Eit spørsmål mange stiller seg - eller burde ha stilt seg - når dei skriv, er: Er dette "lov" å skrive? I seg sjølv har dette spørsmålet ein undertone som kan verke negativ, nemleg at det er noko som er ulovleg i språket  Og svaret på spørsmålet er heller ikkje så enkelt.

Valfridom i rettskrivinga er eit viktig emne for alle som driv med formidling, både for å bli sikrare på reglar, tradisjonar og moglegheiter. Val og utforming av språk må vi ha eit bevisst forhold til, vi som har språket som viktigaste arbeidsreiskap. Dag Gundersen skriv i ein artikkel at språkleg valfridom er eit vidt omgrep, for det er snakk om valfridom på fleire plan. I tidlegare tider var språkbruken lite normert, og det er fyrst dei siste 100-150 åra at vi har fått ein aktiv språkpolitikk og faste språknormer. Medan valfridommen tidlegare var knytt til språkbrukarane, - at folk skreiv som dei meinte var best - er valfridommen no knytt til bestemte normer. Det normerte språket finn vi skildra i lærebøker og ordbøker, og gjeld fyrst og fremst rettskriving og bøying.

Normene er kompromiss
Det å kunne velje mellom ulike skrivemåtar har vore ein del av norsk språktradisjon sia 1890-talet. Medan dei som arbeidde fram landsmålet ønskte å få fram eit alternativ til det som vart kalla "Modersmålet" eller norsk-dansk, var det på den  norsk-danske sida viktig å gjere språket meir norsk, utan å bryte heilt med sambandet til dansk. Målet med språkleg valfridom er at alle skal kjenne seg heime i det skriftspråket dei bruker. Og alle - det er tre-fire generasjonar med ulik geografisk og kulturell bakgrunn. Samstundes treng vi ei felles språkform for å forstå kvarandre best muleg. Når ein tek omsyn til kvar enkelt språkbrukar, talar det for mest muleg valfridom, skriv Gundersen. Omsynet til språksamfunnet vil seie at valfridommen er mest mogleg avgrensa. Til saman fører dette til eit kompromiss. 

Læreboknormalen
Eit viktig omgrep i norsk rettskriving er læreboknormalen. Det er den rettskrivingsmåten som skal følgjast i lærebøker for grunnskulen og dei vidaregåande skulane og offentleg språkbruk, medrekna det normerte språket i NRK. Men norsk rettskriving er vidare enn læreboknormalen - dvs. at språkbruken utanfor det offentlege og skulebøker opnar for større variasjon. Læreboknormalen er altså snevrast, men somme synst nok at også den er for vid.

Når vi har ein aktiv språkpolitikk i Noreg, med Norsk språkråd,  godkjenningsordning for lærebøker og lover og reglar for språkbruk i det offentlege, er det fordi det har funnest eit politisk ønske om ei bestemt språkutvikling. Til å begynne med var ei lausriving frå dansk språk svært viktig, og lenge var det også eit uttalt mål at dei to norske målformene skulle nærme seg kvarandre. Dette har vore opphav til mye krangel! Vidare har det vore eit ønske om at skriftspråka skulle nærme seg talemåla, at skriftspråka skulle vere enkle og at dei skulle vere norske. No er delar av den offisielle norske språkpolitikken lagt om, og det er ikkje lenger sjølvsagt at dei to språkformene våre skal nærme seg kvarandre. Men det er framleis eit mål at der det er nyttig, skal dei ha same reglar. Det gjeld mellom anna i skrivemåten til stadnamn. 

Bokmålet 
Det at ein ikkje lenger arbeider aktivt for ei tilnærming mellom bokmål og nynorsk, har ført til at bokmålet har opna seg meir for konservative former. Stort sett kan ein til dømes sløyfe hokjønnsformer i bokmålet, men bokmålet tillet ikkje riksmålsformer som 'efter' og 'nu'. Mange riksmålsformer som vi ser i bruk i dag, tilhører ei norm utafor rettskrivinga, og er ikkje tillatne i lærebøker og offentleg språkbruk. 

Når eksempelvis 'efter' og 'nu' framleis blir brukt, er det dels eit utslag av at desse formene tilhører ein eldre, sterk språktradisjon - som ein del er opplærte i eller har vent seg til å bruke - og dels at enkelte språkmiljø har sine eigne, private rettskrivingsnormer. Dette er det viktig å vere merksam på - private verksemder kan velje akkurat den rettskrivinga dei vil, men dei fleste vel å halde seg ganske nær læreboknormalen. Dei mest radikale og konservative formene er alt i alt ikkje så mye brukt i bokmål, med enkelte unnatak. 

Sju måtar å skrive norsk på
Vi har to målformer i norsk, men vi kan seie det finst sju måtar (!) å skrive norsk på i dag. Det er riksmål, moderat bokmål og radikalt bokmål. Riksmålet er ei privat språknorm, og fell utafor normert, offisielt "tillaten" norsk. Moderat bokmål er vanleg på trykk, og det radikale bokmålet er mye brukt i etermedia. For å seie det enkelt bruker ein `selv`, `syklet` og `jevn` i moderat bokmål, medan ein i den radikale varianten vel former som `sjøl`, 'sykla' og 'jamn'. 

Samnorsk er eit omgrep som blir brukt om ei språkform som i størst mogleg grad sameinar ord og former frå bokmål og nynorsk. Også samnorsken fell utafor offisielle språkreglar, og er lite brukt.

På nynorsksida kan vi skilje mellom tre språkvariantar. Det er nynorsk a-mål, nynorsk i-mål og høgnorsk. Forvirra? Nynorsk a-mål er den mest utbreidde formen for nynorsk. Her skyr ein ikkje ord som finst i bokmålet, men held likevel på nynorsktradisjonen i ord og bøyingsformer. I-målet har namn etter i-endingar i substantiv som 'boki' , og er ein meir gammalvoren nynorsk, med lite innslag av lånord frå dansk, heit-ord og liknande. I-målet er lite nytta i media. Høgnorsk er ein privat nynorskvariant som fell utafor den offentlege språknormeringa. "Aasen-mål"  er eit anna namn, og dette er ein språkvariant med tydeleg innslag av ord og bøyingsformer som er svært lite nytta i moderne norsk språk.

Det er sjølvsagt flytande overgangar mellom dei ulike språkvariantane, særleg mellom riksmål/moderat bokmål og nynorsk i-mål og høgnorsk. Dette kan verke forvirrande, men for dei fleste er valet enkelt: Dei skriv stort sett anten moderat bokmål eller nynorsk a-mål, om ikkje heilt konsekvent. Og dette kan vere eit problem. Mange nynorskbrukarar har vanskar med ordforrådet, og bruker ord som ikkje er tillatne i nynorsken. På bokmålssida er det det å vere konsekvent som ser ut til å det vanskelege. Gundersen meiner at likheita aukar mellom nynorsk og bokmål, og mellom bokmål og riksmål. Ikkje alle vil vere einige i dette.  

Å finne sitt eige mediespråk
Korleis kan ein finne sitt eige mediespråk? Vi har som utgangspunkt at tala er meir opphavleg enn skrift, og ein kan derfor ta utgangpunkt i sitt eige talespråk når ein vel blant tillatne former i rettskrivingsnormene. Men sjølvsagt lyt ein også ta omsyn til redaksjonelle språkreglar. Men målføredrag må vike når dei strir mot rettskrivingsreglar og redaksjonelle språkvedtak. I krysningspunktet mellom dialekt, rettskrivingsreglar og språkvedtak finst ditt mediespråk. Det skal vere eit språk som du føler deg heime i, som du er fortruleg med, som uttrykkjer det du vil ha fram.

Kjelde: 
Gundersen, Dag: Om valgfrihet i norsk rettskriving. Frå Lundeby/Mæhle/Grønvik: Fornying og tradisjon. Norsk språkråd/Cappelen, Oslo 1987 (s. 27-38)

Av Jon Peder Vestad. Lagt ut på nettet 28.2. 2000.