Medieutdanninga i Volda har aldri greidd heilt å bestemme seg for kva slags folk ein skal utdanne på bildesida. Mange studentar har komme hit med ein filmskapar i magen, og vorte skuffa over all journalistikken. På same vis har mange vorte overraska over kor mye vekt det har vorte lagt på film i undervisninga, og har meint at det journalistiske har vorte nedtona. Lett forenkla kan ein seia at dette botnar i eitt spørsmål: skal ein utdanne journalistar eller kunstnarar?

Dette spørsmålet gjeld all praktisk retta medieutdanning, og det rører ved kva journalistikk kan og ikkje kan vera. Utgangspunktet for denne artikkelen er ein lokal debatt om kunst og journalistikk og undervisninga i bildemedia ved Avdeling for mediefag (AMF) i Volda. Likevel meiner eg at diskusjonen vel så gjerne kan gjelde radio- og avis-journalistikk i "den verkelege verda".

Bakgrunnen
Sia 1988 har Høgskulen i Volda (HVO) gitt tilbod om eit tredje påbyggingsår i dokumentarfilm og fjernsynsreportasje, og i 1993 kom den toårige animasjonsutdanninga i gang. Sjølv om medieutdanninga også tidlegare har uteksaminert folk som har rekna seg som filmarbeidarar eller animatørar, har dei to nemnde utdanningstilboda gjort konflikten mellom journalistikk og "kunst" tydelegare. Ikkje alle vil vera einige i at det er nokon konflikt her, men all den tid det kjennest slik for somme, eksisterer det iallfall ein interessekonflikt. Ei anna, muleg konflikt finst mellom informasjon og journalistikk, men den skal eg ikkje ta opp her.
        Våren 1996 var "kunstkonflikten" emne for mye debatt via internposten til dei tilsette ved Avdeling for mediefag. Konflikten var emne for mange samtaler og eit par møte, og ho fekk følgjer. Det som starta debatten var av alle ting eit radioprogram.

Dokumentaren og verkelegheita
Frilansaren Richard Viker laga eit montasjeprogram om norsk identitet som vart sendt i NRK P2 i mai 1996. I dette programmet uttalte Varg Vikernes (kyrkjebrannstiftaren og drapsmannen "Greven") seg. I seg sjølv var nok det tungt å svelgja for somme. Det norrønt-nasjonal(sosialist)iske livssynet hans vart også presentert utan motseiingar, og Vikernes fann støtte og slektskap hos mellom andre Fritjof Nansen og Bjørnstjerne Bjørnson... Kulturredaktør Per Egil Hegge i Aftenposten meinte mellom anna at programmet streid mot injurielovgjevinga, lova om oppmoding til kriminell handling og lova om rasistiske utsegner (Aftenposten 7.5. 1996). Programmet vart debattert i Kringkastingsrådet - og blant lærarane på "medielageret" ved Høgskulen i Volda.
        Fyrsteamanuensis David Wingate som var ansvarleg for utdanninga i dokumentarfilm og fjernsynsreportasje på den tida, og han tok for seg kritikken av programmet i eit brev til kollegene. Wingate definerte programmet som eit dokumentarprogram, og meinte at programmet vart kritisert som om det var eit faktaprogram. Han trudde også at det å stille same krav til dokumentarprogram som faktaprogram var typisk norsk, og kom av mangelen på dokumentarprogram i norske medium. Men Wingate hadde meir på hjertet enn å vekkje kollegene mine og meg: Han pirka borti den plassen det journalistiske faktaprogram-formatet har hatt i Volda

         "som eneste pålitelige sannhetskilde. --- Den overser hvor historisk relative  herskende "sannheter"
          - journalistiske, vitenskapelige, politiske - viser seg å være i  ettertid. Og viser denne tro på
          faktaprogramformen en farlig ukritisk tiltro til  kringkastingsformer som autoritet?"  (brev 7.5. 1996)

I dette brevet skriv Wingate vidare at ei av grunnsetningane til dokumentaren er at verkelegheita er subjektiv. Kven ein er og kor ein hører heime i kulturen avgjer korleis verkelegheita blir opplevd og dermed korleis ho "er": "I dette kan dokumentarens uttrykk nærme seg det kunstneriske og fjerne seg fra det journalistiske".

Ei aha-oppleving
Med dette var ein lang debatt i gang, og han fekk namnet "kunstdebatten". David Wingate tok avstand frå at ein i journalistiske miljø (som i Volda og TV 2) ville bruke kriterium tilpassa faktafilmen også på dokumentaren, som han presiserte skil seg tydeleg frå faktabasert journalistikk: "Dokumentar, som en kreativ tolkning av virkelighet, er, og skal være, mye nærmere personlige opplevelser og meninger enn det som kan, og skal tillates i journalistikk.".
        For min eigen del laut eg nå for fyrste gong tenkje gjennom sjangeromgrepa fakta og dokumentar. Mi eiga vankunne hadde gjort at eg hadde drege det dokumenterte, det beviste - altså fakta - inn i tydinga til dokumentar. Eg var ikkje åleine om det, og i Nynorskordboka finn vi også  dokumentarfilm forklart som "film som hentar stoffet frå verkelege hendingar, til skilnad frå spelefilm (NNO:98). David Wingate gav oss ei meir fagleg tyding av ordet, og avdekte nok ein gong behovet for å gjera faguttrykk tydelege - og kjende. I Nynorskordboka står det "hentar stoffet frå verkelege hendingar" om dokumentarfilmen, og det opnar for kunstnarleg omarbeiding av verkelegheita. Mange av oss hadde nok ikkje tenkt på akkurat den mulegheita. Og om så var, skulle vi utdanne folk som i eit medieprodukt plasserte Varg Vikernes og Fritjof Nansen i same bås, utan motførestellingar?
        Spørsmålet vart korkje stilt eller svart på. I kunstdebatten prøvde mange å dra dokumentarsjangeren nærmare journalistikken, slik at den kunstnarlege fridommen skulle ha ein basis som likna meir på tradisjonell journalistikk. Ein debattant peikte på at basisen for dokumentarutdanninga i Volda er journalistisk fagkunnskap, og at mellom anna kjeldekritikk og etikk derfor burde vera viktig i dokumentarfilmutdanninga. Ein annan meinte at noka motsetning mellom fakta- og dokumentarprogram ikkje finst, og at vi lyt sjå på dokumentaren som ein undertype i faktasjangeren. Det vart også peika på at sjangerforventningane til publikum er annleis for kunst og journalistikk, og forholdet mellom verkelegheit, sanning, journalistikk og kunst vart problematisert, for å nemne noko. Og: alt i alt vil eg seia at anten - eller vart gjort til både - og for det forholdet dokumentaren har til journalistikk og kunst, i tråd med god sosialdemokratisk tone. Animasjonsutdanninga vart ikkje dregen direkte inn i debatten

Kunstdebatten og medieutdanningane i Volda
Berre i liten grad vart kunstdebatten knytt til vår eigen utdanningsinstitusjon, sjølv om alle skjønte at han handla om studietilbodet vårt. Kanskje det vart for nært? Dette er noko mange organisasjonar opplever, - det blir snakka lettast om den verkelegheita som ligg eit stykke unna ein sjølv.
        Lat oss ta ein tur innom verkelegheita ved Avdeling for mediefag i 1996. Utdanningstilbodet til AMF er breitt. Knappe tjue tilsette pluss gjestlærarar underviser om lag 200 studentar i avis-, radio- og fjernsynsjournalistikk, dokumentarfilm og fjernsynsreportasje, animasjon og informasjon. Blandingsmediet internett er frå 1996 ein del av undervisningstilbodet, og grunnfag i massekommunikasjon er planlagt. Somme har også orda frampå om ei multimedieutdanning. Det ser vidare ut til å bli nødvendig å satse meir på fleirmedialitet. Ein kan godt seia at vi både strevar og skrevar.
        Dok.film-utdanninga har dei siste åra vore ein "satellitt" med liten kontakt med studietilbodet vårt elles, og produksjonen av fjernsynsreportasjar i kortformat er tona ned til fordel for arbeid i lengre format. Produksjonane til dok.film-studentane har sjeldan vorte vist i øvingskanalen Nærsynet, og gjestelærarane på dok.film har i liten grad vorte nytta til å undervise fjernsynsstudentane.
        Animasjonsutdanninga er ein annan "satellitt", og samarbeidet mellom animasjons- og fjernsynsutdanninga har heller ikkje vore nært. Kunstpreget er tydeleg på animasjonsfilmutdanninga. Det toårige studietilbodet i Volda er den fyrste av sitt slag i Noreg, og har ingen nære konkurrentar her til lands. I målsetjinga for utdanninga heiter det at ho skal kvalifisere studentane til profesjonelt arbeid med animasjonsfilm som sjølvstendig  uttrykk og bruk av animerte teknikkar i nyheits-, informasjons- og  opplysningsprogram (Studiehandbok 1996/1997:429)
        Det journalistiske preget på utdanninga er altså til stades i det vi kan kalle føremålsparagrafen til utdanninga, men for animasjonsstudentane er nok "animasjonsfilm som sjølvstendig uttrykk" meir dekkjande for det dei lærer - og vil lære. I denne setninga ser vi at ein lett kunne sett inn ordet "kunstnarisk" føre "uttrykk", men det er ikkje gjort. Setninga bed nesten om det.

Film eller journalistikk?
Fjernsynsutdanninga i Volda er gammal, og fordjupinga har tidlegare vorte kalla film/fjernsyn, og video har også vore ein del av namnet. Studentane hadde i mange år høve til å lære å bruke 16 mm-utstyr, og også i lærekreftene viste ei viss satsing på film seg att. I dag er film-nemninga borte frå utdanningsnamnet, og 16 mm-utstyret er lagt vekk. Journalistikken gjennomsyrer studieplanen, men neppe innstillinga til ein del av studentane. Ennå er det mange som er meir opptekne av dramaturgi, kameravinklar og regi enn av å stille dei "riktige" spørsmåla  og å finne dei "gode" sakene. Årsaka til dette skal eg ikkje komma inn på her, men mangelen på ei filmutdanning i Noreg må iallfall ha ein del å seia. Derfor er det slik at Avdeling for mediefag gjerne vil utdanne fjernsynsjournalistar, og uteksaminerer nå som før - men truleg i mindre grad - det somme vil kalle kunstnarar.
        Høgskolen i Lillehammer har nå starta ei eiga film- og fjernsynsutdanning, utan journalistikk som emne - men med mulegheit for journalistiske stillingar for studentane etter endt utdanning. Også andre utdanningsinstituasjonar utdannar folk innan bildemedium, men i Volda har vi likt å meine at vi er best til dette i Noreg. Ein god del  (eks-)studentar vil nok ikkje utan vidare skrive under på ein slik påstand.

Debatt med fleire botnar
Skilnaden mellom "kunst" og det vi kan kalle "ikkje-kunst" kan forklare noko av den avstanden eg har skissert mellom utdanningane AMF tilbyr, avstandar som ikkje fag- og timeplaner er årsak til. Like viktig kan det vera at vi som fagfolk og privatpersonar har ulike meiningar om kva AMF skal drive med.
        Slik eg ser det, finst synspunkta på tre nivå. Det fyrste gjeld det reint praktiske: kva har vi ressursar til å tilby? Her finn vi meir kvardagslege omsyn, som tilgang til lokale, lærekrefter, pengar og utstyr. Det andre nivået er  ideologisk: skal mediutdanninga vera ein del av "det demokratiske prosjektet", det vil seia eit verkemiddel i bygginga av demokratiet? - eller ei utprøving av personleg, kanskje kunstnariske uttrykksmiddel? Det siste nivået byggjer på dei to fyrste, og er styrt av kjensler: kva meiner eg vi skal prioritere?
        Det forbausar meg ikkje at vår debatt dreidde seg om bildemedium, sia dok.film-utdanninga i Volda er det einaste påbyggingsstudiet vi har, det einaste tilbodet vi gjev der folk får gå i djupna og verkeleg dyrke form og stil. Vegen til kunsten er ikkje lang her, og animasjonsteknikkane er av natur "kunstnariske". Fokus er eit litt anna for fjernsyn, - det  er det mediet som lettast set studentane på val: kva vil eg lære og kva vil eg bli? Årsaka meiner eg er all den tekniske kunnskapen fjernsyn krev, og det tek tid og ressursar som kunne ha vorte brukt til journalistisk handverk. I tillegg kjem det sterke underhaldningspreget fjernsynet har. Det same gjeld jo avis og radio, men det ser av ein eller annan grunn ut til å vera mindre problematisk både for studentar og mediekritikarar.

Skjerpa profil
I den interne kunstdebatten var ikkje dei kvardagslege omsyna framme, og for studentane førte debatten på lærarsida neppe til endringar som har vore lette å merke. Men debatten har fått følgjer på det prinsipielle planet: I årsplanen til Avdeling for mediefag for 1996/1997 heiter det nå om avdelingsprofilen at ein skal

         Arbeide vidare med ein overordna profil for avdelinga, med `media og demokrati`  som ein mogleg
         fellesnemnar for alle studietilboda og den faglege aktiviteten. Det  gjeld media som forsvarar av viktige
          demokratiske rettar, som kritisk overvakar,  informasjonsspreiar, og som deltakar i og arena for
        offentleg debatt. (Årsplan 1996/97)

For dok.film sin del presiserer årsplanen at ein skal leggje meir vekt på reportasje- og fjernsynsjournalistikk, og "vurdere namneendring på studiet med sterkare vektlegging av fjernsynsmediet (heller "dokrep" enn "dokfilm")". Kunstdebatten førte også til ein gjennomgang av studieplanen for animasjonsutdanninga. I årsplanen blir er eit tettare samarbeid med informasjonsutdanninga nemnt attåt kurs i skjermbasert grafisk uttrykk, som betyr nærare tilknyting til fjernsynsutdanninga.
        Nå går det an å innvende at dette berre er ord, ikkje handling, og det er riktig nok. Men kunstdebatten har skjerpa profilen til medieutdanningane i Volda i samfunns- og verkelegheitsnær lei. Om dette stengjer kunsten ute, skal eg komma til. Uansett: Dok.film-studentane driv framleis med sitt omtrent som før, animasjonsstudentane det same, og studentane sin frustrasjon over den uklare profilen til fjernsynsutdanninga eksisterer framleis, meir eller mindre uttrykt.

Kva er kunst?
Eg har med vilje unngått å forklare kva eg sjølv meiner med journalistikk eller med kunst. "Kunst ser ut til å vere det som ein kunstnar sier er kunst", skreiv amanuensis Eivind Rønnestad ved fjernsynsutdanninga i eit innlegg i kunstdebatten ved AMF, og det får halde ei stund til. Ein god petitjournalist kan rekne seg som ein ordkunstnar, iallfall om han ikkje er for smålåten på eigne vegner. Ein radiomedarbeidar som lagar ein montasje, eit hørebilde eller ein godt samansett reportasje kan vera det vi kan kalle ein lydkunstnar. Ein kåsør kan vera journalist, men ikkje nødvendigvis. Og kven er forresten journalist? Det er ikkje sagt at nokon er journalistar berre dei får eit stykke på trykk eller inn- og utannonserer musikk.
        I dokumentarfilmen er verkelegheita tydelegare subjektiv og tolka enn i til dømes nyheitsformidling, i animasjon er det ofte snakk om ei tenkt verkelgheit. Det vil seia at fokus er eit anna enn i det som så enkelt blir kalla journalistikk. Vi veit også at mye av det til dømes radio- og fjernsynsjournalistar driv med, slett ikkje er faktaformidling eller demokratibygging, men tidtrøyte, underhaldning - og kan likevel nemnast journalistikk utan at så alt for mange seier i mot akkurat det.

Alt er overgangar...
Ordet handverk er ordet som etter mitt syn knyter journalistikk og kunst saman, anten det gjeld bildemedia eller andre medium. Eg meiner at det ikkje finst noka absolutt motsetning mellom kunst og journalistikk - med mindre ein ønskjer å sjå ei slik motsetning. Tvert om er kunsten uunngåeleg i journalistikken som han er i andre handverk.  Somme journalistiske sjangrar kan vera meir kunstprega enn andre - det finst umerkelege overgangar frå handverk til kunst. I animasjonsproduksjonar som i dokumentarprogram kan tyngdepunktet liggje på ei journalistisk omarbeiding av verkelegheita, ha eit journalistisk preg, men med kunstnarleg fridom og form. Andre gonger er det journalistiske like langt unna her som det er i ønskeprogram på radioen.
        Som oftast finst det ikkje noko bevisst kunstnarleg ved dei journalistiske uttrykka, berre bevisst bruk av handverket. Men eg har støytt på journalistiske medieprodukt laga ved AMF som eg trygt vil seia er kunst, utan at "kunstnaren" bak verket har brukt ordet. Om det er tilsikta eller ikkje, er uinteressant. Produktet kan vera både god journalistikk og god kunst, samstundes.
        Journalistutdanningane i Noreg har ikkje som mål å utdanne kunstnarar, heller ikkje dei to mest kunstnariske utdanningstilboda i Volda. Ei eiga utdanning i mediekunst kunne vera artig å fable kring, men noko slikt dukkar knappast opp her kring 62. breiddegrad. I kunstdebatten ved AMF skreiv kollega Torill Mortensen (28.5. 1996) i sin kvasse stil:

        Vi har ikke kapasitet til å utdanne kunstnere her i Volda. Vi kan bare gi dem håndverket, grunnlaget
       for å lære mer om sitt fag. De få som har mulighet til å bli noe mer enn kunnskapsvaktmestre, bladfyker,
        opplesere eller mikrofonstativer, må selv utnytte det grunnlaget vi kan gi dem til å se en annen og
        videre verden. Men hvis vi lærer dem å forakte kunsten, har vi vært med på å kastrere dem.

Eg er langt på veg einig, og attåt det eg har skrivi tidlegare i artikkelen om journalistikk og kunst vil eg seia dette:  Kunsten er ikkje til å unngå i journalistikken når resultatet av handverket er formfullendt, originalt, vakkert, (opp)rørande - forseggjort på eit vis som ikkje kan bli forklart som noko anna enn eit stykke kunst.

Av Jon Peder Vestad.
Artikkelen vart skriven i samband med jubileet til Avdeling for mediefag ved Høgskulen i Volda i 1996.