Det var den sjette dagen i den tolvte månaden
etter effektiv, vestleg tidsrekning. Gatene var fulle av lys
og grantre. Små, raudkledde demonar sat i butikkvindaugo
og glodde stygt på folk, og Cola-nissen hadde gjort
inntog i byen i skapnaden til ein smilande, feit gamling som
song «holidays are coming» på TV. Ei lita
jente der i byen lurte på kva dette var for noko, og
difor gjekk ho til Cola-nissen og spurde: «Sei meg,
kven er du?»
«Eg er Santa Claus,» svara han og strutta
med vomma. «Eg bur på Nordpolen og steller mine
reinsdyr, og sidan 1931 har eg freista alle born med Cola
i jula. Einkvan må jo betale for alle gåvene eg
deler ut kvar jul. Cola-kompaniet har råd til det, og
det skulle vel berre mangle om dei ikkje fekk litt att for
innsatsen.»
Det der høyrest fornuftig, tenkte jenta. Men så
gjekk ho heim og fann eit atlas, og der gjekk det fram at
Nordpolen var ein svært kald og øde stad, som
stort sett besto av flytande is, og med mindre tilgang på
reinsdyrfòr enn veldig mange andre stader ho kom på
i farta. Så ho gjekk tilbake til Santa Claus og la atlaset
i fanget hans. Han drog seg litt brydd i skjegget.
«Nordpolen og Nordpolen,» sa han, «poenget
er at det skal vere snø, ikkje sant. Så i grunnen
pendlar eg litt rundt i Nord-Skandinavia. Hugs at alt som
ligg i nærleiken av Polarsirkelen, heiter Nordpolen
i resten av verda.»
Jenta skjøna dette. Men så gammal som nissen
såg ut, skulle ein tru han måtte ha budd der i
det kalde nord nokså lenge. Ho spurde han om det.
«Åja,» svara Santa Claus då. «Sidan
1860 omtrent. Då fekk eg omlag den utsjånaden
eg har no, og det var den amerikanske teiknaren Thomas Nast
i Harper’s Magazine som skapte meg.»
«Men før det, då?» spurde jenta som
var byrja bli utolmodig no. Ho var eit barn av det tjueførste
hundreåret, ho ville ha korte og enkle svar.
Santa Claus byrja bli vikande i blikket og få sveitteperler
i barten. «Før det var det litt sånn usikkert
ein periode,» måtte han vedgå. «I
løpet av femti år omtrent, frå byrjinga
av 1800-talet, gjekk eg frå å vere ein stateleg
helgen som reid inn i New York på ein hest, til å
bli ein alveliknande liten tass som køyrde gjennom
lufta i ein slede, til å bli slik du ser meg no.»
Men jenta gjekk på biblioteket og blåste
kingelvev av krønikene og oppdaga at New York fekk
mange nederlandske immigrantar på 1600-talet, og at
det var dei som tok med seg legendene om helgenen som reid
på ein hest. Helgenen heitte Sinter Klaas, og kom med
gåver til snille born. Då gjekk jenta til den
nederlandskfødde soknepresten i den katolske kyrkja
i byen. Han tok henne med på julemarknad i krypten under
St. Paul kyrkje, og baud henne på kaffi, og sa han heitte
Michel Beckers.
– Sinter Klaas er det nederlandske namnet på Sankt
Nikolas, sa han også.
– Han er ein veldig populær helgen i Europa. I
Nederland og fleire europeiske land er det han som kjem med
gåver til borna, kledd som ein biskop. Femte desember,
kvelden før dagen hans, er som julafta her i landet.
Butikkane er stengde, og om kvelden set borna fram skorne
sine så dei kan bli fylte med gåver om natta.
Og i Skandi-navia er namnet hans blitt til Nils som igjen
er blitt til Nisse.
Og presten peika på ein mann med grått skjegg
som sat mellom mange andre der nede under kyrkja, og sa:
– Vi har vår eigen Sinter Klaas her i kyrkjelyden.
Mannen med skjegget heitte Mietek Dembowiak og var
frå Polen. Han hadde mild røyst og snille augo,
og kvart år den sjette desember kledde han seg i bispehue
og raud bispekåpe og gjekk med gåver til alle
som ynskte det.
– Eg byrjar kvart år hjå nonnene i Parkveien,
fortalde han,
– For det var der det tok til for tretten år sidan.
Ei av systrene der var sjuk og hadde lege til sengs i mange
år, og dei fortalde at ho mest aldri smilte. Så
vart eg og dei andre systrene samde om at eg skulle kle meg
som Sankt Nikolas, eller Mikolaj, som vi seier i Polen, og
kome på besøk. Og då ho fekk sjå
Sankt Nikolas, lyste andletet hennar opp i eit smil, og ho
byrja leve att.
Og Mietek sa at han har ein snill arbeidsgjevar som gjev av
varelageret sitt slik at Sankt Nikolas kan få gåver
å dele ut, og elles brukar Mietek sine eigne pengar.
– I år har eg fått brev også. Ein dag
sto det eit spørsmål i Summe-tonen i BA, om nokon
visste adressa til Sankt Nikolas i Bergen. Då svara
eg og sa at dei berre kunne kontakte St. Paul kyrkjelyd. Og
sidan har eg fått fleire brev frå born her i byen.
Og han fortalde korleis dei feira Sankt Nikolas i hans eige
heimland:
– Den første søndagen etter den sjette
desember brukte dei samle borna i kyrkja. Presten kledde seg
ut som Sankt Nikolas, og han delte ut gåver som foreldra
hadde skaffa i førevegen, forklarte han.
– Då kommunistane tok makta, kunne dei ikkje feire
Sankt Nikolas lenger. Då flytta dei heile tradisjonen
til ein dag etter nyttår. På den måten kunne
dei seie at dette er ein heilt tilfeldig familiefest og har
ingenting med Sankt Nikolas å gjere. Men alle visste
kven det var likevel.
Men kven var Sankt Nikolas, og kvifor kom han med
gåver ustanseleg? Jenta gjekk for å finne den
ortodokse kyrkjelyden i byen. Raudkinna born i nissehuer song
julesongar i gatene, men det fall ingen snø over dei,
for dette var i Bergen, og der har dei sjeldan snø
no om dagen.
– Det som er å seie om St. Nikolaus, er at han
levde på 300-talet. Ingen veit nett kva tid han vart
fødd, men det var i Patara, og han vart seinare biskop
i Myra. Begge deler ligg i det som er dagens Tyrkia. Det er
sagt at han døydde i ca. år 345, sa Inger Johanne
Enger, som i si tid tok initiativ til at «Hellige Nikolai
ortodokse menighet» fekk ein filial i Bergen. Oppkalla
etter den same Nikolaus som jenta var ute for å leite
opp.
– Det er sagt at han var tilstades som ein eldre mann
på det økumeniske konsil i Nikea i år 325.
Han var visstnok barn av velståande foreldre, og han
delte ut rikdomen sin til trengjande. Men han let ikkje etter
seg nokre skrifter.
Og ho heldt fram:
– I vestleg forteljarstil blir det sagt at han kasta
gullklumpar inn vindaugo til fattige born. I ortodoks tradisjon
heiter det at han mellom anna gav pengar til nokre kvinner
som hadde som einaste alternativ å gå på
gata. Han må ha hatt ei veldig utstråling og varme,
det er ikkje rart det er blitt skapt myter om han. Han er
eit eksempel til etterfølgjing.
Så synte ho fram eit ikon av St. Nikolaus og forklarte
korleis han ofte blir framstilt i raud eller blå
bispekåpe.
No var jenta ved vegs ende. Framfor seg hadde ho den heilage
biskopen av Myra, skytshelgen for born, fattige, studentar
og sjøfolk. I venstre hand heldt han Skrifta som han
bygde livet sitt på, den høgre var lyft til velsigning.
Då gjekk jenta tilbake til Santa Claus og sa:
«Du liknar ikkje mykje på Sankt Nikolas lenger,
om eg må få seie det?»
«Kanskje ikkje, sånn ved første augnekast,»
svara han. «Men eg er eit produkt av legender og sagn
frå heile den nordlege halvkula, og litt av Sankt Nikolas
har eg enno i meg.»
«Sleden og reinsdyra?» spurde jenta.
«Vogna og geitebukkane til guden Tor.»
«Den raude drakta?»
«Utvikla frå bispekåpa til Sankt Nikolas.»
«Alvane som sit på Nordpolen og lagar leiker?»
«Henta frå skandinaviske fjøsnissar og
underjordiske.»
«Kvifor sit det kopiar av deg i alle forretningar i
heile byen?»
«Det,» sa Santa Claus, «er kommersialiseringa.»
Og jenta kom i tankar om noko pater Beckers hadde sagt:
– For ungane trur eg nissane kan vere eit morosamt innslag
i jula. Men ein kan lure på om dei byrjar tru at det
er nissen som er fødd den tjuefjerde.
