På gyngande grunn

Det blæs godt på dekk, og det har byrja å regne. Studentane samlar seg rundt instrumenta. Den som vil lære om havet må oppsøkje det.

livbåtmanøvar. Alle studentane må trene på å komme seg ombord i livbåten iført overlevingsdrakt. Det vanskelegaste er glidelåsen.

Ei overlevingsdrakt er eit stivt og uhandterleg plagg ein helst vil sleppe å få bruk for. Klokka er nesten ti, og forskingsskipet «Håkon Mosby» er snautt ute av Puddefjorden før alarmen går for livbåtmanøver. Femten oseanografstudentar og to Studvest-utsendingar slåst med hetter og glidelåsar. Stroppar på beina skal hindre deg i å trakke sund knea på drakta, som er ein god halvmeter for lang for dei fleste. One size fits none. Som ein gjeng oransje Max Mekkerar jobbar vi oss steg for steg opp leideren og ombord i livbåten. Der sit vi på rekkje og lurer på korleis vi skal få spent på oss selane våre med hender som er polstra og ubruklege. Å opne kassa med vatn og mat som står midt i båten, er ei umogleg oppgåve. Må vi gå i livbåten før dagen er omme, rekk vi voneleg å drive til land før vi svelt i hel framfor matboksen.

INSTRUMENTET. Toktleiar Jan Even Øie Nilsen har overoppsynet når måleinstrumentet blir senka ned i vatnet.

 

Kjellareksperiment
UiBs «Håkon Mosby», UiB sitt forskingsskip, er ein nitten år gammal arbeidsgamp som er på farten året rundt, i Barentshavet så vel som i fjordarmane på Vestlandet. I dag skal dei ferske oseanografane i hovudsak lære å bruke CTD-instrumentet ombord. I vekesvis har dei eksperimentert med vatn i store kar i kjellaren på Geofysisk Institutt. Der har dei studert likevektstilpassing, spin-down og indre bølgjer, og dei har tømt farge i vatnet for å sjå på grenselag mellom tungt saltvatn og lettare ferskvatn. No kjenner dei seg klare for større utfordingar: Vassbalja er bytta ut med Byfjorden.
Eit CTD-instrument registrerer elektrisk leiingsevne, temperatur og trykk i vatnet. Frå det kan ein finne saltinnhald og tettleik, og så veit ein meir om kor stabile vassmengdene er i området. Det er ustabilitet frå djupvassdanning i Nord-Atlanteren som er føresetnaden for Golfstraum og varmetransport til norskekysten.

OBSERVASJONSSENTERET. Trygve Sagberg og teknisk ansvarlig Steinar Myking (i forgrunnen frå venstre) følgjer nøye med på ein av dei mange skjermane i instrumentrommet. Andre vil heller tilbringe tida på dekk.

 

Venting og video
Kvart over åtte samlast femten morgontrøytte oseanografstudentar i biblioteket på tredje dekk for ein briefing frå toktleiaren. Han heiter Jan Even Øie Nilsen og er den vi skal gå til viss vi blir sjøsjuke eller får heimelengt eller ikkje finn vegen til messa.
Det viser seg at avgangen må utsetjast fordi instrumentsjefen har forsove seg.
– Vi blir nok eit par timar forseinka, så eg vonar ingen har gjort seriøse avtalar for ettermiddagen, seier Jan Even.
Folk driv ikring på skipet og geispar og glippar med augo medan dei ventar på at ting skal skje. Are og Trond har teke med fotoapparat for å feste toktet til filmrullen og kanskje vise fram til slekt og vener som spør kva dei gjer om dagane. Are knipsar Trond som svingar seg i karabinkroken til heisekrana.
– Bajasar, meiner Hilde.
Så er vi omsider på fjorden, og livbåtdrillen er utført etter boka. Det blir servert lunsj i to omgangar i messa. På ein snill måte blir vi frårådde å setje oss på dei faste plassane til kapteinen og mannskapet - altså bordet nærast TV-en. I dag sender alle kanalar non-stop frå Bill Clinton sitt besøk, og nett no spring ein engasjert reporter ikring og intervjuar menn i gata om korleis gjestinga til Clinton kjem til å forandre livet deira.
Lunsjen blir avslutta med kaffi, som får merkelappen «krass». Medan neste gruppe et, durer Trond i gang «Lock, Stock and two smoking Barrels» på video i biblioteket. Varm lunsj og motorlydar gjer ingen ikkje vaknare. Gjengen langs veggen ser ut som russ på 18. mai, og sjølv ikkje kaffi kan utrette mirakel. Camilla søv nesten. Trond riggar seg til med to stolar og tygg på ein eplestilk. Jan Even stikk hovudet inn døra.
– Venting og video er ein viktig del av toktlivet, forsikrar han for dei som enno ikkje har tenkt tanken.

BAugutsikt. Dagen var grå då «Håkon Mosby» var på tokt på Byfjorden.

 

Alle mann på dekk
Det er blitt tid for å ta dei første CTD-målingane. «So låg vi for ripa med reiskapen vår/og såg ned i sjøen, uendeleg klår... », påstår Jakob Sande ein stad. No ja.
No nei. Det blæs godt på dekk, og det har byrja regne. Studentane samlar seg rundt instrumentet, der alle prøver å stille seg i le attom einannan.
Sjølve CTD-en er eit sylinderforma stativ, vel halvannan meter høgt og kanskje 0,7 meter i diameter. Fire avlange vasstankar er monterte på langs i stativet. Dei skal brukast til å hente opp vassprøver som skal analyserast, så ein kan kontrollere dei elektroniske målingane. CTD-målingane blir tekne med eit lite instrument nedst i stativet. Instrumentet tek inn vatn og pumpar det forbi termistorar og konduktivitetceller. Samstundes blir trykket registrert. Resultata går digitalt gjennom kabelen til ei datamaskin i instrumentrommet. Der blir temperatur-, salt- og tettleiksprofilene plotta. Over interkomen får vi melding om kor djupt CTD-en skal senkast. Ein skal ha lang fartstid for å oppfatte meldingane skikkeleg. For kvar ny måling må ein eller annan springe inn for å få greie på kva som vart sagt.
Vassprøvene blir tappa på dekk, i små nummererte glasflasker. Det er ein jobb vi heller vil gjere på Byfjorden enn i Grønlandshavet om vinteren. Jan Even forklarar korleis det skal gjerast.
– Ikkje stikk flaska inn på ventilen, då får de overflatevatn med i prøva, åtvarar han.
– Og pass på at korken er tett, elles vil noko av vatnet fordampe, slik at resten vert saltare og prøva blir feil.
Vi tek målingar frå fire ulike djupner tre stader i Herdlafjorden, slik at vi får eit snitt tvers over fjorden. Etterpå skal vi ta eit tilsvarande snitt i Salhusfjorden. Målepunkta er bestemt før toktet. I instrumentrommet er det ei kartmaskin med ein skjerm som viser kor langt vi er frå det aktuelle målepunktet. Sidepropellane på «Håkon Mosby» kan justere posisjonen til skipet innanfor ein meter frå punktet.
I instrumentrommet sit instrumentsjefen og hovudfagstudent Trygve Sagberg, som nyttar undervisingstoktet til å ta nokre fleire straummålingar til hovudfagsoppgåva si. Her er det forutan kartmaskin og dekkunit til CTD-en, også dekkunit til ADCP-en som målar straum akustisk for Trygve, dessutan ein vêrstasjon, GPS og ekkolodd. Mellom anna. Instrumentlista til «Håkon Mosby» er lang som eit vondt år, og spekka med tre-bokstavs-forkortingar.
– Hadde det berre vore ei fotballbane òg, så kunne eg nok bu her nokre veker, trur Øyvind L.
Alle maskinene er trygt tjora med stroppar og metallband, som alt anna ombord. Loddebolt og voltmeter ligg lett tilgjengeleg på ein benk. Veit aldri kva tid ein kan få trang til å sjå flytande loddetinn.

VENTING. Hilde, Kristian, Øyvind B. og Line ser på Clinton på TV medan dei ventar på avgang. Nils nyttar tida til å sove.

 

Haustvêr på Byfjorden
Vêrstasjonen fortel at relativ fukt er 86 prosent der ute på dekk. Ivar og Are kjem inn frå regnet for å sjekke vindmålaren. Dei meiner han tek godt der ute, men vi kan ikkje skryte på oss meir enn 14 meter per sekund, som tilsvarar liten kuling skal vi tru Beaufortskalaen som står oppslått på veggen. Då blæs det likevel såpass mykje at vinden blandar det øvste vatnet slik at det er vanskeleg å sjå det tynne overflatelaget med brakkvatn på profilane våre.
Oseanografane byrjar bli husvarme, om ein kan bruke eit slikt uttrykk. Nils søv godt, lent over benken. Trond tek plass framfor dataskjermen for å styre CTD-en.
– No må de berre spørje om det er noko de lurer på, seier han eplekjekt. Han har lært av dei andre sine feil og snakkar tydeleg i interkomen. Hilde trur kanskje han bør vurdere NSB. Dei tre kurvene kryp over skjermen i raudt, blått og grønt. For ein oseanograf er dei klåre som neonreklame.
Jan Even kan fortelje at vi ikkje er inne før seks - tre timar forseinka. Ingen bryt ut i krampegråt av den grunn. Spesielt ikkje når kompensasjonen er ein overdådig kvelds i messa. I mørkret glir forskingsskipet inn mot Marineholmen. Femten studentar veit litt meir om toktlivet.

Tekst: Kjerstin Gjengedal
kjerstin.gjengedal@student.uib.no
Foto: Ole Christian Aamot