Da eg var tolv år gammal, begynte eg å leite etter stasjonar som sende betre musikk enn NRK. Det var fyrst og fremst svensk P3 eg var ute etter, for det hadde eg lese var ein musikkanal. Men svensk P3 sende ikkje på mellombølgja. I staden fann eg BBC, Radio Caroline og Radio Mi Amigo, Deutschlandfunk og Radio Moskva. 

Eg vart ein dx-ar, ein langdistanselyttar, som fekk som hobby å skru på søkjeknappen og "fiske" etter stasjonar i den mystiske eteren. 

Innleiing
Nettradioen fungerer på ein annan måte. Det er ikkje nødvendig med eit radioapparat, ei antenne og gode lytteforhold for å høre overentusiastiske fotballkommentatorar frå Brasil, veg- og føremeldingar frå Newfoundland eller nyheiter frå Kina. Nettradio har minst ein fordel for lyttarane, og det er at lyttekvaliteten er like god eller dårleg når ein fyrst har funne stasjonen. Det er alt styret føreåt som er vanskeleg - å finne fram til stasjonane og få i gang det nødvendige lytteprogrammet tek for lang tid. Det same gjeld sjølvsagt tv på nett, og andre kommunikasjonsformer som finst eller kjem.

Radiolytting er akkurat som lesing både ei einsam handling og ei sosial handling samstundes. Det vil au digital kringkasting, nettkasting, kunne vere. Formidling i den digitale verda er meir enn å sende noko til eit menneske ved ein skjerm - det er framleis fyrst og fremst massekommunikasjon. Dei moglegheitene nettkasting gjev, er ikkje uavgrensa, men like fullt store. Til ein viss grad kan vi finne fram til kanalar som gjev oss det vi er ute etter - så sant det finst slike tilbod. Og tilbodet, det er for ein stor del styrt av kva store aktørar finn lønsamt og interessant. Lova er enkel: a) Det må finnast mange som meg, og b) vi må vere interessante å rette reklame mot. 

I den globaliserte verda finst det vekstmoglegheiter gjennom intensivert konkurranse, frihandel og modernisering. Det blir ofte hemma av statsbyråkrati og av ulønnsame verksemder. Jaha! Dette er omgrep som mektige krefter bruker for å trygge dominansen sin. Den britiske språkforskaren Norman Fairclough er oppteken av at vi må sjå på dei verdiane bak slike omgrep. Han skriv at den globaliseringa som den digitale verda er knytt til, har det ideologiske ankerfestet sitt i nyliberalismen. Derfor meiner han at det er viktig å sjå korleis det vi kallar marknadsliberalistane prøver å påverke sosiale forhold, identitetar og kulturelle verdiar (Fairclough 1999). Her er sjølvsagt språk med. Fairclough er av dei som meiner at vitskapsfolk må våge å stå for noko, ikkje berre registrere. Dette innlegget er eit forsøk på å dra inn kritiske merknader og formidle verdiar som er i tråd med "klassiske liberale synspunkt på samfunnsmedlemmers og medias oppgåver i eit demokratisk samfunn. Det er knytt til omgrep som ytringsfridom, offentleg debatt i eit ope samfunn, samfunnsmedlemmers rett til innsyn,  informasjon og deltaking, medias frie stilling med rett og plikt til  samfunnskritikk og overvaking". (Halse s. 22) 

Dette er sitert frå eit notat Ketil Jarl Halse har skrive om verdigrunnlaget for den knutepunktfunksjonen Avdeling for mediefag ved Høgskulen i Volda har i kringkastingsjournalistikk.      

Utviklingsdrag
Når vi ser på språk og identitet i kringkasting på nettet, må vi vere merksame på ulike utviklingsdrag som skjer samstundes. Til dels ser vi motstridande tendensar, og dette gjer det vanskelegare å sjå både dagens verkelegheit og det som kan bli verkelegheita. Eg vil ta for meg nokre slike tendensar.

I Europa, både i og utafor EU, er det ein tendens til regionalisering. Det skjer på same tid som vi ser at det offentlege skil ut og privatiserer enkelte oppgåver. Medan regionalisering i somme tilfelle aukar sjølvstyret til t.d. nasjonale minoritetar og gjer det lettare å samarbeide over landegrensene, fører utskiljinga av offentlege oppgåver til at samfunnsområde som tidlegare har vore under folkevald kontroll, blir lagt til andre, ofte kommersielle verksemder. Det betyr også at det er vanskelegare å krevje at desse nye, private aktørane tek omsyn til offentleg språkpolitikk og omsyn til språklege minoritetar. Så om regionaliseringa på den eine sida gjev større friheit og ansvar til krefter som arbeider for å styrke regional identitet og kultur, er det eit anna, og meir kommersielt, sterkt straumdrag som kan gå ei anna retning. 

Allmennkringkastarane blir slanka i fleire land, og dermed blir det offentlege  opplysningsoppdraget lett svekt. Ja, ein kan jo påstå at det ikkje blir svekt, berre modernisert, men det blir iallfall ikkje lett for t.d. offentleg finansiert kringkasting for minoritetar når allmennkringkastarane opplever at det blir vanskelegare å gje eit breitt tilbod for majoritetspublikummet. I Skottland er kringkastinga for den gæliskspråklege minoriteten truga, og i Austerrike er det høgreorienterte styret motviljug til å halde oppe støtta til kulturtilbod for t.d. den slovenske og kroatiske minoriteten i landet.

Dette gjev oss ein situasjon der dei mindre språkkulturane nok kan få offentleg anerkjenning og større råderom, men dei eksisterer like fullt i skuggen av majoritetskulturen. Samstundes finst dei i ein annan skugge, nemleg den som den angloamerikanske kulturindustrien kastar over vår del av verda. No er ikkje eg imot angloamerikansk kultur, for all del - eg har glede av han sjølv - men eg meiner det er viktig å vere klar over at denne kulturen er ein del av ein kulturindustri som har ei enorm tiltrekningskraft og påverkingsmakt. Og så bør vi leggje til at Singapore og Tokyo er vel så viktige stader  for eigarkreftene som Silicon Valley og London børs. Lat oss likevel halde på den upresise merkelappen 'angloamerikansk', sia engelsk  er det berande språket  og land med engelsk hovudspråk er heilt sentrale for denne kulturindustrien.

Individ og identitet
Språk og identitet kan vere knytte til kvarandre på ulike måtar. I vår tid og vårt samfunn har vi moglegheit til å velje identitetar, det er ikkje slik at vi automatisk arvar den identiteten som foreldra vår har hatt, knytt til bustad, yrke og kulturarv. Vi tek sjølvsagt med oss bakgrunnen vår, og er prega av han. Men i tillegg kjem andre faktorar som pregar identitetane våre - utdanning, livssyn, smak, interesser osv. Omgrepet identitet rommar mye, det blir brukt både om enkeltmenneske, grupper og større einingar, som nasjonar.

Det er fullt mogleg å ha fleire språklege identitetar. For mange i Noreg kan dette verke uvanleg, kanskje for fleirtalet av oss. Vi er van med å snakke dialekt, og unngår helst å leggje om talemålet vårt mye. Likevel ser det ut til at fleire, særleg på Austlandet, vekslar mellom to slags talemål, ei lokal eller regional dialekt, og ei overregional norm (Sandøy 1998:98). I samiskspråklege miljø held også folk seg med to språk, samisk og norsk, og dette mønsteret er det vanlege blant finlandssvenskar i Finland, tyskspråklege i Sønderjylland, frisarar i Nederland og uendeleg mange andre stader. Det å vere to- eller fleir språkleg, vil ikkje seie det same som at ein kan båe eller alle språka like godt. Som oftast er det eitt språk ein kan betre enn andre, ikkje nødvendigvis morsmålet. I Finland viser det seg no at mange finlandssvenske ungdommar i sør-Finland er flinkare i finsk enn morsmålet sitt (www.eurolang.net) .

Språk og identitet
I somme språksamfunn er språket den viktigaste delen av kulturen, det som verkeleg skil dei frå andre. Slik er det for dei svensktalande i Finland, til dømes. Men det treng ikkje vere slik. Beachy-amishane i USA har ganske nyleg skifta språk, frå eit alderdommeleg tysk til amerikansk engelsk, men dei har halde på andre delar av kulturen sin. Her er det trusfellesskapet og livsførselen dei har som er det vesentlege i kulturen, ikkje språket. Ved å bruke engelsk, opnar dei seg meir for storsamfunnet, og ved å slutte å bruke tysk, syner dei samstundes avstand til andre, liknande religiøse grupper som dei ikkje vil bli identifisert med (Johnson-Weiner 384-390). 

Eit anna døme frå USA er dei franskætta i Louisiana. Ei undersøking av språkhaldningar og kulturell identitet blant cajun-folket der, syner at cajunane ser ut til å stille krav til det å vere cajun som passar dei sjølve. Somme set strenge reglar for å høre til fellesskapen, dei må stamme frå franskmenn som laut flytte frå Nova Scotia, andre godtek folk som har franskspråkleg bakgrunn, atter andre meiner at cajunar er dei som har teke opp drag frå cajun-kulturen. Ein del av dei som snakkar cajun-fransk flytande – og dermed skulle vere av dei som hadde klarast cajun-identitet - reknar seg lell helst som amerikanarar, og dette er gjerne eldre, ressurssvake menneske. Dette er ein fellesskap som har gått frå å vere språkleg til å bli kulturell (Dubois/Melancon 1997).

Dette er spesielle eksempel, det er så. Likevel fortel dei oss at forholdet mellom språk og identitet er ulikt frå samfunn til samfunn. I ein norsk samanheng vil vi vanlegvis seie at bruk av norsk språk er ein viktig del av ein norsk identitet, medan språk kan ha ein annan posisjon i identitetsdanninga i andre samfunn. Vi skal ikkje lenger enn til Island før vi ser at språket er noko tettare knytt til oppfatninga av kva det vil seie å vere islandsk enn norsk er i Noreg - truleg fordi det islandske språksamfunnet ikkje tel meir enn ca. 270 000 menneske. 

Vi kan knyte det å vere norsk til ein del symbol, som bunader, hardingfelemusikk, skiturar, strikkagensrar osv. osv., men det er fullt mogleg å vere norsk utan å ha eit nært forhold til desse sakene. Somme vil rett nok seie at t.d. rosemalinga og bunaden ikkje er norsk, fordi det har røter utalands. Dei glømmer eller overser med vilje at dette er kulturelle uttrykk skapt av menneske i Noreg, med ein norsk tradisjon bak og rundt seg som kan ha påverka det dei skaper. Vel, det blir ikkje stilt noko krav om bruk av norsk språk når ein skal skal klassifisere noko som 'norsk' lenger. Det ser vi t.d. i mye av den kommersielle kulturen, der den engelskspråklege filmen Aberdeen iallfall delvis er norsk, og det er ingen tvil om nasjonaliteten til Espen Lind. 

Dei digitale moglegheitene
Den digitale verda gjer det mogleg for ein kjenning av meg å lese ferske norske aviser og høre norsk radio, sjå Nordvestrevyen og Dagblad-nyheitene på Internett heime på Mallorca. Nesten uansett kor vi er i verda, kan vi halde kontakta med den språklege fellesskapen som vi er ein del av. Stadig fleire nyttar seg av høvet til å nyte godt av ein slik virtuell kontakt med sin eigen språkkultur. Men også nye fellesskapar blir danna i den virtuelle verkelegheita, folk knyter kontakter på tvers av landegrenser. Og ein større del av liva våre kan levast i den virtuelle verkelegheita – der kan vi ha vennene våre og der kan vi finne stasjonar som sender vår favorittmusikk. Filosofiprofessoren Hubert C. Dreyfus meiner at Internettet svekkjer samfunnsutviklinga og motarbeider nære menneskelege band, les eg i Aftenposten (Aftenposten 26.10. 2000). Det er eg ikkje utan vidare einig i. Det som skjer, er at vi får nye vaner, nye måtar å omgåast andre på.

Historikaren Odd-Bjørn Fure seier i eit intervju at vi menneske ser ut til å ha eit grunnleggjande behov for å høre til ein stad. Han meiner at vi kan tenkje oss at det kan utviklast nye identitetar med stor geografisk rekkjevidde, men dei kjem berre i tillegg til dei identitetsrammene som alt finst. I Europa har det vore sterk motstand mot kulturell einsretting, nemner han, men endringstempoet er større no, og strømmen av impulsar utafrå er større (Den vanskelige identiteten). Vi kan altså ha fleire språklege identitetar, vi har au andre identitetar - men vi held også på ein lokal eller regional identitet. Han kan vere viktig for somme, mindre viktig for andre, utan at denne delen av identiteten forsvinn for folk flest.

Engelsk i Noreg og spansk i USA 
Det finst fleire norske identitetar, og det skulle berre mangle sia landet vårt er stort i utstrekning og byr på store variasjonar i kultur og levemåtar. Det er ikkje umogleg å tenkje seg eit framtids-Noreg der engelsk er meir brukt enn norsk, men vi har ikkje slutta å vere norske av den grunn – vi har i så fall gått over til å bli ein kulturell fellesskap. 

USA er eit land med mange fleire identitetsmønster enn Noreg. Men også i USA blir språket sett på som viktig for den nasjonale identiteten - det vart m.a. brukt som ein av grunnane til at fleirtalet stemte mot i ei folkeavstemning om å gjere spansk til offisielt språk i California: Engelsk var språket til nasjonen. 

Makt og prestisje 
Kva plass engelsk skal ha i den digitale verda vår, er ikkje styrt av tilfeldigheiter, men av val som nokon gjer. Eitt val kan vere å tilpasse seg det språket som har prestisje i samfunnet. Vi finn eit døme på dette i Papua Ny Guinea. Der var det rundt 1000 menneske som snakka blandingsspråket Tok Pisin i 1890, etter nokre år var talet auka til 15000, og på 1930-talet hadde Tok Pisin 100 000 brukarar. Ved folketeljinga i 1966 hadde språket over ein halv million brukarar, og no reknar ein med at dette ganske nye språket blir snakka av kanskje eit par million menneske. Det er innfødde språk som har måtta gje tapt andsynes Tok Pisin, og no er det mogleg at engelsk kan truge Tok Pisin att (Crowley:87).

Mangel på prestisje er ein hovudgrunn til at bruken av oksitansk og bretonsk har gått så mye attende i Frankrike - men i Bretagne ser vi at ein ny bretonsk tv-kanal aukar prestisjen til språket. Media har prestisje, bruk av språk i media kan gje språket prestisje, og dermed styrkje den lokale identiteten.  

Språk og elite
Vi kan tenkje oss at det eg kallar ein digital medieelite meiner at det er heilt naturleg og riktig å bruke engelsk i kringkasting til til dømes eit norsk publikum. Vi ser det alt no at intervju på engelsk ikkje ein gong blir sette om til norsk, og i andre samanhengar opplever vi at også norske og nordiske selskap vel engelsk som internt arbeidsspråk. For ikkje mange veker sia las eg i Bergens Tidende om nokre skeitarar i Bergen som hadde tinga utstyr frå ein skeitebutikk i Oslo. Det hadde dei gjort på engelsk…

Dette er interessant, fordi det er teikn på at norsk mister bruksområde, at det er visse samanhengar der ein ikkje kan bruke norsk, eller at somme grupper vel bort fyrstespråket sitt - og vel noko som har meir prestisje. Noko nytt er ikkje dette. I Finland valde den russiske overklassa svensk som sitt språk da dei rømde etter revolusjonen i 1917, fordi svensk var elitespråket. I Danmark snakka overklassa for nokre hundreår sia tysk og fransk, og dansk berre til tenarskapet. 

Engelsk og norsk
Ein eller annan gong begynner tap av bruksområde å bli viktig. At vi tek inn enkeltord frå engelsk, trugar i grunnen ikkje språket vårt. Men no merker eg at folk tyr til heile setningar på engelsk, ikkje fordi det er eit meir prestisjefyllt språk enn norsk, grunnen er rett og slett at dei ikkje kan dei norske formuleringane som uttrykkjer omtrent det same. Frå før veit vi at engelsk er mye brukt som fagspråk i visse miljø, men det er berre som fagspråk. Med ein gong folk snakkar om noko anna enn arbeidsoppgåvene sine, bruker dei norsk. Slik er det berre - men slik treng det ikkje vere i framtida. 

Mitt inntrykk er at dei som snakkar bokmålsnære talemål har ein lågare terskel for å ty til engelsk i talemålet sitt enn dei som snakkar nynorsknære talemål. Den indre motstandskrafta kan vere sterkare i eit mindre brukt språk, fordi dei som vil snakke og snakkar annleis enn majoriteten, heile tida må ha eit bevisst forhold til språket sitt. Om norsk mistar bruksområde, er altså bokmålet truleg minst like utsett enn nynorsken. Ein kan sjølvsagt spørje seg om tap av bruksområde er så viktig, og ut frå eit økologisk språksyn er det det. Norsk språk er prega av norsk kultur og tradisjon, tilpassa våre behov, og eit anna språk kan ikkje erstatte alle dei nyansane og verdiane vi har i vårt språk. I India, der engelsk er eit fellesspråk på linje med hindi, har ein til dømes lota ta inn tusenvis av indiske ord i engelsken, fordi engelsken var ufullkommen for deira bruk. 

Eitt og anna tapt bruksområde kan det norske språket tole, men blir det mange, kan vi oppleve at folk meiner at det er mest fornuftig å lære ungane engelsk som fyrstespråk. Det er særleg dei vala eliten gjer, vi skal leggje merke til. Skal ein lykkast i verda, må ein kunna engelsk flytande. Når dette har med den digitale medieverda å gjere, er det fordi denne medieverkelegheita ikkje kjenner andre uovervinnlege grenser enn språket, og også denne grensa kan medieindustrien forsere ved at vi, publikum, er fornøgde med det tilbodet vi får på engelsk. Og vi kan jo engelsk - eller? I Sveits har engelsk for fleire år sia  vorte teke i bruk når til dømes ungdom med italiensk- og tyskspråkleg bakgrunn møtest; tysk og fransk er ikkje lenger fellesspråka over språkgrensene i alpelandet (Guardian Unlimited). Eg har også hørt om at ungdom frå Vestlandet har snakka engelsk for å bli forstått av norskspråkleg ungdom i Oslo. Noko skjer.  
 
I Noreg kan vi seie at dei fleste under seksti år til ein viss grad er tospråklege. Attåt morsmålet beherskar dei fleste av oss engelsk såpass godt at vi kan føre samtaler, og vi er ikkje heilt hjelpelause om tekstlinjene skulle forsvinne på ein film, og vi kan skjønne kva popstjerner snakkar om. Like fullt er det mye vi ikkje kan bruke engelsken til, dei fleste av oss. Skal vi skifte ei lyspære, strikke ein genser eller halde ei førelesing, byr språkkunnskapane våre i engelsk på problem. Det er mye vi ikkje kan på engelsk. Vi kan engelsk, ja, men berre til ein viss grad. Og sjølv om det er grunn til å tru at ordforrådet i engelsk vil auke hos dei yngre, vil det likevel finnast område der mange får vanskar med språket. Vi skal derfor ikkje overvurdere engelsk som kommunikasjonsmiddel for folk i Noreg. Lise Opdahl, som er fyrsteamanuensis i engelsk ved Universitetet i Bergen, fortel at mellom 20 og 40 prosent av dei som har valt å ta engelsk grunnfag, stryk i språket (Veri bæd engelsk)..

Når engelskkunnskapane våre ikkje skal overvurderast, heng dette saman med noko så enkelt som kva liv dei fleste av oss lever. Sjølv om vi alle har moglegheit til å leve store delar av liva våre på nettet, må vi likevel gå til butikken for å handle, vi må ta bussen, vi pratar framleis ansikt-til-ansikt med andre - og dette er kommunikasjon som går føre seg på norsk, sjølv om vi nok kunne ha brukt engelsk. Trass i at den digitale verkelegheita kan bli atskillig viktigare for oss enn i dag, er den handfaste verkelegheita like fullt der. Dette er det viktig å hugse, både for den som er skremd og den som er fascinert av dei moglegheitene den digitale verda gjev. Påstandar om at ein "urbanist" i Oslo kan ha meir til felles med menneske i Calcutta, Rio de Janeiro og New York, er sant berre når ein reduserer livet til visse område.   

Dersom ein no i ein eller anna velgrunna frykt for det engelske forsøkjer å regulere bruken av engelsk, slik ein ønskjer i t.d. Polen og Frankrike, kan ein risikere at dette støyter mot den oppfatninga folk flest har av rett og gale. Å forby eller regulere bruk av engelsk treng ikkje bety at ein styrkjer nasjonale språk eller minoritetsspråk. Men samstundes går det an å velje å la sine eigne medietilbod vere på dei nasjonale og regionale språka, og ikkje satse på å leike med eller dilte etter dei store, angloamerikanske aktørane. Det er au mogleg å seie at reklame i norske kanalar skal vere på norsk språk, passe på å spele norskspråkleg musikk og hjelpe norsk språk på andre måtar - engelsken er det andre som hjelper. Det er ingen andre enn vi som har ansvar for norsk språk og kultur. Med ansvar følgjer det ofte makt, også over språkbruken. Ein kanal som NRK NN - Never Norwegian - treng ikkje bli oppretta… 

Tidsånda
No har det komme framlegg om at vi skal få ei eiga norsk språkvernlov, og det kan iallfall vere verdt å drøfte framlegget. Det er ikkje sikkert at "marknadslovene" er dei beste til å halde oppe språkmangfaldet, og dermed ein demokratisk rett til å få språket sitt respektert og brukt. Som norsktalande individ er vi del av det norske samfunnet, knytt til nasjonalstaten Noreg, som hører til den kristne-humanistiske vestlege opplysingstradisjonen som har vore gjennom ulike utviklingstrinn. Og utviklinga har ført oss til ein situasjon der marknadsøkonomisk tankegang av mange blir sett på som naturlover, og der ord som ’globalisering’ og ’fleksibilitet’ er viktige. Som andre ord, ber dei på verdiar. 

Det kan sjå ut som eit faktum at ”alt” må følgje marknadslovene slik nyliberalismen framstiller dei, ”alt” må gjerast i ein konkurranse som følgjer reglar som er dikterte av marknaden, skriv Fairclough (1999). Den globaliseringa vi opplever er i utgangspunktet knytt til økonomi, men har følgjer både for politikk og kultur. Og – dette er jo berre ein av fleire ideologiar! Og når marknadsliberalismen bestemmer reglane, pregar dette også dei som skal ut på marknaden og deira måte å spegle verda. Det er betre å vere kvit, frisk og rik enn svart, sjuk og fattig… Dei som trur sterkast på marknadskreftene har som mål å skaffe overskott for aksjonærane sine,og derfor må vi – kundane – påverkast til å forbruke så mye som mogleg av dei attråverdige kulturvarene dei tilbyr. Desse kulturprodukta er nøye tilpassa dei aktuelle kjøpargruppene. Det blir aldri aktuelt å lansere seto-kultur frå Estland eller færøysk rekkjedans utan å behandle slike kulturuttrykk gjennom eit anglo-amerikansk filter. 

Marknadsliberalismen byggjer på prinsippet om friast mogleg konkurranse. Men er denne konkurransen reell? Robert McChesney, som er professor i journalistikk ved University of Wisconsin, dreg konkurransen i tvil. I den digitale verda har konsentrasjonen kring få, store medieaktørar vorte styrkt. Selskap som er store frå før, samarbeider med kvarandre, og slik greier dei å halde seg store. Dei som er store i medieverda elles, blir det au på Internett. Media utøver grunnleggjande politiske, sosiale, økonomiske og kulturelle oppgåver i det moderne samfunnet. Media er samstundes hovudkjelda til informasjon om samfunnet, det er debattforum og ein nøkkel til eit deltakande demokrati. McChesney ser ut til å meine at media stettar det demokratiske oppdraget sitt på ein slett måte, og er del av ei hyperkommersialisering som eigarane tener på. Eigarskap hører også til det rammeverket som påverkar det media formidlar, innhaldet, meiner McChesney. Han ønskjer klarare lovverk og håper at journalistorganisasjonane greier å stå imot kommersialismepress.

Den nye medieeliten
Dei som sit med det som blir kalla symbolmakta i samtida vår, er stort sett tilpassa og prega av den angloamerikanske kulturen. Dei som formidlar denne symbolmakta, dei som skal drive journalistisk arbeid med den attraktive angloamerikanske kulturen, identifiserer seg ofte med dei som sit med symbolmakta. Dette er gjerne yngre, velutdanna menneske med eit mye nærare forhold til den angloamerikanske kulturen, og dermed det engelske språket, enn publikum dei har. Dette betyr at dei står i fare for å formidle ei verkelegheit som passar med deira eigne oppfatningar av verda. Der er t.d. nær omgang med og hyppig bruk av det engelske språket ganske naturleg. Dersom dei som arbeider i dei digitale media ikkje har klare språklege og kulturelle retningslinjer å gå etter, risikerer vi at den digitale medieverda blir prega av ein ny elite som er tufta i den såkalla globale kultur- og underhaldningsindustrien. Det kan dei vere i ein slik grad at dei ikkje er i stand til å yte ein viss, nødvendig kritisk avstand til dei verdiane denne kulturindustrien formidlar. 

Digital kringkasting på norsk
No er det på tide å samle nokre trådar. Eg har dvelt ved det såkalla globale ved den digitale verkelegheita fordi eg meiner at opphevinga av nasjonale grenser og dekningsområde er så viktig. Det kan brukast som eit argument for å tilpasse seg større marknader enn dei vi har vore vane med å tenkje på - og da bør vi ha i minnet at mange talsmenn for det globale kan vere like kulturelt nærsynte som oss andre. Om ikkje det lokale har så mye å seie for dei, har det det for dei fleste av oss andre.

Også i den digitale verda snakkar vi ulike språk, sjølv om mange språk døyr. Sist eg var inne på heimesida til "Monument for the dying languages", var det bandjigali frå Australia og uto-aztekisk frå California vi vart gjorde merksame på. I Noreg er det sør-samisk og lulesamisk som er verst ute. Norsk kan klare seg, samstundes som vi bør venje oss til at engelsk blir eit mye brukt sidemål for stadig fleire av oss. Det vil seie at vi har bruk for lokale og nasjonale medium på nettet som bruker ulike variantar av norsk. For at desse tilboda skal vere attraktive, meiner eg det er nyttig at dei er på høgd i utnyttinga av teknologien. Det vil seie at eg håper at kanalar og program har diskusjonsforum og prategrupper knytt til verksemda si, og der folk som er opptekne av det same, kan ha kontakt - på norsk. Dette kan godt skje med eit allmennkringkastaroppdrag i botnen.

I tillegg må vi rekne med at stadig fleire vil nytte seg av overnasjonale medietilbod som stettar interessene deira, anten det er musikk, politikk, kultur eller ulike subkulturar som så mange er interesserte i at desse tilboda blir oppretta. Her vil vi finne ulike gradar av språkbruk. Det vil for det fyrste vere nettkasting heilt utan eller nesten utan språk, som sjølvkomponerte musikkanalar. For det andre kan vi snakke om språkfattig nettkasting, der vi kan finne nokre verbaltilbod, men der musikk og musikkvideo er det sentrale.  For det tredje kan vi snakke om nettkasting med aktiv bruk av eitt, dominerande språk. Her trur eg vi bør skilje mellom to typar nettkasting. Den eine krev eit etter måten lite ordforråd hos publikum fordi språket berre blir brukt til å formidle stoff om bestemte emne. I den andre typen blir språket brukt til alt mogleg - som i den kringkastinga vi er mest van med i Noreg i dag. Dette gjeld t.d. store internasjonale innhaldsleverandørar som BBC og CNN.
 
Uansett graden av språkbruk vil vi attåt sjølve nettkastinga finne kommunikasjon på kryss og tvers - mellom medieaktørane og publikum, og mellom mediebrukarar i ulike land. Og vi veit jo at med ein gong to menneske med ulik språkbakgrunn har kontakt, skjer denne kontakta på nettet helst på engelsk. Ane Vallevik Håbjørg skriv i ein artikkel i VG på nettet at 78 prosent av alle nettstader er på engelsk (VG 13.10. 2000). Den same dominansen finn vi au att i nettkastinga i dag.

Det er ingen grunn til å avskrive det lokale, det regionale og det nasjonale i den digitale verda. Samstundes skal vi ikkje vere redde for framveksten av nye, virtuelle samfunn eller identitetsmønster, at folk vel å bruke medietilbod som er overnasjonale. Det kjem til å vere medietilbod som blir brukt attåt meir heimlege tilbod. Vi kjem til å søkje tilbod som passar til ulike delar av den identiteten vi har - og ein del av desse tilboda er knytt til behovet for fellesskap.. I det norskspråklege tilbodet bør vi prøve å gje flest mogleg noko som også støttar den kollektive sida ved identiteten deira, anten dei er interesserte i sport, politikk, miljøvern eller litteratur. No kan ein utnytte lagringsmoglegheita til teknologien slik at vi også på norsk kan få mest av det vi er mest opptekne av, men eg meiner at vi ikkje skal undervurdere behovet folk kan ha for eit fellesskap i tid: det er fleire enn eg som ser og hører dette; dette vil eg gjerne dele med andre. Media gjev oss noko felles, skaper fellesskap - og det er ein grunn til at eg er skeptisk til ei oppdeling i altfor mange norske radio- og fjernsynskanalar. Ein annan grunn er at eg ønskjer ikkje at verkelegheita rundt oss skal bli altfor oppsplitta og usamanhengjande - vi må kjenne til noko meir enn det vi er nærast og mest interesserte i. Eg ser for meg ei slags arbeidsdeling mellom norsk og utalandske aktørar. Nisjetilboda ville eg ha overlate til tilbod som blir gitt på andre språk, dersom det ikkje viser seg at mange her heime deler interesse for same nisje. Her går det også an å tenkje seg eit nordisk samarbeid - så framt det ikkje er på engelsk.  
 
Samstundes går stadig fleire stasjonar frå ulike språksamfunn på nettet, og kan lyttast til av folk over heile verda. Og av dei største verdsspråka, kinesisk og engelsk, er det engelsk som har størst geografisk utbreiing. Men engelsk språk hører til den samfunns- eller samtidssfæren som har sterkast tiltrekningskraft rundt om i verda. Det er ikkje russisk eller kinesisk folk vel å lære seg om dei har høve til å lære seg eit nytt språk, men engelsk. Dette språket får drahjelp av ein sterk kulturindustri, med filmar, dataspel, dataprogram og musikk som viktige medhjelparar. I Noreg er heldigvis databransjen sjølv ganske flink til å bruke norsk, og det veg noko opp for at mye marknadsføring elles skjer på engelsk.

Avrunding
Det er mogleg å starte verdskanalar frå ein norsk by eller tettstad. Det er fullt mogleg å byggje opp viktige og populære medietilbod herifrå - og frå alle andre stader der den teknologiske infrastrukturen er på eit høgt nivå. Men samstundes må ein da ta omsyn til den verda ein er aktiv overfor. Norsk språk og kultur har ikkje spesielt sterk tiltrekningskraft, så ønskjer ein å lykkast verkeleg stort, må ein spele etter dei reglane som finst. Det vil seie at ein lyt halde seg tett til den angloamerikanske kulturen. Og kanskje er vi ein del av den kulturen, berre at vi kler mye av han i norsk språk? Men vi har andre kulturdrag som ikkje er angloamerikanske, og eg trur at vi kjem til å halde på dei i framtida. 

Olav Randen plasserer norsk i europeisk fjerdedivisjon i boka Farvel til språkmangfaldet? I femtedivisjon finn vi samisk og andre mindre språk, og vi kan jo tenkje oss kva for språk som er i fyrste divisjon (Randen 1997:113). Og det som kan gjere norsk ganske utsett, er at vi har ein kultur som ikkje skil seg så kolossalt frå den angloamerikanske, vi har ein fleksibel kultur som lett tek opp i seg nye drag. Derfor let t.d. nordmenn i USA seg lettare assimilere enn polakkar og italienarar, - frå 1970 til 1990 gjekk talet på menneske med norsk morsmål i USA ned frå over 600 000 til under 100 000 (Crystal:36). Norsk språk og kultur er ikkje tydeleg og ulik nok til at han overlever i ein kulturstrøm der andre drag er sterkare - men ein norsk identitet kan likevel leve vidare. 

Eg vågar ikkje å vedde på at norsk språk er brukt i same omfang som i dag om eitt hundre år - viss ikkje norske medium og politiske miljø er med på å leggje forholda til rette for at norsk skal vere fyrstespråket i samfunnet vårt. Og det kan vise seg å stri mot marknadslovene og interessene til aktørar som er langt sterkare enn Noreg. 

Somme saknar kanskje ei grunngjeving for å skjønne at nokon ønskjer å støtte nasjonale og regionale språk og identitetar. Eit spørsmål kan føre tankane i den leia eg trur vi må sjå: Greier digitale medium å formidle kvardagen – og drømmane til fleirtalet av folket om produksjonen er skjedd ein heilt annan stad, og med eit anna språk og eit noko annleis verdisett  enn det publikum har? Kva har det å seie for identitetsdanninga at drømmane våre har vorte internasjonale, og har med sol, sommar, bikiniar, musklar, skjønnheit, pengar og makt å gjere? Det er ikkje rart eit fleirtal av ungdommane i nokre norske kommunar vil flytte heimafrå, når det ideale livet er eit anna enn det dei ser rundt seg. Men om drømmane har vorte internasjonale, er veret og kvardagen omtrent den same for dei fleste av oss. Media forar oss med ideal som gjer at vi lett blir misfornøgde med det vi har, kanskje med dei vi er au, og attrår ideal som ikkje er moglege å nå for alle. Vi treng digital kringkasting som fortel historier om oss, som skildrar det som skjer rundt oss. Og derfor trur eg på ei norskspråkleg digital framtid, der vi bruker norske medium for å stadfeste og utvikle den norske delen av identiteten vår. Og denne verkelegheita er samstundes fleirspråkleg - engelsk kjem som ein god nummer to og stettar andre behov vi har.

Eg vender til sist attende til Norman Fairclough og Robert McChesney og dreg ut to poeng frå kritikken deira: Det eine er at den medieverkelgheita den digitale kringkastinga er ein del av, er styrt av ein bestemt økonomisk ideologi med politiske og kulturelle konsekvensar - som rører ved språk, identitet, makt og prestisje. Det andre er at dei som tener på denne ideologien, også er sett til å tene demokratiet…. ”Fremtiden skapes ikke, den vedtas” las eg ein stad. Men kor blir framtida vedteken, kven er det som vedtek noko, og for kven? Dette spørsmålet let eg hengje.

Av Jon Peder Vestad
Noko utvida utgåve av innlegg på seminaret Digital kringkasting som Avdeling for mediefag ved Høgskulen i Volda stelte til 2. og 3. november 2000. 

Litteratur:
Bratberg, Une: Veri bæd engelsk. www.vartland.no/nyheter/arkiv/prm1999.12.15.08.5631.html
Crowley, Terry: Linguistic diversity in the Pacific. Review Article. Journal of Sociolinguistics 3 1999 (s. 81-103) - om Peter Mühlhäusler: Linguistic Ecology: Language Change and Linguistic Imperialism in the Pacific Region, Routledge 1996. 
Crystal, David: The Cambridge Encyclopedia of Language. Cambridge University Press, Cambridge 1997 (1998)
Den vanskelige identiteten. Odd-Bjørn Fure i samtale med Sjur Holsen. Replikk 1 1995, Universitetet i Bergen 1995 (www.hf.uib.no/andre/replikk/Nr1/intervju.html)
Dubois, Sylvie og Melancon, Megan: Cajun is dead - Long Live Cajun: Shifting from a linguistic to a cultural community. Journal of Sociolinguistics 1, 1997 (s. 63-93)
Fairclough, Norman: Neo-liberalism as a focus for critical research on language. Frå Globalisation Research Network 26.10. 1999, http://bank.rug.ac.be/global/programme2.html
Halse, Ketil: Mediefag i Volda. Knutepunkt og norgesnett. Notat 17/97, Høgskulen i Volda/Møreforsking Volda 1997
Håbjørg, Ane Vallevik: In english, please! VG på nettet 13.10. 2000 (www.vg.no/pub/vgart.hbs?artid=7253097) 
Johnson-Weiner, Karen M.: Community identity and language change in North American Anabaptist communities. Journal of Sociolinguistics 2/3, 1998 (s. 375-394)
Nullis, Clare: Swiss push to put English first in schools. Guardian Unlimited 16.11. 2000. (www.guardianunlimited.co.uk/Archive/Article/0,4273,4091528,00.html) 
McChesney, Robert W.: Making Media Democratic. Boston Review, http://bostonreview.mit.edu/BR23.3/mcchesney.html (1998?)
Randen, Olav: Farvel til språkmangfaldet? Boksmia, Ål 1997
Sandøy, Helge: The Diffusion of a New Morphology in Norwegian Dialects.  Folia Linguistica. Acta Societatis Linguisticae Europae XXXII/1-2, 1998. (s. 83-100) 
Skre, Arnhild: Skal vi ikke snart fortsette samtalen? Aftenposten 26.10. 2000.

Andre kjelder:
Diverse artiklar om språk og media på nyheitstenesta Eurolang, www.eurolang.net, Brussel

Lagt ut på nettet 22. november 2000.