Vitskap, kunst og glede

Er no eigentleg skilnaden på humanistar og realistar så stor som vi likar å tru?

Kvifor er det slik at ein kunstnar alltid blir spurt om kva han vil med verket sitt, kva han føler, kvifor han likar å gjere det han gjer, medan ein realist berre blir beden om å oppgje fakta frå fagfeltet sitt? Og kor mykje rikare ville verdsbiletet vårt ha vore dersom vi greidde å bryte dette mønsteret?

Ingen vitskap utan kjensler
Naturvitskaplege resultat blir uttrykte i teoriar. Å formulere noko i ein teori vil seie å gjere innhaldet tilgjengeleg for så mange som råd, slik at dei forstår det på same måten. Då må ein fjerne alle tvetydige og fantasifulle uttrykksmåtar og kle innhaldet i eit ordinært og ofte kjedeleg språk. Ein gløymer fort at teoriar byggjer på innsikt som er alt anna enn kjedeleg: Dei byggjer på plutselege glimt av forståing, på mørke tunnelar av rutinearbeid, på uendelege bølgjedalar av tvil og frustrasjon, og på fjelltoppar av rusliknande lukke. Og utan at vi veit noko om alt dette, får vi heller ikkje fullt utbytte av resultatet.
Det er ikkje lett å finne analogiar, men lat oss for all del prøve likevel: Du sit midt ute i eit svært aude område der det ikkje finst menneske i mils omkrins. Du har med deg ein liten reise-tv, og du sit og ser kampen mellom Norge og Brasil i siste fotball-VM. Dei 80 første traurige minutta av kampen har vart i ein månad, og du er ikkje heilt viss på om du orkar meir, men føler likevel at du ikkje kan gje deg før alt er over. Så kjem dei siste ti minutta, Tore-Andre og Kjetil scorar og du dansar einsam i skogen av lukke og jublar og skrik – og der er ingen å dele det med. Og du brenn av lyst til å ta eit rådyr eller ein elg i nakkeskinnet og rope: «Såg du det? Kva!?», men du veit instinktivt at det vil vere til liten nytte, og at elgen ikkje har føresetnader for å forstå gleda di og dele henne med deg.
Analogien er ikkje heilt god. Han dekkjer kjensla av overraska lukke, og trangen til å dele opplevinga, men ikkje kjensla av å meistre noko, som er eit sentralt element.

Kreativ matematikk
– Det ligg så mykje i matematikken, seier Arne Stray, professor i rein matematikk ved UiB.
– Djup matematikk er ofte flott matematikk. Du kjenner det på deg når du møter det – det tek tak i deg, akkurat slik ei flott bok eller god musikk gjer det.
Stray er overtydd om at denne gleda er naudsynt i forskinga.
– Dei som ikkje har gleda og undringa, må vere ulukkelege. Dei verkeleg store matematikarane, eg meiner nobelprisvinnarar og slikt, dei har ei kunstnarhaldning til faget sitt. Dei fortel om ein nesten fysisk smertefull skaparprosess. Det er mykje likt mellom kunst og matematikk. Men slike opplevingar er jo ikkje lett å formidle.
Noko av problemet er sjølvsagt at ein treng eit visst mon av bakgrunnskunnskap for å sjå venleiken i ei matematisk setning. Opplevinga er ikkje like umiddelbart tilgjengeleg som eit musikkstykke der ein berre kan opne øyro og ta imot. Professor i zoologi, Harald Kryvi, har derimot funne ei visuell løysing på formidlingsproblemet sitt.
– Jeg blir helt mo i knærne når jeg ser en knokkel, vedgår han.
– Og fordi det er så flott, vil jeg gjerne vise det til andre.
Kryvi brukar mesteparten av fritida si til å lage bilete av bein og indre organ frå dyr og menneske.
– Jeg setter motivet inn i en annen sammenheng ved å tenke meg at det har et eget liv, at en knokkel kan vere stolt eller fornærmet. Men jeg har lagt én restriksjon på meg selv: Det skal vere anatomisk nøyaktig. Hvis du fjerner alt det andre på bildet, skal organet kunne gå rett inn i en lærebok i anatomi, forklarer Kryvi.

Venleiken i ein knokkel
Det tek til med det han kallar «syner i hovudet», noko han vil vise fram. Så byrjar han lage skisser. Når han har prøvd seg fram og motivet er klart, kjem jobben med å risse det inn i ei koparplate med ein stålblyant.
– Og da kan jeg ikke lage en eneste feil strek! Gjør jeg det, må jeg begynne på nytt.
Det som skal vere mørkt på biletet, må etsast med salpetersyre, og det som ikkje skal etsast må målast over med lakk. Til slutt legg han farge på plata og overfører motivet til papir.
– Når noen kommer og sier at dette liker jeg, dette er fint... da har vedkommende gjort dagen min.
Han finn eit lite bilete, ei scene frå ein triveleg landtur i det fri. Dei som ligg og dreg seg under parasollen, er ikkje menneske, men fotknoklar. Alle knoklane i foten, tekne frå kvarandre og stilt opp som ein skuleklasse til fotografering.
– Jeg prøver som regel å legge inn litt komikk – jeg vil ha en god stemning, forklarer Kryvi.
Men kvifor bruke så mykje tid på dette?
– Det er en flamme jeg har hatt helt fra jeg var liten, og som er like sterk i dag. Jeg tror alle forskere har denne gløden, seier han, og kan ikkje forstå kvifor så mange meiner naturvitskap er kjedeleg.
– Dette er jo den virkelige verden, ikke noe tenkt dill. Hvorfor er det så mye mer interessant å studere film, for eksempel? Film er oppkonstruert, noen sitter på en tribune og filmer noen andre som gjør ett eller annet.
Han tek fram ein ulveskalle han har liggjande på skrivebordet.
– Se her, er det ikke flott? Ingen Vårherre har planlagt dette. Den er blitt sånn fordi det fungerer.

Å finne eit eige språk
Men Kryvi vedgår at realistane ofte har eit formidlingsproblem.
– Hvis jeg ikke hadde laget bilder, ville jeg fått vanskeligheter med å forklare hva som er så fint med faget mitt. Det ville bli som å gå en tur på fjellet og komme ned igjen og si til folk i byen at det var så flott på fjellet i dag. De ville bare trekke på skuldrene.
Likevel: Dei som har gjort store oppdagingar i naturvitskapane, har ofte klart å finne eit nytt og innovativt språk for å formidle oppdagingane sine. Fantasistimulerande ord som «kvark» og «svarte hol», eller frontomgrepet i meteorologien, var ukjende før dei blei brukte i den samanhengen vi no kjenner dei. Språk, drama og plottkonstruksjon er like viktig, men kanskje ikkje like synleg, i naturvitskapen som i andre fagområde.