Sitatteknikk

I skriftleg journalistikk kan vi skjelne mellom tre måtar å sitere nokon på. Den vanlegaste måten er det vi kallar direkte sitat eller innhaldssitat. Det direkte sitatet blir markert av ein sitatstrek som står før det kjelda har sagt. Innhaldssitata treng ikkje vere ordrette, nøyaktig slik intervjuobjektet sa det. Men innhaldet skal likevel vere korrekt gitt att. 

I direkte sitat har ein lov til å utelate innhald som ein finn ut ikkje er nødvendige, og ein sløyfar sjølvsagt nøling, avbrotne setningar osv. Ofte er det slik at intervjuobjekta formulerer seg betre i direkte sitat enn dei gjer i verkelegheita. I innhaldssitata legg vi vekt på at innhaldet skal fram, og da kan det rett som det er vere nødvendig å byte ut faguttrykk med vanlegare ord og leggje inn innhaldspresiseringar som ein ikkje så lett får plassert elles i teksten. Her tenkjer vi på presiseringar som titlar og fullt namn. Intervjuobjektet har eksempelvis berre brukt for- eller etternamn, og det kan vi fylle inn i dei direkte sitata i tilfelle der ein ikkje kan rekne med at det er klart kven det gjeld.

Indirekte sitat

Den andre måten å sitere på, er indirekte sitat, eller referat om ein vil. Her er det også innhaldet ein legg vekt på å få fram. Her står journalisten friare til å ordleggje seg, utan at det skal fordreie eller endre innhaldet i det som faktisk er sagt. Ein kan byte ut vanskelege ord og leggje inn presiseringar, men må sjølvsagt hugse å la det gå tydeleg fram kven det er som seier, meiner, påstår og så vidare. Det kan ofte vere vanskeleg å sjå kor eit direkte sitat sluttar, og kor det indirekte begynner. Ofte kan det vere lurt å la det indirekte sitatet begynne på ei ny linje for å få fram at her er det journalisten som fører ordet. Her er det ulik praksis i ulike redaksjonar.

Ordrett sitat er den tredje sitatvarianten, som blir markert ved at sitatet er inngjerda av gåseauge. Og her skal innhaldet verkeleg vere ordrett gitt att, ikkje noko lagt til, ikkje noko trekt frå. Det vil seie, det finst eitt unnatak for det siste. Det er nemleg lov å sløyfe avbrott og nøling, men dei orda som står mellom gåseauga, skal vere dei som faktisk vart sagde. Denne måten å sitere på er lite nytta i Noreg, og blir stort sett brukt for å dokumentere at slik vart dette sagt. 

- Nei, det var aldri snakk om at XX AS og YY AS skulle slås sammen. Diskusjonene som ble ført, var et forsøk på sondere mulighetene for et framtidig samarbeid, forteller administrerende direktør NN.

NN mener at påstandene som har kommet fram om en mulig sammenslåing, er forsøk på å sverte de to selskapene. Ikke på noe tidspunkt har det vært tale om noe mer enn samarbeid, forsikrer NN. Likevel vedgår han at samtalene mellom XX og YY kan ha blitt tolket som noe mer. Det må imidlertid ha vært i kretser med et perifert forhold til bransjen, framholder han.

- Jeg har vondt for å tro at de som kjenner bransjen, ville stole på innholdet i de ryktene som ble gjengitt i XX-posten i går, sier NN, og avslutter hoderystende ”Dette er bare…. for jævl…, eh – for vilt”.

Her ser vi alle tre sitatformene bli brukte, det ordrette sitatet er teke med for å vise styrken i utsegna. Det vanlege i intervju er å veksle mellom direkte og indirekte sitat. Å pøse på med direkte sitat blir einsformig, og samstundes røper det at journalisten kan ha arbeidd for lite med stoffet. Ein framstår rett og slett alt for mykje som eit mikrofonstativ om ein ikkje filtrerer det ei kjelde seier gjennom ei kritisk vurdering og vidareformidling av innhaldet.

I radio og fjernsyn nyttar vi oss av dei same sitatformene. Eit direkte sitat, framført av reporteren i det vi kallar ei blokk, er her som i skrift innhaldssitat der ein knyter innhaldet direkte til kjelda. Det same gjeld indirekte sitat. Ordrette sitat kan lesast av reporteren, men i radio og fjernsyn er det meir nærliggjande å la intervjuobjektet sjølv seie det som ein ønskjer å gje att ordrett. 

Ved sitat frå skrivne kjelder, er det venta at sitatet er hundre prosent ordrett. Dersom det er delar av sitatet ein ikkje ønskjer å ha med, kan ein vise at noko er utelate ved å skrive tre tankestrekar eller tre punktum (prikk-prikk-prikk). I fagartiklar er det vanleg å la sitat som går over tre linjer eller meir, blir plasserte med innrykk og skrivne med kursiv skrift. Kjeldetilvisinga skal vere tydeleg, slik at ein interessert lesar har høve til å skaffe seg det same dokumentet – så sant det ikkje er hemmeleg! – for å kontrollere at sitatet er korrekt.

Kva sitatform skal ein velje?

Vi har alt skrive at ein bør veksle mellom direkte og indirekte sitat. Det skaper variasjon, og det er eit gode i seg sjølv. Men ein annan grunn til at ein ikkje kan halde seg til ei sitatform, er at det direkte og indirekte sitatet har ulike kvalitetar. Folk veit – eller bør vete – at det som står etter ein sitatstrek, verkeleg er sagt av intervjuobjektet. Dei direkte sitata eignar seg derfor svært godt til å få fram subjektive oppfatningar, engasjement og temperatur, innhaldselement som det er uheldig at publikum knyter til journalisten. Dernest er det slik at når intervjuobjekt skal formidle fakta, kan informasjonen vere kronglete formulert. Kjelda vil gjerne ha med om og men som journalisten meiner kan spore av saka, og derfor er det like greitt at journalisten formidlar den typen informasjon som inneheld fakta. Journalisten kan skrelle vekk det som er unødvendig i samanhengen for å la hovudemnet stå klart fram. Dette er ingen regel som ein skal følgje slavisk, men det er ei grei rettesnor: La intervjuobjektet sleppe til med kjensler og subjektive synspunkt, og la journalisten formidle fakta. Særleg i radio og fjernsyn er denne delinga vanleg.   

Den danske journalistlæraren Mogens Meilby peiker på at direkte sitat gjev publikum ei sterkare oppleving av det som blir formidla. Direkte sitat frå ein part i ei sak kan påverke publikum til å halde meir med ei side enn ei anna. I ei sak med fleire partar bør ein derfor sitere alle involverte partar likt, og ikkje referere den eine parten og la den andre sleppe til bak ein sitatstrek.

Når ein siterer, skal det uansett finnast ein grunn til at ein gjer det, og ikkje berre bakar opplysningane inn i saka og sjølv blir til ein passiv referent eller ghostwriter. Somme gonger kjem intervjuobjekt med påstandar, som nok kan hørast ut som fakta, men som likevel ikkje er råd å bevise. Greitt, kjelda har sagt det, og det er interessant. Det kan siterast – så lenge det er vurdert som etisk forsvarleg – men da skal det også gå tydeleg fram at dette er ein påstand som eit bestemt menneske har komme med:

- Norge er det einaste landet i Vest-Europa som vurderer å ta betalt for at turistar skal få fiske i havet, påstår NN.

Er det sikkert? Slike utsegner skal ein ikkje ta for god fisk, og derfor let vi NN seie det, vi formidlar det ikkje som ei sikker sanning. Vidare bør vi knyte opplysningar som er sanne, men som kan verke utrulege, direkte til kjelda. Sist, men ikkje minst, er det alltid plass for ein god replikk, eit godt, språkleg bilde eller gode småhistorier som kjelda kjem med og som kan illustrere saka. Godt øvde intervjuobjekt er dyktige til å finne fram til slikt som dei veit dei blir sitert på. Kanskje slepp dei av og til for ofte til med gullkorna sine. Også når noko er knakande godt sagt, bør vi vurdere om det skal vere med i saka.

Feil i sitat

Fleire undersøkingar har synt at intervjuobjekt meiner at dei er gitt at feil i intervju. Det gjeld skeiv saksframstilling, nyansar som fell vekk, presieringar som ein meiner burde vere med, og så vidare. Det gjeld også feil i skrivemåten av namn, talfeil, feil tidspunkt og stad. Vi skjelner gjerne mellom små og store feil, men kva som blir oppfatta som kva, kan variere frå menneske til menneske. Det er derfor betre å gjere eit skilje mellom objektive og subjektive feil.

Objektive feil er feil som alle må vedgå faktisk er feil. Kjell Magne Bondevik har ikkje bindestrek mellom fornamna sine, tolv prosent er meir enn ”litt over ti prosent”, berre for å nemne eit par døme. Dei objektive feila kan vi finne i uttale og skrivemåte av personnamn, i formidling av titlar og posisjonar, og i tilvisingar til tid og stad. Dei subjektive feila kan ein alltids vurdere om verkeleg er feil. Det kan gjelde korleis ei kjelde kan tolkast, om formidlinga av ei sak er tendensiøs, kva ein skulle ha lagt vekt på i ei sak, kva opplysningar som burde ha vore med for at saka skulle vere fullstendig, og så vidare. Dei subjektive feila er altså feil sett frå intervjuobjektet si side, og her er vi midt oppe i eit vanleg journalistisk dilemma: Det som er viktig for intervjuobjektet, treng ikkje vere det vesentlegaste sett frå media si side. Men sia båe partar har interesse av at det som blir formidla skal vere til å lite på, skal ein ikkje føyse vekk klagar frå intervjuobjekt utan vidare. Det hender seg at journalistar gjer feil.

Undersøkingar av feil i artiklar syner at intervjuobjekt påviste feil i mellom 40 og 65 prosent av artiklane dei var siterte i! Desse undersøkingane er rett nok frå USA og Danmark åra rundt 1980, og kanskje forelda og ikkje overførbare til norske forhold. Likevel: Ein tredel av feila var objektive, udiskutable feil. Først og fremst var det feil i namn, i tal, titlar og tilvisingar til tid og stad. Resten av feila – to tredelar – gjaldt det kjeldene meinte var mangelfulle og fordreidde sitat (Meilby: Fejl i citater).   

Dei fleste journalistar opplever nok at dei får klager frå folk dei har intervjua. I radio og fjernsyn gjeld klagene ofte redigeringsmåten – at det er teke med utsnitt av eit intervju som gjer saksframstillinga skeiv. Det som er sagt, stemmer for så vidt, men samanhengen er ikkje rett, meiner klagarane. I skriven journalistikk er det også framstillingsmåten det blir klaga over, og her kjem ofte reine skrivefeil i tillegg. Til lettare dei objektive feila er å oppdage, til verre er dei – iallfall i første omgang. Feil som mange legg merke til, er kanalstøy som kan ta merksemd frå sjølve saka, og dei kan svekkje inntrykket av journalisten og dermed medieorganet. Kjem det mange klager som gjeld subjektive feil og skuldingar om fordreidd eller tendensiøs journalistikk, er heller ikkje det heldig, ut frå idealet om at den journalistiske formidlinga skal vere sakleg, rettferdig og balansert. Dessutan skal vi hugse på at intervjuobjekta fortener å bli sitert på det dei faktisk meiner, ikkje det journalisten trur at dei meiner.

Dette fører oss over til årsakene til at feil dukkar opp. Om vi ser bort frå at kjeldene faktisk kan gje uriktige opplysningar, kjem det ofte feil inn via det journalisten har notert. I farten har ein skrive ned galne informasjonar, kanskje fordi ein har misoppfatta det som vart sagt. Desse feila blir så med vidare til saka dersom journalisten ikkje kontrollerer fakta. Andre feil blir til fordi journalisten tolkar notata sine feil, eller les noko anna inn i det som har vorte sagt enn det som var tilfelle. Dette syner kor nødvendig det er å gå nøye gjennom stoffet. I dei fleste tilfelle vil det vere mogleg å lese opp  eller sende over sitat til intervjuobjekta for å få godkjenning. Det treng heller ikkje ta så lang tid. Men somme gonger kan tidspress og spesielle forhold – som at ein av visse grunnar ikkje kan eller vil kontakte intervjuobjektet att – gjere ein slik sitatsjekk uråd. Tidspress kan det vere vanskeleg å gjere noko med. Noko journalisten kan gjere, er å sørgje for å ha eigne rutinar for å kontrollere slikt som korrekt tittel, stavemåten til namn osv. Telefonkatalogen kan ofte vere til hjelp her, likeså Internett-sidene til den organisasjonen eller personen det er tale om, men ein kan ikkje utan vidare stole på desse opplysningane heller. Men – ein slik sjekk er betre enn ingenting.         

Av Jon Peder Vestad

Kjelder: 

Mogens Meilby: Udvælgelse af citater. www.cfje.dk

Mogens Meilby: Fejl i citater. www.cfje.dk

Lagt ut på nettet 10. september 2001.