Titlar og ingressar 

Det skal vere godt samsvar mellom tittelen til ei sak og innhaldet i sjølve brødteksten. I jakta på ein god tittel kan ein stå i fare for å ”dra” innhaldet vel langt, og i lengda tener ein ikkje på å love noko som ein ikkje held. Det vil ikkje seie at titlane ”må” vere tannlause og kjedelege.

Titlar skal få folk til å oppdage og lese sakene, og fortelje noko om innhaldet. Ein del titlar frå ei større norsk dagsavis blir nytta til å syne korleis det kan gjerast, eller ikkje… Eit litt uvanleg ord i tittelen til det vi vil kalle ei kvardagssak, kan vere nok til å fenge interesse: Vegdirektøren flau over Bergen. Ordet `flau` er ikkje av dei vanlegaste, iallfall ikkje i administrasjonssaker. Ordet karakteriserer innhaldet, og det kan ein au seie om dette: Rikest i Bergen. er ein god tittel fordi det står til eit bilde av eit vanleg, ukjent menneske, og tittelen blir forklart i ingressen. Og - tittelen viser til uttrykket "rikest i verden". Obs! Bildet er nymalt! speler på eit oppslag om at "benken er nymalt", og er såleis eit eksempel på intertekstualitet - det viser til noko anna som er kjent.

Buvik om Baudelaire er eit døme på det velkjente verkemidlet bokstavrim - her som alliterasjon. Det er ein god tittel fordi han inneheld to signalord - somme festar seg her ved Buvik, andre ved Baudelaire. Fra heimefiske til ute-forskning er ein tittel som bruker eit like enkelt verkemiddel som bokstavrim - rørsle, her i form av rørsle frå eit slags ytterpunkt til eit anna. Ja, vi kunne like gjerne ha kalla tittelgrepet motsetning, som vi også ser her: Seriemord som underholdning. Sjølv om vi alle veit at mord er ein viktig del av underhaldningsindustrien, er det liksom noko som ikkje stemmer her. Motsetninga skaper interesse. Det same er tilfelle i tittelen Med vold som hobby.

Utmerket, men ordinær er ein annan problematisk tittel. Her er det iallfall halvvegs motsetning mellom `utmerket` og `ordinær`, og vi finn overrasking i ordvalet: Det går ikkje an å vere både ’utmerket’ og ordinær. Bitter, men fornøyd Kjus er ein liknande tittel. Ut frå vanleg logikk går det ikkje an å ordleggje seg slik, men det kan vere eit verkemiddel, for eksempel for å syne at nokon er litt forvirra… 

Dei mange måtane ein kan friske opp titlane på, må ikkje bli brukt for mye. Viss det er bokstavrim overalt, blir det masete. Alle saker har heller ikkje eit innhald som gjer det særleg enkelt å vere kreativ. Dei fleste titlane som journalistar skriv, kan ikkje vere oppsiktsvekkjande, men dei skal likevel få lesaren til å stoppe ved saka. Og da spørst det kva poeng som blir valt ut i tittelen. Denne er rett-på-sak og informativ: Tatt for nattsafe-tyveriene. Til ei sak om eit vanskeleg lønnsoppgjer, vart tittelen Viktige sosiale forbedringer nytta. Det er ein tittel som kan passere, men brødteksten avslørte at forhandlingsresultatet også inneheldt at arbeidstida skulle bli kortare, medan lønna skulle bli høgare. Da kunne ein heller tenkje seg ein tittel som Kortere arbeidstid, høyere lønn eller Mer fri og høyere lønn. Dette viser kva slags betringar som kjem som ei følgje av lønnsoppgjeret. Ofte er det slik at ein bør gå eit steg inn i saka også i tittelen. 

No treng jo ikkje titlane nødvendigvis innehalde hovudpoenget i ei sak, og ein kan alltids diskutere kva som er hovudpoenget. Ei banksak hadde tittelen Storbankene kutter - og ingressen fortalde at 140 menneske kan komme til å miste stillingane sine. Det må vel vere sjølve saka!? Bankane kunne eksempelvis kutte rentene, og det er noko heilt anna.

Dei sakene som får oppslag på ei førsteside, og står inne i avisa, er det ekstra viktig å arbeide med titlane til. Også her skal det vere samsvar i innhald, men ordbruken i dei to titlane må variere noko. Det ein særleg må vere merksam på her, er at lesarane skal greie å kjenne att saka – titlane kan ikkje vere for ulike. Sambandet er iallfall tydeleg nok her: Saksøker NN (på førstesida) og NN saksøkes (inne i avisa). Dei same orda blir brukt i båe titlane, og det kan vere eit utslag av hastverk. Det er inga unnskyldning. Desken har hatt ei heldigare hand her: Ber kristne hjelpe alenemødre (på førstesida) og Kirken vil hjelpe mødre (inne i avisa). 

Tittelen skal ikkje berre vere eit agn for lesaren, men også vere med på å lette forståinga av saka, plassere innhaldet mentalt, om ein vil. Tittelen Sjekk matprisen inneheld ei oppmoding til lesaren, men i ingressen til denne saka stod det ikkje noko om det. Tvert i mot - nokon andre har sjekka matprisane, og først i artikkelen inne i avisa får lesarane oppmodinga.

I titlar er vi vane med korthogde ytringar, og her gjeld det andre reglar enn for vanlege tekstar. I ingressar må vi halde oss til dei sjangerkonvensjonane som gjeld vanlege tekstar. Det vil seie at ufullstendige setningar må unngåast – som hovudregel. I ufullstendige setningar er det noko som manglar. Somme gonger må lesarane fylle ut det som manglar sjølv, og det kan vere eit lite lesehinder. Eit punktum er eit sterkt skiljeteikn, det markerer brott, og eit komma vil svært ofte skape den tekstflyten som punktumet fjernar. I løpande tekst i sakprosa har vi heller ingen konvensjonar som gjer at lesarane er spesielt vant med opphogde setningar, og det blir eit irritasjonsmoment.

I ingressar skal ikkje setningane vere for lange og innhaldstunge. Ufullstendige setningar hører ikkje heime i ingressane, bortsett som når dei blir nytta som verkemiddel ein sjeldan gong. Når ein skriv ingressar, må ein også arbeide for å unngå opphoping av preposisjonsledd og undersetningar. Vi skriv ”arbeide med”, for dette er noko ein må ha ei bevisst haldning til. Ofte vil ein presse så mye informasjon inn i ingressen at det skader formidlinga. Ein sjeldan gong kan ein bruke punktingressar:

      * Slått konkurs første gang for 20 år siden

* Forbrukerkontoret har over 100 klager

* Er nå i gang med sitt femte firma   

Punktingressar er ei slags opplisting av fakta, påstandar eller noko anna som karakteriserer innhaldet i artikkelen.           

Av Jon Peder Vestad