Rundskriv

5 Unntak frå innsyn - generelle spørsmål

5.1 Oversikt over unntaksføresegnene i offentleglova

Som allereie nemnt, kan eit forvaltningsorgan berre nekte innsyn i eit dokument dersom det er heimel for dette i lov eller i medhald av lov. Unntaka kan gå fram av offentleglova sjølv, av forskrifter gitte i medhald av lova, andre lover eller av forskrifter gitte med heimel i andre lover.

Offentleglova inneheld to typar unntak frå hovudregelen om at saksdokument for eit
forvaltningsorgan er offentlege:

Unntaksføresegnene i offentleglova §§ 14 til 26 gir forvaltninga rett, men ikkje plikt, til å nekte innsyn i bestemte opplysningar eller dokument. For slike opplysningar og dokument har forvaltninga ei plikt til å vurdere om ein likevel bør gi heilt eller delvis innsyn, jf. offentleglova § 11, sjå om meirinnsynsprinsippet i kapittel 4.

Unntaksføresegna i § 13 slår fast at forvaltninga skal nekte innsyn i opplysningar som er underlagde teieplikt i lov eller i medhald av lov. Føresegna om meirinnsyn gjeld ikkje for slike opplysningar. Tvert imot kan det vere straffbart å gi ut opplysningane.

5.2 Unntakseining og høve til å nekte innsyn i resten av dokumentet

Utgangspunktet for reguleringa av unntakshøvet etter offentleglova er at det ikkje skal rekkje lenger enn det som er naudsynt for å verne dei interessene som ligg bak unntaksreglane. Unntakshøvet er difor i mange tilfelle avgrensa til dei opplysningane det vil vere skadeleg å gi innsyn i, og ikkje knytt til dokumentet i si heilskap, slik utgangspunktet var i offentlegheitslova 1970. I føresegnene i § 13, § 15 andre ledd, §§ 20 og 21, § 22 andre punktum, § 23 fyrste og andre ledd, § 24 fyrste og tredje ledd og § 26 andre ledd er unntakshøvet knytt til opplysningar. I mange tilfelle er det likevel behov for å la unntakseininga vere dokument. Dette gjeld føresegnene om interne dokument i § 14 og § 15 fyrste ledd, samt unntaksføresegnene i §§ 17, 18, 19, § 22 fyrste punktum, § 50, 23 tredje og fjerde ledd, § 24 andre ledd, § 25 og § 26 fyrste og tredje ledd, der unntakshøvet i alle tilfella er knytt til heile dokument. I desse tilfella vil det følgje av meirinnsynsprinsippet i § 11 at forvaltninga skal vurdere å gi delvis innsyn dersom behovet for unntak berre er knytt til delar av dokumentet. Om unntakshøvet er knytt til heile dokumentet eller til opplysningar går direkte fram av lova ved at denne vekslar mellom å seie at det er høve til å gjere unntak for ”dokument” og ”opplysningar” i dei forskjellige paragrafane.

Når unntakshøvet i utgangspunktet knyter seg til opplysningar, vil det i nokre tilfelle likevel oppstå eit behov for å nekte innsyn i heile dokumentet. Vilkåra for å gjere unntak for heile dokument i tilfelle der unntakshøvet i utgangspunktet gjeld opplysningar er regulert i offentleglova § 12.

Sjølv om unntakshøvet i utgangspunktet gjeld opplysingar kan det etter § 12 bokstav a gjerast unntak for heile dokument dersom dei delane av det aktuelle dokumentet som kkje fell inn under eit unntak åleine vil gi eit klart misvisande inntrykk av innhaldet. Det er ikkje tilstrekkeleg etter dette alternativet at resten av dokumentet i nokon grad gir eit misvisande inntrykk, den misvisande effekten må vere ”klar”. Føresegna gir såleis eit nokså snevert unntakshøve. I vurderinga må ein leggje vekt på om feilaktige slutningar på grunnlag av dokumentet kan skade enkeltpersonar eller vitale interesser elles.

Det avgjerande er om innhaldet i dokumentet er misvisande, og ikkje fara for at media eller andre vil kunne kome til å referere innhaldet på eit klart misvisande vis. Bokstav b gir høve til å gjere unntak for heile dokumentet dersom det vil vere urimeleg arbeidskrevjande å skilje ut dei opplysningane som er omfatta av ei unntaksføresegn. Denne føresegna er ny samanlikna med offentlegheitslova 1970, og vil til dømes kunne nyttast når det blir kravd innsyn i store dokument, og dei opplysningane som fell inn under eit unntak er spreidde over heile eller store delar av dokumentet. Også denne føresegna gir eit snevert høve til å gjere unntak frå utgangspunktet om delvis innsyn.

Bokstav c fastset at ein kan gjere unntak for heile dokumentet dersom dei opplysningane som blir unnatekne utgjer den vesentlegaste delen av dokumentet. I grensetilfelle må ein leggje vekt ikkje berre på omfanget av sladdinga, men òg på kor sentrale dei utelatne opplysningane er. Tilsvarande regel fanst i offentlegheitslova 1970 §§ 5 a og 6 a. I dei tilfella der eit dokument ikkje vil gi nokon meining eller berre heilt uvesentleg informasjon som formalia og liknande etter at det er gjort unntak for dei aktuelle opplysningane vil det vere naturleg å gjere unntak for heile dokumentet. Slike tilfelle kan i prinsippet falle innanfor både bokstav a og c, men det mest nærliggjande vil her vere å nytte bokstav c som unntaksheimel for heile dokumentet.

Reglane som følgjer av § 12 må praktiserast med det for auge at den nye lova for å auke innsynet i større grad enn den tidlegare knyter unntakshøvet til opplysingar og ikkje heile dokument, og at dette er innført for å utvide innsynsretten. Dette inneber at § 12 ikkje må praktiserast slik at utgangspunktet og hovudregelen om delvis innsyn blir undergrave. Med andre ord vil det ikkje vere heilt liketil å gjere unntak for heile dokument etter § 12.

5.3 Vilkår for å gjere unntak at innsyn må kunne føre til skadelege verknader

Eit grunnleggjande prinsipp i offentleglovgivinga er at ein berre skal kunne gjere unntak frå hovudregelen om innsyn når innsyn kan føre til skade eller fare for skade. Ideelt sett bør dei enkelte unntaksføresegnene utformast så presist at dei allereie på grunn av utforminga av vilkåra berre gir høve til å nekte innsyn i dei tilfella der det ligg føre slik fare for skade. Dette er likevel ikkje alltid mogleg, og i mange av unntaksføresegnene er det difor òg teke inn eit uttrykkjeleg vilkår om at innsyn berre kan nektast dersom det kan føre til skade på dei interessene som føresegna skal verne om. Eit slikt skadekrav kan og må formulerast på ulike måtar. Utforminga av skadekrava i dei enkelte føresegnene blir behandla i samband med dei ulike unntaksføresegnene.