Det er mye som har skjedd med nyheitsproduksjonen i alle medium sidan 1960. Det er blant anna kortare tid mellom produksjon og formidling, det finst fleire stoffkjelder, og det er meir konkurranse. Og det er vel også naturleg at språket i nyheitene kan ha forandra seg.

Innleiing

Eg har analysert bruken av nynorsk i nyheits- og aktualitetssendingar i tre periodar frå 1960 til 1998, og ser nokre tendensar som eg vil presentere og prøve å forklare. Problemstillinga har vore denne: Kva gjer nynorskbrukande journalistar med skriftspråket nynorsk når dei bruker det som tale, og korfor gjer dei dette? I denne samanhengen vil eg leggje mest vekt på den siste delen av problemstillinga, og særleg på kva journalistrolla kan ha å seie for språkbruken.

I nokre år har eg arbeidd med doktorgradsprosjektet ”Når skrift er tale”, der nynorsk i etermedia er det sentrale. På medieforskarkonferansen på Island i 2001 la eg fram resultat frå ei stor spørjeundersøking blant journalistar i radio og fjernsyn, der målet var å finne haldningar knytte til språk hos journalistar som bruker nynorsk eller bokmål. Eg låner fritt det eg behøver frå islandsinnlegget.

Bakgrunn og teoretisk grunnlag

I samband med språkbruk i etermedia blir det ofte snakka om normaltalemål, normalisert språk og språknormal. For å unngå assosiasjonar til ’normalt’ og ’unormalt’, har eg valt å bruke omgrepa talenorm og normert språk – i betydninga tale retta etter ei skriftleg norm. Det normale i Noreg er å snakke dialekt (jf. også Lomheim 1996:109). Ja, vi snakkar dialekt alle, og desse dialektane liknar i større eller mindre grad skriftspråka og dei talenormene som rettar seg etter skriftspråka. I Noreg er bruk av unormerte dialektar akseptert i offentlegheita – men ikkje nødvendigvis likt av alle.

I nyheitssendingar i NRK har det heile den tida eg har undersøkt funnest pålegg om at medarbeidarane skal følgje ei talenorm som rettar seg etter reglane for skriftspråka bokmål og nynorsk. I dei kommersielle allmennkringkastarane er ikkje dei språklege rammene like klare, og også i NRK kan vi oppleve nyheitsinnslag på dialekt. Men reglane er likevel klare: I nyheitsbulletengar og i blokker (referat) skal journalistane halde seg til den grammatikken og det ordtilfanget som hører til målforma deira. I skuleverket blir det ikkje gitt noka opplæring i normert tale utover det kvar enkelt lærer seg når dei må lese høgt.

Når dei språklege rammene for journalistane er så tydelege, blir mulege avvik frå reglane interessante. Eit blikk til teorigrunnlaget eg arbeider ut frå, kan klargjere dette.

Dette er eit sosiolingvistisk arbeid der eg blant anna byggjer på teorien om språk som identitetshandling (Le Page/Tabouret-Keller 1985). Denne forklaringsmodellen er utarbeidd legg vekt på at gjennom språkbruk viser ein kven ein er, kva for posisjon ein har i forhold til samtalepartnarar, kven ein identifiserer seg med og vil vere lik, osv. Dernest støttar eg meg til sosial identitetsteori (Hogg/Abrams 1989), ein sosialpsykologisk teori om identifikasjon i, gjennom og mellom grupper ved hjelp av språk. Språket er eit identitetsmedium og eit middel til å syne tilhørigheit til visse fellesskap og avstand til andre. Språkdrag som bryt med forventa eller obligatorisk språkbruk, kan dermed vere symptom på at andre lojalitetar eller identitetsuttrykk har gjennomslagskraft.

Språksituasjonen i Noreg

Det kan vere vanskeleg å forklare språksituasjonen i Noreg for folk frå andre land, men det er nødvendig å gjere det. Bokmål og nynorsk er dei to normerte skriftspråksvariantane av norsk, og dei blir kalla målformer. Bokmål og nynorsk er gjensidig forståelege, og nynorsk er i bruk av ca. 14 prosent av folket, dvs. mellom ein halv million og 6-700 000 av eit folketal på 4, 5 millionar (www.riksmalsforbundet.no/gallup.html). Språkformene er offisielt likestilte og kan i teorien brukast over heile landet og til alt.

Språklege parallellar til forholdet mellom bokmål og nynorsk har vi mellom serbisk, kroatisk og bosnisk (Price: 34, 423 mm; Trudgill 1997:157), valencisk og katalansk (Price:53), kanskje også bulgarsk og makedonsk (Price:315; Trudgill 1992:17). Dette er alle eksempel på at kva som blir rekna som eit språk, er styrt av politikk og kultur, meir enn av reint språklege forhold. Konstitusjonelt kan forholdet mellom dei to norske målformene kanskje samanliknast med irsk og engelsk i Irland, og svensk og finsk i Finland. Bortsett frå elevar med andre morsmål enn norsk, må alle lære både bokmål og nynorsk i skulen, med ei avgrensa undervisning i den andre målforma -  sidemålet.

Nynorsk har eit kjerneområde i dal- og kystområda i Sør-Noreg der språkforma er relativt mye brukt. Utanfor kjerneområdet er innslaget av nynorsk varierande – ofte fråverande utanom skuleverket og i riksmedia. I etermedia blir både bokmål, nynorsk og dialekt brukt på lufta. NRK har krav på seg om å sørgje for at minst 25 prosent av ordsendingane er på kvar av målformene, og dette kravet skal først og fremst sikre at nynorsken blir brukt. Dei andre riksdekkjande etermedia har ikkje noko slikt krav, men har likevel medarbeidarar som bruker nynorsk på lufta. NRK greier ikkje fylle 25-prosentskravet, og i 2001 var det 21,4 prosent nynorsk i radio og 12,0 prosent i fjernsynet – vel å merke etter at dialektbruk blei delt likt mellom målformene (www.ssb.no: Kulturstatistikk). Det er i nyheiter i riks- og distriktsprogram at nynorsken blir brukt mest.

Nynorsken – representert ved det vi kallar målrørsla - har blitt sett på som ein del av ein motkultur. I denne motkulturen har ein funne ”konservative”, pietistiske organisasjonar, kamp mot alkohol og for tradisjonelle verdiar; seinare også for ein aktiv distriktspolitikk og motstand mot sentralisering, kommersialisering, EU osv. Bokmålstradisjonen har på si side vore oppfatta som meir urban og moderne. Denne motkulturen i nynorsktradisjonen kan ha styrkt banda mellom brukarar og språk. I ein nordisk samanheng kan vi finne parallellar i omgrep som ’Svenskfinland’ og ’Sapmi’, som ber i seg riksdekkjande sosiokulturelle dimensjonar ved sida av det geografiske. 

For ordens skuld må eg nemne at eg har vore språkkonsulent for nynorskbrukarane i NRK sidan januar 2000. Dette oppdraget fekk eg etter at eg begynte med forskingsprosjektet.

Journalistane og språket

Den norske språksituasjonen har gjort at dei som bruker nynorsk, er klare over og stadig blir minte om at dei bruker ei anna målform enn den dominerande. Det er naturleg å tenkje seg at dei som arbeider med nynorsk som reiskap og resultat, nynorskjournalistane, er ekstra språkbevisste. Tal eg la fram på Island, bekreftar dette. Det vil også seie at dei som bruker nynorsk kan rekne seg som ein del av eit språkleg, førestelt fellesskap (jf. Benedict Anderson). Det å snakke normert bokmål eller bokmålsnært er vanlegare og dermed mindre markert, og det har dominert i norske etermedium sidan 1925. Bokmålsnært talemål har dessutan eit sosialt og geografisk sentrum i Oslo og enkelte sosiale miljø på Austlandet. Nynorsk har ingen slik base.

I det materialet eg la fram på Island, såg eg at det var færre frå høgare sosiale lag og fleire med bonde- og arbeidarbakgrunn blant nynorskjournalistar enn blant dei som soknar til nynorsken. Materialet var frå 2000, og fortel ikkje nødvendigvis om den sosiale bakgrunnen til dei journalistane som var på lufta på 1960-talet. Sidan nynorsk har eit kjerneområde, kan vi også seie at nynorskbrukarane i stor grad kjem frå bygder og industristader i innlandet sørpå og langs kysten i Noreg sør for Trøndelag. Eg nemner dette fordi sosial og geografisk bakgrunn kan tenkjast å påverke språkbruk. Det geografiske råderommet for nynorsk har vore relativt stabilt i det tidsrommet eg har tatt for meg.

I 1960-åra var det ennå uvanleg å ha journalistutdanning, og mange blei rekrutterte frå Universitetet i Oslo. Det meste blei sendt frå hovudstaden, og det var og er berre eit par hundre meter frå universitetsområdet Blindern til NRK-senteret på Marienlyst. Det fanst ei journalistutdanning i Noreg på 1960-talet, og i 1998 fanst det fem høgare toårige journalistutdanningar. Det har skjedd ei profesjonalisering av journalistyrket desse fire tiåra.

Materialet

Eg har undersøkt nynorsken som er brukt i nyheits- og aktualitetssendingar i NRK på 1960-talet, i 1982 til 1984 og 1998. I materialet finst det 4 ½ time med tekst, og 56 journalistar med nynorsk arbeidsspråk er med. Grunnen til at lengda på periodane varierer, er at NRK ikkje lagra nyheitssendingar systematisk før på 1990-talet. Eg måtte derfor ta omtrent det eg kunne finne på 1960-talet, samtidig som eg passa på å få eit representativt utval journalistar med.

Eg har gått gjennom alle tekstar på nynorsk i materialet og notert språkbruk som ikkje samsvarer med det som har vore kalla læreboknormalen i nynorsk (ordforråd, formverk) og med nynorsk språktone og stil. Læreboknormalen har vore den språknorma som ein har skulla bruke i lærebøker og i offentleg administrasjon. Utanfor læreboknormalen finn vi såkalla sideformer, altså ord- og bøyingsformer som er tillatne, men ikkje i offentlege samanhengar. Somme av desse sideformene er konservative og har røter i ein eldre nynorsktradisjon, andre sideformer er identiske med bokmålsformer.

Både bokmål og nynorsk har vore gjennom revisjonar frå 1960 til i dag, men i hovudsak har språknorma vore stabil fram til tusenårsskiftet. I tillegg har NRK hatt språkreglar som har endra seg noko frå 1960 til 1998, men ikkje slik at det har påverka rammene for nyheitsspråket i nemneverdig grad. 

Om metoden

Lydmaterialet er dels behandla under eitt, periode for periode, dels har eg dykka ned i delar av materialet. Eg har undersøkt om det kan finnast tendensar til forskjellar i språkbruk som er knytte til eigenskapar ved dei journalistane vi hører på opptaka. Her har eg skilt mellom NRK-folk med språkleg bakgrunn i og utafor dei nynorske kjerneområda, dei med arbeidsplass på NRK-senteret på Marienlyst i Oslo og dei som arbeider i distrikta, og mellom kvinner og menn. Eg har ikkje sett opp eigne hypotesar om dette. Fordi det her er snakk om å sjå på språkbruk i eit avgrensa tal innslag, kan ikkje desse resultata syne anna enn tendensar i materialet.

Avvikande funn er systematiserte etter om dei kan samsvare med bokmål, med dialekt eller med nynorsk. Dette har vore eit omstendeleg arbeid, og eg skal ikkje plage folk med alle vanskane eg har hatt. Eg vil berre presisere at det ikkje ligg noko nedvurderande i det at eg bruker ordet ’avvik’, - det er eit ord som viser at noko ikkje samsvarer med den språklege malen som ein skulle vente av språkbruken i den gitte situasjonen. Avvika frå den nynorske læreboknormalen er delte i tre kategoriar: Avvik i ordforråd (”forbodne” ord), avvik i formverk og avvik i språkstil. Eg har vidare sett etter om avvika kan ”peike i retning av” bokmål, nynorsk eller dialekt. Med det meiner eg at det aktuelle språkfunnet, som altså er eksempel på regelstridig språkbruk målt ut frå nynorsken, kan innehalde element som viser likskap eller samanfall med bokmål og dialekt, eller har preg av nynorsk.

Dette vil eg problematisere. Det er ikkje utan vidare gitt at ein formuleringsmåte som bryt med læreboknormalen for nynorsk kan peike i retning anten nynorsk, bokmål eller dialekt. Sidan skriftspråknormene i kvar periode har vore ganske stabile, kan ein likevel dele funna inn etter om dei mest sannsynleg kan vise eit visst samsvar med bokmål eller nynorsk, eller ikkje. Eit formsamanfall med bokmål er heller ikkje noko bevis for at bokmålet ligg bak. For eksempel inneheld materialet normstridige verb- og substantivbøyingar av typen snakker, verner; fanfarer, statsråder, møter – former som også samsvarer med talemål i nynorskområde. Eg har ikkje kunna kontrollere kva bøying dei ulike orda kan ha i talemåla til dei medarbeidarane som er å høre på opptaka, men veit at mange av normavvika samsvarer med både bokmål og dialektar. I alle tilfelle fortel denne typen avvik at nynorsknorma som system ikkje har hatt gjennomslagskraft.

Når sideformer er identiske i nynorsk og bokmål (’bygge’), reknar eg dei som bokmålsprega, medan sideformer som vi ikkje finn igjen i bokmålet (’umoglig’), peikar mot nynorsk. Ordlån og andre funn som er tilpassa nynorsken i bøying og form, er jo i utgangspunktet avvik frå nynorsken, og dei kan ofte peike i retning av bokmålet. Men fordi desse funna er tilpassa nynorsken, representerer dei ikkje noko prinsipielt brott med nynorsken som målform.

Fordi dette gjeld den mest regelstyrte av all munnleg norsk språkbruk, blir avvika så interessante. Kva kan dei fortelje oss om språkbrukarane, og om språknorma? 

Analysebakgrunn og hypotesar

Utgangspunktet mitt er at det nynorske nyheitsspråket i NRK har vore prega av utviklingstrekk i språk og samfunn utafor institusjonen.

På 1960-talet var dialektbruk lite akseptert i NRK, som i offentlegheita elles. På 1970-talet slo ei dialektbølgje inn over landet, samtidig som NRK bygde ut eit nettverk av distriktskontor. Fram til 1981 gjekk den offisielle språkpolitikken i Noreg, med NRK som ein reiskap, ut på å føre bokmål og nynorsk nærmare kvarandre. Mange ord som tidlegare berre var lov å bruke i bokmål, blei godtatte i nynorsken. Dette har halde fram til tusenårsskiftet, og ein del har meint at nynorsken har blitt ”bokmålisert”, andre at nynorsk har for strenge rammer for ordforrådet. Da kampen for dialektbruk stilna på 1980-talet, var eitt resultat meir liberale reglar for bruk av dialekt i NRK. Dei siste åra har dialektbruk blitt meir nedvurdert igjen. Dette kan ha styrkt bokmålet både som talenorm og som underbevisst språkleg mønster.

I NRK har det funnest ei oppfatning heilt frå 1934 om at ein ikkje skal bruke språket til å provosere, og både nynorsk- og bokmålsbrukarar har blitt bedne om å unngå dei mest konservative eller minst brukte orda og formene i målformene sine (Dahl/Bastansen:258). Eg har ønskt å undersøkje om dette har blitt følgt opp. Og fordi nynorsken har eit tyngdepunkt på Vestlandet, grovt sagt mellom Stavanger og Molde, har det vore muleg å tenkje seg ein slags sentrum-periferi-dimensjon i nynorsken. Hypotesane har blant anna vore: 

1. Det er færre norm- og stilbrott i materialet frå den første perioden enn frå dei to andre.
2. Det er fleire dialektdrag i materialet frå dei to siste periodane enn frå den første.
3. Det er meir bokmålspreg i språkbruken frå den siste perioden enn frå dei to andre.

4.   Det finst eit sett uskrivne reglar for kva slags nynorsk ein ikkje må bruke på lufta.

5.   Nynorsken til journalistane frå Vestlandet er mindre prega av bokmål enn snittet.

Resultata

Gjennomgangen min av språkbruk som bryt med nynorsknorma (normbrott, språkavvik) i nyheits- og aktualitetssendingar frå 1960-talet, 1982-84 og 1998 viser dette:

Drag som kan peike mot bokmål:     1. per.  2. per. 3. per.

SUM                                              119       129      133                 

Prosent av funna                             73,0      54,0     61,3                

Drag som kan peike mot nynorsk:

SUM                                               24         41       54                   

Prosent av funna                             14,7     17,2     24,9                

Drag som kan peike mot dialekt:

SUM                                                20         69        30                   

Prosent av funna                              12,3     28,9     13,8                

Den største delen av dei språkavvika eg har registrert, er identiske med bokmålet eller kan peike i retning av bokmålet. Trass i at det finst klare variasjonar også her, ser bokmålet ut til å vere den sterkaste kjelda til normavvik i nynorsk normert tale. Analysen av opptaka frå 1982-84 fortel at dialektpreget var sterkare da enn i dei to andre periodane. I den siste perioden kan ein klart større del av avvika enn i dei to første peike i retning av nynorsken, trass i at det altså er tale om språkbruk som bryt med norma. Det kan for eksempel vere at ein har lånt inn ord frå bokmålet, men bøygd dei etter mønster frå nynorsken.

Dykka ned i materialet på enkeltpunkt viser dette:

* Dei NRK-journalistane som ikkje kjem frå det nynorske kjerneområdet på Vestlandet, har eit større innslag av nynorskprega språkavvik i dei normbrotta som er registrert. Omvendt ser vi at journalistane frå Vestlandet har eit noko tydelegare innslag av dialektformer i språkføringa si. Dette er eit resultat som overraskar. Bokmålsinnslaget er stabilt.

* Det kan sjå ut som om journalistar som arbeider i miljøet på Marienlyst, har fleire språklege avvik som ber preg av nynorsk enn dei som er ved distriktskontora. Det kan også verke som om distriktsmedarbeidarane har eit større innslag av normbrott som samsvarer med talemål. 

* Det ser ut til at kvinnene i materialet har litt færre avvik som kan peike mot bokmål og litt fleire som kan samsvare med talemål enn mennene. Tala er små, og funna ikkje signifikante. 

Funn frå spørjeundersøkinga

Her finn eg det naturleg å hente fram resultat frå dei to spørjeundersøkingane eg gjennomførte i 2000. Redaksjonelle medarbeidarar i radio og fjernsyn med nynorsk som arbeidsspråk var med i hovudundersøkinga, og eit tilsvarande tal bokmålsjournalistar svarte på eit mindre omfattande spørjeskjema med mange av dei same emna. Mange av svara viser samsvarande resultat, der bruk av målform er uvesentleg. Langt på veg kan vi gå ut frå at svara frå 2000 kan samsvare med dei haldningane journalistane eg har lytta til frå 1998 hadde.

Vel åtte av ti meiner at språkreglar er svært eller ganske viktig for språkbruken deira. Om lag sju av ti meiner at eiga språkkjensle (språkfølelse) og eigen dialekt er svært viktig for det språket dei bruker på lufta. Det ser ut til at journalistane ikkje ønskjer ei for stram språknorm, dei har tvert om eit liberalt språksyn. Åtti prosent ønskjer at norma for talt bokmål og nynorsk skal vere vid og rettleiande, seksti prosent er tilhengjarar av tilnærming mellom bokmål og nynorsk, og like mange synest ikkje at valfridommen i målformene er for stor. Kanskje journalistane tenkjer at jo strengare norma er, jo lettare er det å gjere feil. Ein annan grunn til dette liberale synet kan vere at meir reindyrka språknormer kan gjere avstanden mellom arbeidsspråk og dialekt større, slik at det også kjenslemessig kan bli vanskelegare for ein del å snakke normert.

På ganske mange punkt er det likevel skilje mellom synspunkta til nynorsk- og bokmålsjournalistane. Medan kvar fjerde spurde bokmålsbrukar svarer nei på eit spørsmål om det er viktig å bruke bokmål for dei, er det berre knappe seks prosent av nynorskbrukarane som meiner dei same. 88 prosent av nynorskbrukarane svarer ja på spørsmålet, mot knapt 63 prosent av bokmålskollegaene. Det same skiljet går igjen i fleire svar. Eg bad informantane ta stilling til to påstandar. Den eine var ”Eg er kry av å vere nynorsk-/bokmålsbrukar”, og dette var over 75 prosent av nynorskbrukarane heilt eller ganske einige i, mot 21,6 prosent av bokmålsbrukarane. På ein påstand om at identiteten ein har som nynorsk- eller bokmålsbrukar var sterk, svarte nesten 80 prosent av at dei var heilt eller ganske einige. Nøyaktig 50 prosent av bokmålsbrukarane er heilt eller ganske einige i påstanden.

Det er langt viktigare for dei som bruker nynorsk å vise kor dei kjem frå i landet enn for dei som bruker bokmål. For om lag seksti prosent av nynorskbrukarane er dette viktig, medan under førti prosent av bokmålsbrukarane fortel det same. Spørjeundersøkinga viser også at eit klart fleirtal av norske journalistar meiner at det normerte språket dei bruker blir prega av dialekt.

For dei journalistane som var med i spørjeundersøkinga framstår nynorsken som noko meir enn eit kommunikasjonsmiddel, og eg ser spor av eit førestelt fellesskap basert på bruk av nynorsk. Over 54 prosent av nynorskbrukarane har ei svært sterk eller ganske sterk samkjensle (samhørigheit) med andre nynorskbrukarar i etermedia (spm: I kva grad føler du ei slags samkjensle med andre journalistar som bruker nynorsk?), medan resultatet på bokmålssida er knapt 13 prosent. Men like haldningar på ei rekkje punkt fortel også at journalistyrket gir dei eit anna fellesskap.   Går vi til den sosiale identitetsteorien, kan vi seie at informantane viser ein sosial identitet som journalistar. Omgrepet ’sosial identitet’ kan vi forklare som at eit enkeltmenneske har kunnskap om at det tilhører visse sosiale grupper eller fellesskap, samtidig som at medlemsskapen i dette fellesskapet har ei viss kjenslemessig vekt og ein viss verdi for dei (Hogg/Abrams 1989:7, etter Tajfel 1972) – dei ønskjer å tilhøre fellesskapet.

Hypotesane målte mot resultata

Tilbake til analysen av opptaka. Den første hypotesen, ”det er færre norm- og stilbrott i materialet frå den første perioden enn frå dei to andre”, blei delvis bekrefta, fordi det også viser seg at det prosentvise innslaget av stilavvik var større i materialet frå 1960-talet enn i dei to neste periodane. Bokmålspreget gjorde meir av seg i denne perioden samanlikna med normbrott i ordforråd og formverk.

Hypotese nummer to stemte også delvis: Det er fleire dialektdrag i materialet frå dei to siste periodane enn frå den første. Det gjeld i tal, sidan dialektinnslaga prosentvis var på omtrent same nivået både i materialet frå 1960-talet og 1998. Den tredje hypotesen, ”det er meir bokmålspreg i språkbruken frå den siste perioden enn i dei to første”, speglar også at materialet viser ulike tendensar. I talet på avvik var det flest tilfelle av avvik i materialet frå 1998, men prosentvis var bokmålspreget størst i opptaka frå 1960 til 1970. Sidan talet på avvik aukar, medan nynorskpreget i avvika også blir sterkare i siste delen av det undersøkte tidsrommet, kan ein også tolke det som om brukarane er meir lojale til nynorsken enn før, sjølv om altså normavvika er fleire i tal.

Påstanden i hypotese 4 om at det finst eit sett uskrivne reglar for kva slags nynorsk ein ikkje må bruke på lufta, er bekrefta. Dette ser ut til å ha ekskludert konservativ nynorsk frå etermediespråket, og er i tråd med den språklege linja NRK tidleg la seg på. Den femte hypotesen om at nynorsken til journalistane frå Vestlandet skulle vere mindre prega av bokmål enn snittet blei avkrefta. Dei NRK-journalistane som ikkje kjem frå det nynorske kjerneområdet på Vestlandet, viser seg å ha eit større innslag av nynorskprega språkdrag i dei normbrotta som er registrerte. Omvendt viser materialet at journalistane frå Vestlandet har eit noko tydelegare innslag av dialektformer i språkføringa si.   

Språkbruken vurdert etter arbeidsstad

Nynorskjournalistane i Oslo kan vi etter den sosiale identitetsteorien plassere i to inngrupper. Den eine inngruppa rommar dei som nynorskbrukarar, den andre som journalistar. I forhold til bokmålsmajoriteten i Oslo har dei kunna sjå seg sjølve som eit eige, lite språkfellesskap tydelegare enn ute i distrikta, der nynorsken kan ha stått sterkare og normert bokmål har vore mindre brukt. I forholdet til bokmålsbrukarane i Oslo kan dei ha følt målforma som truga, og dermed som noko ein har måtta verne om (jf. Le Page/Tabouret-Keller:236). Tilknyting til eit nynorskspråkleg fellesskap på Marienlyst har lagt visse språklege band på dei, og dei kan også ha opplevd at ein viss type normrett nynorsk har gitt meir prestisje og vore meir attraktiv enn meir dialektprega nynorsk. Dette har auka avstanden både til ei utgruppe av bokmålsbrukarar på Marienlyst, og til medarbeidarar i distrikta. Konsekvensen er at nynorsken til Oslo-medarbeidarane har vore noko meir fokusert, altså samla om norma, enn hos dei som har halde til ved distriktskontor.

Det forklarer ikkje bokmålspreget i språkavvika til nynorskbrukarane i NRK sentralt  på 1960-talet. Eg trur at vestlendingane som eg har hørt i materialet frå 1960-talet har eit såpass sterkt bokmålspreg i nynorsken sin fordi dei arbeidde i Oslo, ikkje fordi dei var vestlendingar. Her kjem den andre inngruppa til – den journalistiske. I journalistmiljøet på Marienlyst har bokmålet har dominert, og også sannsynlegvis hatt høgare prestisje. Nynorskbrukarane har dermed vist at dei er nynorskfolk, men samtidig har dei også vore klare over at nynorsk kan bli sett på som noko sært og avvikande. Det har gjort det vanskeleg og truleg heller ikkje ønskeleg å bruke ein del av det repertoaret nynorsken byr på. Dette har dei valt bort til fordel for språkdrag som kan førast attende til bokmålet, og vist eksempel på ei viss språkleg tilpassing (Hogg/Abrams:198). Underforstått syner dette ein annan identifikasjon som journalistar i det bokmålsprega Oslo-miljøet. Vi kan seie det slik: Nynorsken på Marienlyst (Oslo) er eit resultat av spenninga mellom inngruppe-identitetane som nynorskjournalist på Marienlyst og Oslo-journalist.

Språkbruken vurdert etter geografisk bakgrunn

Det kan vere vanskelegare å forklare korfor dialektpreget ser ut til å vere sterkare hos dei nynorskjournalistane som ikkje kom frå Vestlandet i materialet frå 1960-åra. Dei har faktisk også tydelegare dialektpreg enn kollegaene frå same område på 1980-talet. Her er det nødvendig å sjå nærare på samspelet mellom geografi og identitet.

På 1960-talet kan nynorskbrukarane frå andre landsdelar enn Vestlandet bli oppfatta som ei inngruppe, og dei ønskte å markere språkleg avstand til det nynorske tyngdepunktet på Vestlandet. Avstanden til ”vestlandsnynorsken” blei vist ved at dei (ikkje-vestlendingane) brukte fleire dialektformer på 1960-talet. Men dette kan også vere eit utslag av ulike syn på kor dialektprega eit normert talespråk kunne vere.

I opptaka frå 1982-84 er det derimot vestlendingane som har mest dialektpreg i nynorsken sin. Regionale eller lokale identitetar kan ha vore så sterke på 1980-talet at journalistane da lettare kunne tillate seg å bryte med den skriftnære og normrette nynorsken som fanst på 1960-talet. Vestlendingane blant nynorskfolka kan ha blitt meir prega av "snakk dialekt, skriv nynorsk"-slagordet som følgde dialektkampen, og at dei identifiserte seg tydelegare med oppvekstregionen. Vestlandske språkdrag hadde fått høgare prestisje for vestlendingane som inngruppe, og blei dermed nytta som identitetsmerke i det normerte talespråket. Ikkje-vestlendingane har derimot i større grad valt å identifisere seg med nynorsknorma. Det å bruke nynorsk med eksempelvis eit austlandspreg kan ha blitt opplevd som vanskelegare, både fordi nynorsken nå kan ha blitt oppfatta meir som eit vestlandsmål, og at austlandsprega språkavvik ville verke meir avvikande enn tilsvarande avvik med vestlandsstempel. For dei som ikkje kom frå Vestlandet og brukte nynorsk, har det dermed vore enklast å samle seg om nynorsknorma. I valet mellom å syne regional identitet og ein nynorsk identitet har dei valt det siste.

Rolla til distriktskontora

Oppbygginga av distriktskontor i NRK-systemet ser også ut til å ha hatt konsekvensar for utviklinga av den talte nynorsknorma. På 1980-talet hadde NRK fått mange distriktskontor, og det skapte arbeidsplassar i NRK for fleire journalistar med nynorsk arbeidsspråk. I materialet frå 1982-84 ser eg at journalistane frå kjerneområda på Vestlandet og dei som arbeidde ved distriktskontor har same tendens til å snakke nynorsk med eit visst dialektpreg og med mindre nynorskpreg. I nokon grad er det også dei same journalistane vi finn i desse to gruppene. Funna frå 1982-84 og 1998 syner ein heilt klar tendens: Det er dialektpreget og ikkje nynorskpreget som blir styrkt hos medarbeidarane ute på distriktskontora, særleg i materialet frå 1982-84.

Nynorskjournalistane ved distriktskontora identifiserer seg med distrikta gjennom språkbruken sin. Inngruppe-kjensla som nynorskbrukar og tilknytinga til eit muleg førestelt overregionalt nynorsk fellesskap blir svekt. Omvendt ser det ut til at base på Marienlyst dempar dialektbruken og kan styrkje tendensen til at når ein først bryt med nynorsknorma, blir avvika likevel tilpassa nynorsken. 

Dei interne språkreglane til NRK både frå 1982 og 1996 oppfordra journalistane til å velje talemålsnære former innanfor målformene når dei snakka normert. Talemålsinnslaget ser ut til å minske både bokmåls- og nynorskpreget i språkbruken til distriktsmedarbeidarane i båe dei to siste periodane, 1982-84 og 1998. Samtidig har dei som arbeider i Oslo fleire normavvik som kan peike i retning av bokmål og nynorsk. Dette syner at distriktsmedarbeidarane har mangla det normsenteret som Marienlyst-miljøet ser ut til å vere for nynorsken i etermedia. Banda til inngruppa som nynorskbrukarar og til det nynorske fellesskapet har blitt svakare. Samtidig arbeider dei heller ikkje i eit så bokmålsdominert miljø som Marienlyst er og har vore, og kan ha følt mindre behov for å markere språkleg avstand til bokmålet. Det er også muleg at den formelle og uformelle språkpleia ikkje har vore like streng i distrikta som i NRK sentralt.  

Språkbruken i lys av produksjonsrammene

Det er mye som tyder på at dialektbølgja på 1970-talet aldri fekk den effekten i nynorskmiljøet på Marienlyst som i distrikta. Når normbrotta likevel aukar i mengd frå 1960-talet til periodane etter, må vi også komme i hug at medarbeidarane nok har hatt mindre tid til det stoffet dei har skulla presentere i nyare tid. Talet på nyheitssendingar har gått opp, og kravet til effektivitet har blitt skjerpa. Mindre tid til kvar enkelt sak fører også til mindre tid til å arbeide med språket, og meir direktesending aukar sjansen for at både ordval og bøyingsformer ikkje samsvarer med reglane i nynorsk. Dette kan vere ei årsak til at bokmålspreget blir sterkare igjen i materialet frå 1998, da NRK radio hadde sterk konkurranse og høgt press, ikkje minst på folk i nyheitsredaksjonane. Det gjer det ikkje mindre interessant at også nynorskpreget på avvika frå nynorsknorma auka frå 1982-84 til 1998.     

Vi må heller ikkje glømme at det er vanleg å ta over tekstar som andre kollegaer har skrive. Det er fleire tilsette i redaksjonane nå enn på 1960-talet, og stoffet går gjennom fleire ledd. Det vil seie at tekstar som er skrivne på bokmål, kan bli ”skrivne om” til nynorsk på direkten, eller får ei mangelfull nynorsk språkdrakt: Språkfeil blir arva frå ein medarbeidar til ein annan, og hamnar på lufta på grunn av ei blanding av arbeidssituasjonen og mangelfull kjennskap til nynorsknorma. Dette kan vere ei årsak til ein del av tilfella av normstridig språkbruk vi ser i materialet, særleg frå dei to siste periodane.

Språkbrukarane og dei språklege rammene

Frå ein normrett nynorsk, rett nok med tydelege innslag av det vi kan rekne som bokmålsstil, ser vi i periodane 1982-84 og 1998 eit nynorsk nyheitsspråk med større variasjon både i ordval og formverk. I tida etter 1970 kan det ha blitt tydelegare formidla korleis ein ”bør” ordleggje seg på nynorsk, og at norma dermed har blitt meir fokusert. Dette har svekt bokmålspreget i stilvalet, samtidig som dialektbølgja har vore med på å føre tonen nærare ein munnleg og muleg ideell nynorsk stil. Nyheitsspråket har slik sett blitt meir folkeleg.

Det er særleg interessant å sjå at normbrotta i større grad kan peike i retning av nynorsk i 1998 enn i perioden før. Sjølv om dialektbølgja var borte på 1990-talet, har ho nok fått varige konsekvensar. Dialektbølgja opna for ei sterkare individualisering av utforminga av normert tale, anten det var dialektpreg, personleg smak eller båe delar som blei resultatet.  Det kan ha blitt vanskelegare å vite kva som låg innanfor den aksepterte nynorsknorma, og kva som låg utafor – trass i at dialektbruk ikkje har vore godtatt i nyheitssamanheng anna enn i intervju i sendingar etter 1996. Det var faktisk etter at det på nytt hadde blitt vanlig å harsellere med dialektar igjen. Tendensen til at ”språkfeila” trass alt følgjer eit nynorsk form- eller bøyingsmønster, kan dermed komme av a) mangelfull språkkunnskap, b) ønskje om å forme sitt eige språk etter eigen dialekt eller eigen smak, eller c) ein ”kritisk solidaritet” med nynorsken, der ein vel bort det ein ikkje liker.  

Da dialektbølgja hadde stilna, styrkte det skriftspråka som normmønster for normert tale, samtidig som eit dialektpreg var blitt vanlegare i normert tale. Det ser ikkje ut til å vere like viktig på slutten av 1990-åra å markere noka regional, språkleg tilhørigheit, men den individuelle retten til å prege normert tale sit igjen. Og - det kan ha blitt lettare å sjå seg sjølv som medlem av ei nynorsk inngruppe, eit nynorsk fellesskap, enn det var på 1980-talet, og det har dermed styrkt nynorskpreget i normbruken.

Språkbruken som identitetshandling og sosial markør

Dei analysane eg har gjort, kan ikkje fortelje noko om identifikasjon eller ikkje-identifikasjon med nynorsken og kampen for nynorsk - målreisinga - på individplan. Eg vil likevel prøve å dra opp nokre linjer.

Nynorsken i NRK har gått frå å vere etter måten fokusert på 1960-talet, til å bli meir variert og dermed diffus i materialet frå 1982 til 1984. På 1980-talet var talemåla vurderte meir positivt enn 15-20 år før, og dermed var det lettare for nynorskbrukarane å syne identifikasjon med talemåla også når dei brukte eit normert talemål. I 1998 ser vi at tendensen til fokusering er sterkare, - ein god del av dialektinnslaga er forsvunne. Da var dialektbølgja borte og terskelen til å syne ein dialektprega språkleg identitet høgare..

Etter teorien om språk som identitetshandling syner dei journalistane i opptaka frå 1960-talet under eitt i stor grad lojalitet med nynorsknorma. Dei var representantar for nynorsken, medlemmer av ei nynorsk inngruppe og prega av språkmiljøet på Marienlyst meir enn dei var enkeltmenneske som forma sitt eige språk. Det betyr likevel ikkje at dei unnlet å farge språket sitt etter sin eigen språklege bakgrunn, men dette preget er svakare enn i dei to neste periodane. Mellom anna er lojaliteten mot norma tydeleg i pronomenbruken, der berre èin bruker det personlege pronomenet 'me' (’vi’), som var sideform på 1960-talet.

Vi ser ei endring på dette punktet i materialet frå 1980-talet. Her er lojaliteten overfor nynorsknorma langt på veg dytta til sides av ein lokal eller regional identitet. Dialektdraga er mange, og språkbruken meir tilpassa kvar enkelt medarbeidar. Den regel- og konvensjonsbundne nynorskbruken i NRK er møtt av ønske om individuelle, språklege markeringar. Dialektbølgja og bruk av nynorsk var ein del av ei motrørsle som voks fram som konsekvens av det som blei opplevd som sentralisering og Oslo-dominans. I materialet frå 1998 snur dette noko igjen, utan at NRK-journalistane viser same type lojalitet overfor nynorsken som kollegaene deira gjorde på 1960-talet. Den individuelle fridommen kan vi sjå i val av ord som bryt med nynorsknorma, medan lojaliteten til nynorsken blir vist gjennom at brukarane oftare tilpassar låna nynorsken. Nynorsken har blitt noko meir fokusert att. Det at nynorsken trass i prosentvis tilbakegang i samfunnet har fått ein meir sjølvsagt plass og lengre tradisjonar i media, kan ha vore med på å gje nynorsken i etermedia ei fastare norm, han har blitt meir institusjonalisert (Le Page/Tabouret-Keller:187). Målforma kan også ha blitt sosialt meir oppvurdert av eigne brukarar på 1980- og 1990-talet enn eit par tiår tidlegare, som har blitt omtalt som ein tung periode for nynorsken.

Det lokale eller regionale preget i språket ser dessutan ikkje ut til å vere så viktig i 1998 som det var på 1980-talet. Dette er etter alt å dømme resultat av eit tilbakeslag for distriktsromantikken som fanst i Noreg på 1970- og 80-talet, og av at det er meir akseptert at kvar enkelt kan velje kva kulturfellesskap ho eller han vil høre til.

Først på 1960-talet var det mye uro kring språkbruk i samfunnet, og både språkpolitikken generelt og bruken av nynorsk spesielt var omstridd. Landet var noko meir splitta språkleg  da enn det har vore seinare – prosentdelen nynorskbrukarar var fleire, men nynorsken hadde nok dårlegare kår i det offentlege rommet. Grunnen var ei sterkare uttrykt negativ innstilling til målforma hos leiande samfunnsaktørar som forfattarar og akademikarar da enn vi har blitt vane med seinare. Nynorsken hadde eit større geografisk råderom som bruksmål, men samtidig var det truleg også større sosiale og kulturelle skilje mellom dei sentrale bokmålsområda og nynorskdistrikta den gongen. Det kosta meir å bruke nynorsk da enn seinare. 

Viss vi nå ser på tida mellom 1960 og 1998 i lys av den sosiale identitetsteorien, kan vi sjå det slik at nynorskbrukarane har synt sosial mobilitet ved å ta i bruk fleire språkdrag som har hørt til den dominerande gruppa (Hogg/Abrams:198), altså bokmålsbrukarane. Enkelte normrette nynorskord og -former har blitt bytta ut med mindre markerte språkdrag. Dette er ein framgangsmåte som kan oppfattast som tilslørande av dei som avviser at sosial mobilitet i det heile er muleg. Men i ein norsk samanheng ser det ut til å stemme. Samtidig kan nynorskbrukarane også syne til sosial endring som strategi, kanskje meir bevisst. Ved å byggje ut og forsterke posisjonar der nynorsk kan brukast, har både nynorsken og brukarane fått høgare prestisje og dermed er dialekt blitt lettare å bruke i det offentlege rommet. Andre utviklingsdrag har ført til at det kan ha blitt vanskelegare å bruke nynorsk rett.

Språkbrukarane som journalistar

Den språkbruken eg har analysert, er underlagt klare reglar, blir formidla til offentlegheita og er upersonleg, men likevel ikkje utan personleg preg. Gjennom avvika frå språknorma fortel nynorskjournalistane noko om seg sjølve.

Frå 1960-talet til slutten på 1990-talet har det skjedd ei profesjonalisering av journalistikken. Det finst framleis NRK-medarbeidarar som har livets skule, lærarutdanning eller universitetsfag som fagleg ballast, men stadig fleire har også fått journalistutdanning. Det kan ha styrkt identiteten som journalist, og svekt andre, mulege identitetar, som for eksempel ein identitet som nynorskbrukar. I journalistutdanningane har det blitt lagt vekt på at journalistspråket skal vere korrekt osv., men formell språkkunnskap er ikkje det sentrale i utdanninga. Med åra har rekrutteringsgrunnlaget til yrket blitt breiare, og programmedarbeidarane har også i større grad fått ein journalistisk og ikkje språkleg spisskompetanse. Dette kan ha gjort mange av dei nynorske stemmene i NRK mindre merksame på det språklege ved virket sitt, og evna til å oppdage språklege blunderar har blitt svekt. Samtidig legg dei journalistiske språkideala stor vekt på at ein skal vere forståeleg og klar, og det kan ha ført til at enkelte språktrekk som nynorsken ikkje deler med bokmålet, har blitt valde vekk. Det må leggjast til at journalistane har følgje av andre grupper språkbrukarar i det å bryte språkreglar meir enn før. 

Det er også muleg å sjå det slik at journalistane frå 1960-talet og 1998 syner lojalitet med nynorsknorma meir enn dei vi finn i opptaka frå 1982-84, men at dialektbølgja likevel har rive ned det skiljet som etter reglane har skulla finnast mellom ordforrådet i bokmål og nynorsk. Ein muleg sterkare identifikasjon som journalist med eigne, yrkesbestemte språkideal kan styrkje dette. Derfor kan journalistane i materialet frå 1998 bruke dei orda dei synest dei vil bruke, medan kollegaene på 1960-talet valde ord innafor nynorsknorma fordi dei følte dei måtte.

Eg trur det kan vere relevant å sjå på profesjonaliseringa av journalistikken som ein sentral forklaringsfaktor for den utviklinga funna frå 1998 vitnar om. Formelt korrekt språkbruk kan ha vore tydelegare formidla som ideal tidlegare, men har med tida har blitt underordna meir journalistiske språkideal. Samtidig er dialektbølgja borte, og det er ikkje så viktig å framstå med bestemte geografiske røter. Det er lettare å ”gjømme” seg i språket igjen, rett nok med avvik, mange avvik, men dei bryt ikkje med nynorsken som målform. Det særprega nynorske blir samtidig valt bort. I så fall kan vi seie at ein muleg, men ikkje påviseleg ideologisk identifikasjon med målreisinga, kampen for nynorsken, er erstatta med ein journalistisk språkleg identitet hos nynorskjournalistane.

Avrunding        

Den nynorsken som eg har lytta til, syner utvikling og endring på fleire plan. Det tydelegaste er nok at det finst færrast normbrott i den første perioden, og flest på 1980-talet. Sjølv synest eg det er like viktig at normavvika som på ein eller fleire måtar kan seiast å syne lojalitet overfor nynorsken, har blitt fleire.

Problemstillinga mi var ”Kva gjer nynorskbrukande journalistar med skriftspråket nynorsk når dei bruker det som tale, og korfor gjer dei dette?” Svaret på siste delen av problemstillinga må forenklast i ei slik samanfatting. Det ser ut til å vere ein tendens til at journalistane hadde ein norm- og miljøstyrt språkleg lojalitet utan stort individuelt spelerom på 1960-talet. På 1980-talet fann dei rom for ein meir individuell og dialektprega språkidentitet, som nok også var miljøprega. I 1998 hadde dei ein språkbruk der den individuelle fridommen levde side om side med ein styrkt lojalitet til nynorsken, men ikkje nødvendigvis til nynorsknorma. Her er det lojaliteten til journalisthandverket kjem inn, og kan fortelje noko om det forholdet journalistar har til språk rundt tusenårsskiftet.

Av Jon Peder Vestad

Utkast til innlegg på den 16. nordiske medieforskingskonferansen i Kristiansand 15.-17. august 2003. Språk og presentasjon er varsamt tilpassa eit ikkje-norsk publikum. Lagt ut på nettet 30. juni 2003.

Litteratur:

Anderson, Benedict: Imagined Communities. Reflections on the Origin and Spread of Nationalism. Verso, London/New York 1991 (1983)

Dahl, Hans Fredrik og Bastiansen, Henrik Grue: Over til Oslo. NRK som monopol 1945-1981. NRKs historie 3. J.W. Cappelens forlag, Oslo 1999

Hogg, Michael A. og Dominic Abrams: Social identifications. A social psychology of intergroup relations and group processes. Routledge, London/New York 1999 (1989)

Le Page, R.B. og Tabouret-Keller, Andrée: Acts of identity. Creole-based approaches to language and ethnicity. Cambridge University Press, Cambridge 1985

Lomheim, Sylfest: Målføra og nynorsk uttalenorm. Men eigentleg: ”Knus bokmålsveldet – målrørsla!”. Mål og Makt 1-2/96 (s. 109-119)

Price, Glanville (red.): Encyclopedia of the Languages of Europe. Blackwell, Oxford 2000 (1998)

Trudgill, Peter: The Ausbau – Sociolinguistics of Minority Languages in Western and Central Europe. I Blom/Graves/Kruse/Thorup Thomsen (red.): Minority Languages – The Scandinavian Experience. Report 17, Nordic Language Secretariat, Oslo 1992 (s. 11-20)

Trudgill, Peter: Norwegian as a Normal Language. I Røyneland (red.): Language Contact and Language Conflict. Publications from the Ivar Aasen Institute No. 4, Volda College, Volda 1997 (s. 181-158)

Frå Internett:

Språkbruksstatistikk: www.riksmalsforbundet.no/gallup.html

Norsk rikskringkasting. Sendetid i radio og fjernsyn, etter målform. Kulturstatistikk frå Statistisk sentralbyrå: www.ssb.no

Vestad, Jon Peder: Når skrift er tale. Haldningar til språk hos journalistar i etermedia. Bidrag til Den 15. nordiske konferansen for medie- og kommunikasjonsforsking, Reykjavik 2001. http://www.nordmediakonferens.hi.is/papers/seventeen/JPVestad.doc