Innsiktsfullt om språkleg mangfald

- Språk som livisk i Latvia og austfrisisk i Tyskland døyr, mansk og kornisk i Storbritannia er døde, men er halde kunstig i live. Ungarn har innført ein generøs minoritetspolitikk som gjev gode rettar til brukarane av minoritetsspråk, medan den språksentralistiske politikken i Frankrike trugar språkmangfaldet der. Språkbruken i media, skuleliv og bokheim er ofte framme.
        Olav Randen får tydeleg fram at språksituasjonen er mye meir samansett enn mange trur i land som Tyskland, Frankrike og Italia. Undertrykking av minoritetsspråk og dialektar er eitt moment, noko anna er dei ulike tilhøva mindre språksamfunn lever under. Forfattaren tek det han kallar nokre djupare spadestikk i enkelte språksamfunn, som det tornedalsfinske i Sverige, det store platt-tyske området og det latviske. Her syner han korleis organisering, samling kring normer, aksept i storsamfunnet - eller mangel på organisering, normer og aksept, påverkar framtida til desse språka.
        Randen vil meir enn å vise korleis små språksamfunn klarer seg. Ikkje er dei støtt så små, heller! Randen ønskjer å syne at språkleg mangfald har ein verdi i seg sjølv, og han har såleis eit slags økologisk syn på språk - det er like mye verdt å ta vare på språkmangfaldet som det økologiske mangfaldet. Denne boka er å sjå som eit innlegg for eit slikt økologisk språksyn. Som tidlegare leiar i Noregs Mållag har Randen naturlegvis ikkje unngått språksituasjonen i Noreg, heller. Han ser ikkje bort frå at nynorsk kan bli eit landsdelsmål, ikkje noko riksspråk som alle lyt lære, og han ser heller ikkje bort frå at engelsk kan få ein enda større plass i det norske språksamfunnet. Randen legg ikkje skjul på at det finst grunnar til å vera pessimistisk, og mange vil nok vera einig i dei observasjonane og tankane han formidlar.
        I 1996 gav Sigve Gramstad ut ei bok om språklege minoritetar i Europa, med vekt på avtaler som er inngått for å sikre minoritetane rettar. Medan Gramstad si bok kan vera noko tørr, er Randen si personleg og underhaldande, attåt at ho er aktuell. For eit problem i skildringa av språkforhold, er at mange av opplysningane er forelda eller usikre. Randen har ikkje heilt unngått å bruke materiale som ikkje er dagsferskt, men alt i alt verkar opplysningane han kjem med pålitelege.
        Boka inneheld fotnotar med tilvising til kjelder, men manglar dessverre ei kjeldeliste. Også eit stikkordsregister skulle forfattaren ha teke med. Somme gonger skulle eg ha ønskt at Randen hadde teke seg tid til å forklare kva slags språkslekter enkelte språk høyrer til, for det er ikkje støtt like greitt å ha oversynet. Eit språkkart kunne kanskje ha gjort same nytta. Men dette er pirk. For dei fleste lesarar inneheld Farvel til språkmangfaldet? meir enn nok informasjon i eit folkeleg språk, og mye å tenkje over. Eit pluss er det også at boka er illustrert, og at ho inneheld eit oversyn over kva for språk som blir nytta i dei ulike europeiske landa.
        Eg las denne boka med stort utbytte, og eg trur at ho kan vera nyttig som faktabok for elevar og studentar som skal skrive om språk og kultur i Noreg eller andre land. Ho kan eigne seg til studiesirklar, men fyrst og fremst trur eg at boka har mye å tilføre dei av oss som er litt meir språkinteresserte enn gjennomsnittet.

Olav Randen
Farvel til språkmangfaldet?
Boksmia, Vats, 3670 VATS
176 sider                                                                                                                         JPV 5/98