

Kamp mot terror, krig i Afghanistan

Formuleringar som ’krig mellom selskapa’, ’sportsleg katastrofe/ tragedie’, ’politisk blodbad’ og ’ verbal massakre’ kan vere med på å vatne ut kjerneinnhaldet og styrken i orda. Vi treng dei til heilt andre føremål enn å skildre konkurranse i næringslivet, politisk kjekling eller eit vanleg tap på ei forballbane. Hendingane den siste tida er nok ei påminning om at vi må tenkje oss om før vi tyr til dei sterkaste orda. Samstundes blir vi au minte om at språk er makt.

Etter terroråtaka i USA har vi møtt vi ein ordbruk frå USA si side som det ikkje har vore heilt lett å vete kva ein skal gjere med. ”War against terrorism” er eitt døme. I USA kan krigsretorikken ha vore følt naturleg, på same tid som han har hatt ein ”indremedisinsk” verknad og har samla folket. Frå norsk side er det ikkje like naturleg å kalle ettersøking og arrestasjonar av moglege terroristar for ’krig’, til dømes. Derfor er det rett å snakke om ’kamp mot terror’, og ’krig/krigshandlingar i Afghanistan’. Vi må au passe oss så vi ikkje bruker ord som glattar over det som skjer. Eit slikt snedig ord er ’antipersonellmine’ – om ei mine som drep folk. Såkalla ”smarte bomber” gjer det same. Missilar er rakettvåpen/styrbare rakettprosjektil; dei drep også.

Alt etter samanhengen kan det verdssamfunnet har opplevd i det siste bli karakterisert med ord som desse:            

kamp, kampanje, kappestrid, krigshandling, militær handling, motaksjon, motåtak, samanstøyt (m.), strid, åtak

Vi veit nok når det er rett å bruke ordet krig.

Heilag krig og heilage krigarar

Jihad, heilag krig og heilage krigarar har vi hørt mye om i det siste. Ein kan nok seie 'såkalla heilag krig/heilage krigarar', men å bruke desse uttrykka utan det atterhaldet ’såkalla’ gjev, opnar for fleire problem: a) kva ordet 'heilag' tyder for oss no, b) kva ordet 'heilag' signaliserer, c) og kva som ligg i jihad/heilag krig. ’Jihad’ kan ha ei mildare tyding enn det vi legg i ’krig’. Trass i at ’jihad’ kan vere eit rommeleg omgrep, kan det hende at nettopp ’jihad’ vil vere det beste å bruke, jamfør ord som fatwa, glasnost og perestroika. Dette er ord som har vore temmeleg allment brukte i periodar, da folk har visst kva som ligg i omgrepa. Seinare har dei måtta bli forklart. I fyrste omgang ville eg ha prøvd å lansere 'heilag strid', for å unngå 'krig' og for å spegle det innholdsspennet som kan finnast i 'jihad'. No er kanskje det for seint.

Kva så med dei gruppene som erklærer ’heilag krig’? I ein del samanhengar meiner eg vi like gjerne kan bruke ord som erkekonservative, fundamentalistiske, ekstremistiske/ekstreme, ytterleggåande osv., sjølvsagt med visse om at ein også gjennom slike ord tek stilling: Ekstremistisk/ekstrem samanlikna med kva...? Poenget er at slike ord kan gjere det lettare for oss å skilje mellom vanlege, fredelege muslimar, og grupper som står for et heilt spesielt syn både på religion og krig.

I bakhovudet må vi også ha at det som er ein terrororganisasjon for nokon, kan vere ei frigjeringsrørsle for andre. Her er det om å gjere å vere varsam, utan å dekkje over det ein meiner er realitetane. Når enkelte snakkar om 'korstog/krosstog', treng vi ikkje ta over slike omgrep. I den grad vi bruker eit slikt uttrykk, 'krig' eller liknande, bør vi knyte det til den som bruker ordet:  ”Det NN kallar…, det som blir kalla…, den såkalla…., det som i fråsegna blir omtalt som…”  Da står ein ikkje inne for ordbruken, og syner at det er andre som har ordlagt seg slik eller slik. 

Av Jon Peder Vestad. Lagt ut på nettet 18. oktober 2001