I 1999 kunne nynorsken feire eit lite, men ikkje uviktig 70-årsjubileum. I 1929 vart det vedteke at målet Ivar Aasen arbeidde fram, skulle heite nynorsk. Det er meir schwung, om eg kan seie det slik, over namnet 'nynorsk' enn 'bokmål'. Det signaliserer noko nytt og friskt, som både tallause kulturtilstellingar og det tydelege og viktige nynorske innslaget i norsk kvardagsliv vitnar om.  
 
Eg er eit nynorskmenneske, eg er ein nynorskbrukar, ja, alle vi som snakkar norsk er ein del av eit nynorsk Noreg. Det er kanskje ikkje så vanleg å sjå på bokmålsfolk som nynorskbrukarar, men dei er jo faktisk det. Nynorsk er ein del av kvardagen for dei aller fleste i Noreg. Vi høyrer nynorsk i radio og fjernsyn, og les artiklar på nynorsk kvar einaste dag, og vi har litteratur på nynorsk både på nattbordet og i bokhyllene. Vi kan gle meg over nynorsk song, framført av Herborg Kråkevik, vi kan le – eller ergre oss – over satire på nynorsk av Are Kalvø, og vi kan sjå sterk dramatikk av Jon Fosse. 

Dette er berre nokre namn frå kulturlivet, namn på unge stemmer i kultur-Noreg som bruker nynorsk i kunsten sin. Utan slike nynorskstemmer, utan nynorsken, hadde Noreg vore eit anna land, fattigare på uttrykk. Eg hadde også vore eit anna menneske. Ein ting er alt det nynorsk kultur har gitt meg av opplevingar opp gjennom åra, men vi skal heller ikkje gløyme målstrevet. Språket Ivar Aasen gav oss fundamentet til, er av natur meir ope for dialekt enn den dansk-norske konkurrenten. Slagordet ”snakk dialekt, skriv nynorsk” – som eg veit ein del målfolk ikkje er så glad i lenger – dette slagordet har vore med på å gjere det lettare for folk frå heile landet å snakke dialekt. 

Ein språkprofessor greidde for nokre år sia i all si vankunne å forkynne at østfoldsdialektane var dei styggaste i landet! Det er eg svært ueinig i, og eg er glad for dialektkampen som ikkje minst målrørsla har stått for. Den takken går også til Ivar Aasen, som såg behovet for eit eige norsk språk. Vi fekk det, og samstundes førte konkurransen – eller kampen – mellom det dansk-norske og det norsk-norske har ført til at det som i dag heiter bokmål vart atskillig norskare enn det kunne ha vorte. Det skal vi vere glade for.   

På starten av det tredje hundreåret i historia til nynorsken, er det nyttig å sjå både jor ein står, kor ein går og kor ein har vore. Nå skal ikkje eg dvele for mye ved historia, men når eg tenkjer over kor mange initiativrike målmenneske berre søre Sunnmøre har fostra, blir eg imponert. Anders Hovden, Anders Vassbotn, Henrik Straumsheim, Rasmus Steinsvik, Per Riste og midt oppe i denne mannsgruppa - Synnøve Riste. Kva kunne ikkje denne radikale målkvinna i Volda fått utretta om ho hadde fått leve lenger! Synnøve Riste sto fram med meiningane sine i ei tid da kvinner skulle vere forsiktige med den slags, og ho gjorde det på eit språk som mange forakta. Synnøve Riste viste dobbelt kvinnemot, og innsatsen hennar er ein av mange som har vore med på å byggje det nynorske Noreg.    

Nynorsken tilfører Noreg kulturell breidde og rikdom. Arbeidet for nynorsk er klart ein del av arbeidet for demokratiet i landet vårt. Nå veit eg at dette kan verke vel festtale-aktig – og det stemmer for så vidt! – men tenk over det motsette: Det å arbeide mot nynorsk. Det er faktisk det same som å arbeide mot ein lovfesta rett nordmenn har til å uttrykkje seg på ein av to jamstilte norske målformer. Å kjempe mot nynorsk er å kjempe for at den målforma som alt dominerer, bokmål, skal bli einerådande. I eit samfunn der toleranse er av dei verdiane som blir sett høgast, er nynorskmotstand og nynorskhat noko som det burde ha funnest svært lite av.

Det er eit politisk, kulturelt og historisk faktum at vi har to målformer i Noreg, og vi har hatt det sia 1885. Det finst to variantar av norsk, som alle i mediesamfunnet vårt møter dagleg. Alle må lære båe variantane, og tusenvis av dei som ein gong har skrive ”Spynorsk mordliste” utapå nynorskordlista si, hamnar ein gong i ei stilling der det forhatte sidemålet kjem til nytte. Det ville ha vore gale å ta frå folk noko dei får bruk for seinare.

Ein god del av oss har opplevd mang ein gong at nokon har tatt ordet frå oss, og eg er vel ikkje heilt skuldfri sjølv, heller. Det å ta ordet frå nokon kan også ha ei anna betydning, nemleg å forby folk å bruke visse ord. Dei siste åra har det, som mange her veit, vorte diskutert korleis nynorsken skal vere. 

Somme trur at ”alt er lov å skrive nå”, og det er det jo ikkje - det ser eg sjølv rett som det er når eg slår opp i ordboka. For å motverke ei ”bokmålisering” av nynorsken, ønskjer nokon målfolk å stengje ute folkemålsformer og ord som kan liggje nær bokmålet. Om det som liknar minst på bokmål blir sett på som best nynorsk, er ein ille ute. Da er det i praksis bokmålet som blir rettesnora for nynorsken, sjølv om nokon nok kan framstille det på ein annan måte. Nå skal ikkje eg dirigere korleis nynorsken skal sjå ut, men eg vil påpeike at nynorsk er og skal vere eit språk for heile landet, ikkje berre for det som blir kalla ”det nynorske kjerneområdet” og for spesielt interesserte andre stader. Ei slik utvikling har mellom anna tidlegare mållagsleiar Olav Randen åtvara mot i boka "Farvel til språkmangfaldet?" (Boksmia 1997).

Olav Randen er redd for at nynorsk skal gå frå å vere eit "allnorsk riksmål med jamstelt status …. til å bli eit minoritetsmål for Vestlandet og tilgrensande dalføre og difor eit skriftmål folk i andre delar av landet ikkje treng lære" (s 147-148). Her kan eg nemne at eg i nokre viktige barneår budde i Gausdal, eit par mil frå Lillehammer. I Gausdal har nynorsk frå gammalt vore skulespråket i eit par skulekrinsar, men er nå så å seie jaga på skogen. Bokmålet har dessverre teke over. Kjære nynorskvenner, nynorsken må også i framtida vere eit attraktivt alternativ for folk i Gudbrandsdalen, i midt-Telemark og i Trøndelag, ja, i dei nynorske utkantane. I arbeidet med normeringa av nynorsk må ein etter mi meining absolutt ta omsyn til dette, og ikkje gjere nynorsken til noko som passar godt vestpå, og ikkje å godt andre stader. Og til dei av dykk som er redd for at bokmål og nynorsk skal sausast i hop, så vil eg seie med gamle Ivar: Det kjem ikkje i ei seng, det som skal i tvo!

Om de hadde spurt meg om nynorsken finst om eitt hundre år, så hadde eg nok landa på eit ja-svar. Morgondagens nynorsk blir sikkert ikkje heilt lik dagens, sia språk som alt anna levande utviklar seg. Tenk på alt det nynorsken har på si side: lovverket, litteraturen, skuleverket og ikkje minst om lag ein halv million brukarar. Dei kan bli fleire! Det er lett å sjå skyer i horisonten, men likevel: Aldri før har nynorsk vorte brukt på så mange område i samfunnet som nå. Vi kan alle gjere vårt for å trygge framtida til nynorsken, og eg er absolutt overbevist om at mye kan gjerast betre. Ikkje alle skulebøker kjem like tidleg på nynorsk som på bokmål, for eksempel. Det er au behov for dataprogram på nynorsk, både i skuleverket og elles, og mange nynorskaviser er avhengige av pressestøtte for å overleve. 

Nynorsk Kultursentrum i Ivar Aasen-tunet i Hovdebygda er eit tiltak som eg trur vil komme til å få mye å seie framover. Sverre Fehn har teikna eit flott anlegg som nå tek form, og aktivitetane som det nynorske kultursenteret skal romme der, syner mangfald og framtidshåp. Det er på tide at eit slikt senter kjem! Dette senteret kjem ikkje berre folk på søre Sunnmøre til gode, men heile nynorsk-Noreg og andre som er opptekne av norsk språk og kultur. 

Nynorsk Kultursentrum er eit godt eksempel på korleis eldsjelar med ein god idé kan arbeide saman med styresmakter lokalt og sentralt for nynorsken. Det er ikkje nok å ha ein idè eller ei meining, det krevst ein porsjon idealisme og pågangsmot også. Det finst på Sunnmøre - og i nynorsk-Noreg. Og med det vil eg inn på noko som ligg meg på hjertet: Politikarane kan ikkje vedta at nynorsken skal overleve, for å seie noko vanskeleg på ein forenkla måte. Men dei kan leggje forholda til rette på ulike måtar. Støtte til nynorsk-institusjonar er ein ting, lover og forordningar noko anna. Men det er til sjuande og sist nynorskbrukarane som avgjer framtida til nynorsken. Nå har nynorskprosenten i grunnskulen gått svakt ned, og da er det fristande å oppmode nynorskfolk om å få fleire ungar!

Men spøk til side, det er viktig å støtte dei nynorsktiltaka som finst, og å ta i bruk nynorsk der det har vore lite vanleg. Det er nødvendig å følgje eksempelet til Ivar Aasen, og vise at nynorsken kan brukast til alt muleg - så nå håper eg ivrige, unge målfolk set i gang ei prategruppe på internett for ungdom! Ivar Aasen var frampå, han skreiv skodespel og dikt på det nye norske språket, og viste oss på denne måten vegen nynorskfolket må gå: bruke nynorsken i alle samanhengar. Ei bedrift i tjukkaste nynorskland må ha mot og sjølvtillit nok til å marknadsføre seg på nynorsk, - eg trur det vil bli positivt lagt merke til. Databedrifter i nynorsk-Noreg må sjølvsagt utvikle og tilby programvare på nynorsk, og skuleelevar som flyttar på seg, må få føle at det nynorske er noko som høyrer identiteten deira til, og som dei ikkje byttar bort. Det eg nemner her, er noko som vanskeleg kan bli til ved hjelp av politiske vedtak - det er opp til oss sjølve å yte det vi kan. Eg seier ikkje at dette eg her har nemnt er lett, men utan innsatsen til nynorskfolk flest, kan det som er vunne for nynorsken, også tapast. 

Eg føler at nynorsken har ganske gode kår i kultur-Noreg. Sjølvsagt finst det ein del å setje fingeren på her også, men verre er det nok i næringslivet. Her på Sunnmøre er næringslivet sterkt, og de som har høve til å påverke språkbruken i privat sektor, nyttar makta dykkar. Det går an å tene pengar på nynorsk, og om lag ein halv million nynorskbrukarar, med nynorsk som dominerande målform i store område, skulle det vere verdt å ta omsyn til. Men - dette kan ikkje politikarane eller ei lov gjere mye med, anna enn å seie at private initiativ, dugnadsånd og ståpåvilje kan føre til auka bruk av nynorsk i ein sektor der eg gjerne hadde sett at arven etter Ivar Aasen hadde stått langt sterkare. 

Så nokre ord om førre valkamp. Målsaka var ikkje vore spesielt framme der, bortsett frå eit anti-nynorskutspel i Oslo. Eg skal ikkje nemne kva parti som kom med det, men det vart iallfall gjort framlegg om å gjere osloskulane sidemålsfrie. Det vil seie nynorskfri, og det gledde meg å lese på leiarplass i VG at dette var eit billig utspel. I denne leiarartikkelen sto det også at Oslo truleg er den største nynorskkommunen i landet. Og faktisk er det slik at Oslo i ein del år nå har hatt parallellklasser med nynorsk opplæringsmål. Det er ikkje meg imot, og eg har lurt på korfor ikkje nynorskfolk har gått saman for å få til slike klasser i hovudstaden tidlegare. 

No går nynorsken inn i sitt tredje hundreår, inn i eit nytt tusenår. Korleis hadde Noreg vore utan nynorsk? Det er nesten uråd å førestelle seg - eg gjer det ikkje. Nynorsken blir brukt av mange fleire enn i det fyrste hundreåret nyskapningen til Ivar Aasen fanst, og dette målet har fått sitt eige senter på Sunnmøre. Ivar Aasen-senteret i Hovdebygda i Ørsta er ein nasjonal kulturinstitusjon som kan vere interessant langt utafor grensene våre, akkurat som nynorsken kan vera det. Eit folk med fremmendt mål kan få sitt eige, og om det ikkje veks over alt, så gror det, og blømer. Det lovar godt for framtida.

Av Jon Peder Vestad
Omarbeidd utgåve av ei tale som vart skriven i september 1999. Lagt ut på nettet 3. juni 2000.