Artihkal lea dárogillii almmuhuvvon Retfærd ráiddus 1999:s. Artihkal lea sámegillii jorgaluvvon ja almmuhuvvon Romssa universitehta Juridihka fakultehta čálaráiddus nr 39 "Vihtta artihkkala sámerievttis", mii ilmmai 2001:s. Jorgalus lea divvojuvvon 2003:s.
Golggotmánu 24. b. 1997 - 17 beaivvi dan maŋŋá, go su majestehta gonagas Harald V lei galledan Sámedikki, ja rahpanságastis váidalan "dan vearredagu, man norgga stáhta lea dahkan sámi álbmoga vuostá garra dáruiduhttinpolitihkain" - almmuhii goalmmát stáhtaváldi cealkámuša, mii guoskkai sápmelaččaide. Alimusriekti celkkii duomu nu gohčoduvvon Aursund-áššis (Rt.1997 s.1608).2
Árvvoštallanlávdegoddi lea mearridan mu fáddán dadjat juoidá dán áššis riekteteoriija ja álbmotrivttiid vuođul.3 Barggu sáhttá dulkot máŋgga láhkai. Dan sáhtášii atnit hástalussan čađahit revisorbarggu riekteteoriija ja álbmotrivttiid vuođul, ja ráhkadit revišuvdnaraportta Alimusrievtti riekteteoriija ja álbmotrievtti rehketdoalus. Dan sáhtášii atnit vejolašvuohtan dubmet Alimusrievtti dahje juoba hábmet váidaga Buotveagalažžii. Go lávdegoddi dattetge lea atnán mu nákkosgirjji, "Juss som Retorikk", almmolaš nákkáhallama árvosažžan, válljen mun dattetge dulkot bargobihtá bovdehussan guorahallat duomu dan riekteteoriija vuođul, mii duomus ovdanbukto.4 Duomus eai gieđahallan álbmotriektegažaldagaid. Danin lea ráddjejuvvon, makkár fuomášumiid álbmotrievtti vuođul sáhttá buktit. Áiggun dattetge fuomášahttit maiddái muhtin áššiid jagi 1989 ilbman ILO-konvenšuvnna 169 vuođul. Ovdal dan muitalan oanehaččat ášši birra. Loahpas buvttán ovdan riektepolitihkalaš fuomášumiid čoahkkáigeassun.
Gåebrien sijtes (Riast Hyllingen), mii lea Mátta-Trøndelágas, Norggas, lei nággu boazoguohtunvuoigatvuođain. Boanddat ja eananeaiggádat ledje áššáskuhttán orohaga, mii lea árbevieruid mielde okta máttimus sámiservodagain. Alimusriekti galggai mearridit, leigo boanddain ja eananeaiggádiin vuoigatvuohta biehttalit boazoeaiggádiid guođoheames bohccuideaset nákkuvuloš guovllus ja leigo boazoeaiggádiin vuoigatvuohta guođohit ja johtit - mii mearkkaša geavadis bargat bohccuiguin - Aursunddas. Guovtti áššis lei erenoamáš mearkkašupmi dupmui. Vuosttažettiin, leigo 100 jagi boares duomus (Rt. 1897 s. 759) riektefápmu riiddu hárrái, daningo boares duopmu guoskkai stuorámus oassái guovllus.5 Nuppádassii, leigo boazoeaiggádiin vuoigatvuohta bargat bohccuiguin nu gohčoduvvon dološ áiggi rájes geavaheami vuođul.
Alimusrievtti loahppacealkaga mielde boazosápmelaččain ii lean riektevuođđu guođohit bohccuid nággoguovllus. Okta duopmáriin lei eará oaivilis. Eanetlohku, masa gulle njeallje duopmára, ii mearridan nákku riektegustovašvuođa njuolggadusaid vuođul. Dat celkkii baicce vehá badjel 100 jagi boares alimusriekteduomu vuođul, ahte boazosápmelaččat eai sáhte atnit dološ áiggi rájes geavaheami riektevuođđun bohccuid guođoheapmái Aursunddas.
Duopmu bohciidahtii negatiiva reakšuvnnaid máŋgga sajis. Sámediggi celkkii dievasčoahkkimisttis 27.11.97 ovttajienalaš kritihka duomu vuostá.6 Beaivvi ovdal buvttii maiddái Boazodoallostivra, mii lea boazodoalu bajimus hálddašanorgána, sullasaš cealkámuša.7 Norgga Girkoráđđi kritiserii duomu Girkočoahkkimis 1997, ja Sámi Girkoráđđi čiekŋudii kritihka čakčamánus 1998.8 Juridihka teoriijaid dovdit, professor Jens Edvin A. Skoghøy ja professor Kirsti Strøm Bull leaba maiddái buktán kritihkalaš cealkámušaid mearrádusa hárrái.9
Dego namuhuvvui ledje guokte ášši guovddážis. Nubbi guoskkai dasa galggaigo duomus, man Alimusriekti lea cealkán jagi 1897, leat riektefápmu nákkus, maid ledje čoavdimin jagi 1997. Gažaldat lea miellagiddevaš proseassarievtti dáfus, ja ee. Skoghøy lea buktán dasa fuopmášumiid jagi 1998.10 Geahččalanlogaldallan lea almmolaš dáhpáhus, ja mun navddán ahte riektegustovašvuohta ii leat nu miellagiddevaš buohkaide, ahte geavahivččiimet dasa dađi eanet áiggi dál. Danin in buvtte fuopmášumiid dan oassái áššis.
Nubbi gažaldat leige dasto Alimusrievtti dulkojupmi das, leatgo boazosápmelaččat geavahan guovllu dološ áiggi rájes. Juridihkas mii leat hárjánan earuhit duohtaáššiid ja láhkadiehtaga, juridihka. Go árvvoštallat duođaštusaid, mii suokkardat man jáhkehahtti duođalaš dilli lea dahje ii leat. Riektegeavahusas mii fas suokkardat, gullágo duođalaš dilli riektenjuolggadusa vuollái vai ii. Mii sirret nappo duođaštusaid árvvoštallama ja riektegeavaheami, ja dađi mielde sirret várra maiddái duođaštusteoriija ja riekteteoriija.11
Go mii gieđahallat áššiid, mat gusket geavaheapmái dološ áiggi rájes - lea erohus viehka eahpečielggas. Mii fertet meroštallat, leago miinu (geavadis dávjá geográfalaš guovlu) geavahuvvon dihto vugiid mielde ja ovdanbuktágo geavahus dihto riektejurddašeami.12 Leage dávjá dasto smáhkkaášši, gohčodatgo dan duođaštusaid árvvoštallamin vai riektegeavaheapmin.
Lean almmuhan, ahte go buvttán ovdan fuomášumiidan duomu hárrái, áiggun geahččalit geavahit riekteteoriija, maid lean evttohan nákkosgirjjistan "Juss som Retorikk". Evttohusas oaivvildan, ahte juohke "riektegáldu" galgá suokkardallat unnimusat viđain sierra vuogádatlaš lohkanvugiin.13 Iežan oanehis bottažis gieđahalan oanehaččat ovtta lohkanvuogi, namalassii kultuvrralaš ja sajádatlaš konteavstta mearkkašumi riektegeavahussii ja duođaštusaid árvvoštallamii.
Mu oaidnu vuođđuduvvá dakkár jurdagii, ahte gustovaš riekteteoriija gaskavuođat sihke kultuvrralaš ja sajádatlaš konteavstta dáfus leat eahpečielgasat. Mu tesa mielde lea goappašiin mearkkašupmi, ja sáhttit lohkat ja dulkot goappašiid. Lean evttohan ođđa metodapolitihkalaš prográmmačuoggá. Dat sisdoallá, ahte gustovaš riekteteoriija galggašii laktit juridihkalaš metodii norpma, man mielde riektegáldomateriála galggašii árvvoštallat maiddái dan hárrái, makkár kultuvrralaš ja sajádatlaš konteavsttas aiddo dat materiála lea čoggojuvvon.
Juo dat, mo Aursund-ášši olis namuhit boazodoalu, lea miellagiddevaš "case" goappašiid dáid áššiid ektui. Boazodoallu namuhuvvo čađat ealáhussan - iige sámekultuvrii dehálaš kulturvuođđun. Ášši lea áddemis nu, ahte boazodoalu galggašii árvvoštallat seammá dásis eanaš ealáhusaiguin. Dan láhkai jávkaduvvo kulturaspeakta, dahje ain juo guđđo ovdanbuvttekeahttá.
Tesa dan hárrái, ahte kultuvrralaš konteavsttas lea mearkkašupmi, vuolgá fuopmášumis ahte iešguđet kultuvrrain atnet iešguđet informašuvnna rievtti dáfus relevántan. Leat maid iešguđetlágan dulkonlogihkat ja erohusat das, mo ovdanbuktet riekteákkaid. Dat mearkkaša, ahte maiddái sámi ja dáža kultuvrra gaskkas vuhttojit erohusat. Norgga dálá riektekultuvra vuođđuduvvá teavsttaide, dulkojumiid vuođđun lea deduktiiva logihkka ja riekteákkat ovdanbuktojit ođđa teakstan, ovdamearkka dihte duopmoteakstan. Sámi riektekultuvra fas vuođđuduvvá njálmmálaš gálduide ja geavadii. Dan gálduid berrešii várra dulkot narratiiva logihkain. Árbevirolaččat dakkár ákkat leatge bohciidan ođđa muitalussan ja geavadin.
Kultuvrralaš konteavstta mearkkašupmi vuhtto guovtte láhkai Aursund-áššis. Vuosttažettiin lea mearkkašan veara, mo 1897-duopmu govvida sámi vihtaniid čilgehusaid;
...de meget vage og ubestemte forklaringer, som foreligger om at der muligens et eller andet sted kan ha været en lappekøie indenfor grændserne...
Mus leat maid alddán sullasaš vásáhusat dan áiggis, go bargen advokáhtan. Sámi vihtana ja dáža duopmostuolu deaivvadeapmi lávii vehá sulastahttit deattána. Sápmelaččat ovdanbuktet áššiideaset eanaš oalle eahpenjuolga. Duopmár soittii jearrat, leigo dihto olmmoš leamaš dihto sajis dihto áigge. Sápmelaš dál soittii dávjá dadjalit: gal han doppe ledje olbmot. Sámegielagii dat mearkkaša: de lei dat olmmoš doppe dalle ja dalle. Earáide fas, geat eai máhte sámegiela, orru vástádus eahpečielggas ja implisihtta, ja rievttis atnet dakkár čilgehusaid eahpemearálažžan. Ja go rievttis, mas juo dadjat álo ledje dárogielat duopmárat, geat dihte duođai uhcán sámegiela birra, de ráđđejedje dážaid áddejumit.
Nuppádassii kultuvrralaš konteavstta mearkkašupmi boahtá ovdan jearaldahkan, leatgo vuoigatvuođat háhkkon geavahemiin dološ áigge rájes. Galgágo vuoigatvuođaid leat sáhttán háhkat geavahemiin dološ áiggi rájes dušše norgga riekteáddejumi mielde - nugo dat lea gárggiidan norgga oapmeriekteteoriijas, mii fas vuođđuduvvá norgga boandaservodahkii? Vai galgágo vuoigatvuođaid leat sáhttán háhkat maiddái sámi riekteáddejumiid vuođul? Eanetlogu oaidnu gažaldahkii lea, ahte:
...finner ikke...at reindriftens egenart, reinens natur og næringsvandring og topografiens betydning kan føre til at det her må stilles vesentlig lempeligere krav til rettserverv ved alders tids bruk enn ellers i tingsretten. 15
Dan vuođul sáhttá jearrat, biehttalago duopmu en bloc buot sámerivttiide guoskevaš ákkastallamis, mii boahtteáiggis de čuožžileaš. Sámerivttiid ákkastallamin mun anán dás ákkastallama, mii vuođđuduvvá dihtui das, ahte sámi kultuvrra ja dáža kultuvrra gaskkas leat kultuvrralaš erohusat máŋgga suorggis, ja ahte daid kultuvrralaš erohusaid geažil sáhttá muhtumin leat vuohkkasut válljet eará čovdosiid, go norgga x- dahje y-riekti muđui dagašii. Alimusriekti gal cealká oainnuidis dán gažaldaga hárrái makkárge erenoamáš várrejumiid haga. Persovnnalaččat in rávveše geange risikeret vel nuppes kr. 255.307 (+ iežas áššegoluid) čielggadan dihte, leago norgga oapmeriekti ain nu bassi boazodoalu ektui, dahje leago sámerievttis oppalohkái čađamanakeahtes seainni ovddas, go dat boahtá Norgga Alimusriektái.
Tesa dan hárrái, ahte sajádatlaš konteavsttas lea mearkkašupmi, vuođđuduvvá dasa, ahte riekteservodaga oainnut dihto gažaldagaid hárrái rivdet áiggi mielde. Riekteteoriijas dovdet bures Johs Andenæsa fuopmášuhttima, ahte oaidnu das, mii adno nuskošeapmin ráŋggáštuslága § 211 pornografiijamearrádusaid mielde, rievdá áiggi mielde.16 Mu tesa mielde dat gusto viidáseappotge. Nu lea sajádatlaš konteavsttas ollu stuorát mearkkašupmi go dat, mo mii berret dulkot ovttaskas dadjosiid láhkateavsttain.
Maiddái Alimusrievtti eanetlohku lea 1997-duomus váldán vuhtii sajádatlaš konteavstta mearkkašumi. Sii leat čujuhan, ahte riekti lei 1897-duomus áiggi dáfus čielgasit lagabus duođaštusmateriála. Dan čuoggás Alimusriekti geavaha doahpaga, mii gieđahallá lagašvuođa duođaštusmateriála hárrái. Riekti meaddá dattetge ráddjet ášši, nu ahte dat guoská dušše lagašvuhtii áiggi dáfus. Sáhtášii jearrat ollu earáge dan birra, leigo duođaštusmateriálas dárbbašlaš lagašvuohta eará beliid hárrái. Ráđđiigo giela ja gulahallanlogihka dáfus dárbbašlaš lagašvuohta?
Aursund-ášši sáhttá leat ovdamearka das, ahte kultuvrralaš konteaksta muhtumin lea hui lahkalagaid sajádatlaš konteavsttain. Sajádatlaš konteavstta mearkkašupmi vuhtto eanaš guovtti ášši hárrái. Vuosttažettiin adnui sámi kultuvra árvvoheabbon go dáža kultuvra 100 jagi dassá.17 Dego mun dás vuollelis mottiin ovdamearkkain čájehan, lei dan áigge čielga ulbmil, ahte sámi kultuvra lei jávkamin ja ahte maŋimuš bázahusaid galggai čorget eret. Dán áigge fas sámi kultuvra adnojuvvo seammaárvosažžan go dážage. 1980-logu loahpa rájes leat juoba julggaštan politihka, man mielde sámi kultuvrra galgá seailluhit ja ovddidit.18 Nuppádassii lea dovddus, ahte dalá Norgga servodat ii lean nu egalitára go dálá. Gaska stuorráid ja smávváid gaskka lei ollu stuorát. Dasa lassin ledje sámi vihtanat sámegielagat, ja eanaš sis eai máhttán lohkat eaige čállit.
Nuppe gežiid: sáhttit jearrat, bessego sámi vihtanat čilget áššiset sámegillii? Gii dalle dulkui sin? Man ollu sámegiela dulkkat máhtte? Juos sápmelaččat eai beassan čilget sámegillii, man bures sii máhtte dárogiela? Máhttego sii čilget áššiset dárogillii? Guovlluid geavaheapmi lei mohkkás ášši, ja gáibidii vissis unnimus dási dárogielmahtu. Leigo sis dakkár unnimus máhttu? Áššebáhpárat eai muital dan birra maidege. Alimusriekti ii livčče galgan leat jearakeahttá.
Sápmelaš vihtaniid giellamáhttu (dahje giellamáhtu váilun) lea okta bealli áššis. Lea dattetge áigeguovdil jearrat maiddái, sáhttitgo eará áššiid vuođul eahpidit, árvvoštalaigo jagi 1897 riekti duođaštusaid ja čađahiigo dat riektegeavada vugiin, mii ii soaitte leat dohkálaš jagi 1997. Dan hárrái, makkár oaidnu dáža servodagas lea sámi kultuvrra hárrái, navddán ovttamielalašvuođa ráđđet das, ahte sámi kultuvra ii leat unnit árvvus dáfus, ja ahte ii leat celkojuvvon, ahte dan berrešii jávkadit. Go mii dán áigge árvvoštallat 1897-duomu vuoiggalašvuođa, de mun navddán ahte go duopmu vuođđuduvai dalá - muhtin muddui rasistalaš - oidnui sápmelaččaid hárrái, de duopmu ii sihkkarit biddjoše vuođđun. Dat bohciidahttá guokte gažaldaga, main nubbi lea ahte sáhttitgo eahpidit, ahte rievtti árvvoštallamat jagi 1897 eai lean riekta. Dárkileappot lea jearaldat das ledjego duopmáriin, mat celke 1897-duomu, ovddalgihtii mearrašuvvan oainnut duođaštusaid árvvoštallamis ja riektegeavadis, mii livččii čuohcán ja lean eahpevuoiggalaš sápmelaččaid hárrái. Juos lea vuođđu eahpidit, badjána nuppádassii jearaldat, geasa dakkár eahpádusat galggašedje leat ovdun - 1897-dupmui vai norgga sámepolitihka ođđa vuođđooidnui.
1897-áššis ledje deháleamos gažaldagat:
Jearaldagaid guorahalle čuovvovaš gálduid vuođul:
Meannudedjego vihtaniid čilgehusaiguin eahpevuoiggalaččat, nu ahte dat čuzii sámi oasálaččaide áššis - dan sáhttá árvvoštallat dan vuođul, mo Eva Smith guorahallá vihtanduođaštusa diehtogáldun.19 Smith oaivvilda, ahte vihtanduođaštussii sáhttet čatnasit boasttogáldut, main duođaštus- ja riektegeavaheaddjit berrejit leat diđolaččat. Duopmára ovddalgihtii mearrašuvvan oainnut sáhttet nappo muhtumin hehttet su oažžumis vihtanis dieđuid, ja váikkuhit duopmára áddejupmái daid dieđuid hárrái, maid son oažžu. Ledjego 1897-duomu duopmáriin ovddalgihtii celkojuvvon oainnut? 1997-duomu eanetlohku duođašta, ahte dilli ii lean dakkár, 1897-duomu sihkkarastimiin, ahte:
Jeg kan visstnok ikke anse Flertallet af de fra Lappernes Side førte Vidner som lidet troværdige blot af den Grund, at de qva Lapper skulde være interesseret i Spørgsmaalets Løsning. Flertallet af Vidner har vel forsaavidt en nogenlunde lige stærkt fremtrædende interesse hver i sin retning. 20
Midjiide láhkadovdiide ii várra livčče atnu, juos olbmuid ságaide sáhtášii luohttit. Manin sii dárbbašedje dakkár sihkkarastima dalle? Daningo Bajitrievtti (Overrett, dálá lágamánneriekti, jorg. fuom.) duopmu áššis čielgasit cealká, ahte sámi vihtaniidda ii sáhttán luohttit, daningo sii ledje sápmelaččat.21 Dálá doahpagiid mielde mii logašeimmet ahte Bajitrievtti duopmu lei rasistalaš. Vaikko 1897-duomu Alimusriekti ii badjelgeahččange sápmelaččaid nu sakka go vuolit instánssa duopmu, de in dajaše ahte duomus vuhtto ustitlaš vuoigŋa sápmelaččaid hárrái - iige suige miige dássedettolaš oktavuođaid oasálaččaid hárrái. Máŋga ovdamearkka čájehit, ahte duođaštusaid dulkojedje oalle eahpeustitlaččat, ja dat čuzii sápmelaččaide. Sápmelaččat leat čielgasit nagodan duođaštit, ahte sii duođai leat geavahan guovlluid guohtumin. Jagi 1897 Alimusriekti cealká dan hárrái, ahte:
...giver dog kun bevis for at Sligt en sjelden Gang kan have fundet sted...22
Sápmelaččat leat čielgasit maid bastán duođaštit, ahte nákkuvuloš guovllus leat sámi báikenamat. Bajitriekti mearkkaša dasa ahte:
...Forsaavidt der i de paagjældende trakter er lappiske navne, beviser det kun at Lapperne har hat egne Navne ogsaa paa lokaliteter, som fra umindelige tider har vært norske... 23
Alimusriekti ii namuhan báikenamaid duođaštusárvvu duomuin, maid dat celkkii 1897 ja 1997. Mun dajašin, ahte juos sápmelaččain livčče lean sierra namat báikkiide, mat dološ áiggiid rájes leat leamaš dážaid hálddus ja gos sápmelaččat leat dušše finadan, de orru gal hui ártet, ahte ovdamearkka dihte Tønsbergas dahje Kristiansandas ii goappásge leat sierra sámegiel namma.
Mun in nappo leat Alimusrievtti eanetlogu láhkai sihkkar das, ahte namuhuvvon sihkkarastin oktonassii beasttášii mis buot min eahpádusaid. Mun oaivvildan, dego eske namuhin, ahte duomu lohkama oktavuođas berre muitit, makkár vuoigŋa dalle ráđđii sápmelaččaid hárrái. Dat láide min oppalaš gažaldahkii, mii gaskavuođaid rievttis ja servodagas lea. Mii gal luohpat eahpádusain, juos mii bidjat vuođđun luonddurievtti oainnuid ja vuordnut dakkár olbmuid go Grotius, Hobbes, Rousseau ja Kant nammii. Dalle mii sáhttit oaivvildit ja duhtat dasa, ahte:
... retten må være et produkt av den menneskelige fornuft og derfor universell og uforanderlig. Det som var rett i dag kunne ikke være urett i morgen og det som ble holdt for rettferdig på den ene siden av Rhinen kunne ikke være svindel og forbrytelse på den annen. 24
li sáhte čiehkat, ahte nu gohčoduvvon sosiáladarwinisma ii lean mearkkašmeahttun vuoigŋasuorgi jahkečuođi molsašumis. Dalá diehtogirjjit govvidit sápmelaččaid vugiin, mii ii olus atte árvvu sidjiide.25 Muhtin teavsttat govvidit njuolga, mo sápmelaččat láhttejit go sii leat oasálažžan riektenákkuin - ahte sii eai hála duođa ja ahte sin jierbmi ii leat nu guhkás ahtanuššan go dážaid. Lea maid historjjálaš duohtaášši, ahte norgga servodaga našunalistalaš rávnnjit ledje garrasat dalle. Karlstad-ráđđádallamiid áigge (1905) norgga áirras ja ovddeš gávpeministtar Benjamin Vogt celkkii:
...Det var et Livsspørsmal at skabe en jordbrugende norsk Befolkning nordpå - men en stor Lappetrafik var en væsentlig Hindring herfor. En national Befolkning - en Befolkning av norske Jordbrugere, der ved sin Næring var knyttet til Bostedet og som hadde en utpreget norsk Nationalfølelse, var det beste Vern mot Faren fra øst...26
Sosiáladarwinismma ja dáža našunalismma seaguhus dagahii, ahte lágaid ja njuolggadusaid ásaheaddjit fallehedje sámi kultuvrra. Girkodepartemeanta mearridii jagi 1880 nuppástusguovlluide (overgangsdistrikter) giellainstruvssa. Dan mielde galggai dárogiella leat skuvlagiella ja sámegiella ja kvenagiella sáhtte geavahuvvot aivve fal veahkkegiellan.27 Jagi 1883 mearriduvvui oktasaš sámeláhka (FellesLappeloven), mii geahnohuhtii boazosápmelaččaid riektesajádaga. Jagi 1902 ásahedje njuolggadusaid, maid mielde stáhta eatnamiid sáhtte oastit dušše dat, geat máhtte lohkat ja čállit dárogiela.28 Sáhttitgo mii leat sihkkarat, ahte sosiáladarwinisma ii vuhtton jagi 1897 duomus? Ragnar Knoph lea čujuhan, ahte:
Også rettens innhold preges av samfunnsforholdene, og veksler med dem. Uttrykt i matematikkens språk er retten derfor en funksjon av samfunnsforholdene. 29
Juos Knoph čuoččuhus doallá deaivása, eat sáhte leat válddekeahttá vuhtii, ahte boares duopmu sáhttá leat áiggis buvtta sihke ideologalaččat ja dan oainnu dáfus, mii guoská sápmelaččaide mielolmmožin.
Nubbi momeanta lea Alimusrievtti iežas ovdahistorjá, mas dat lea cealkámušainis badjelgeahččan sápmelaččaid. Aslak Hætta ja Mons Somby duomus celkui:
De forbrydelser der den 7de og 8de November 1852 forøvedes i Kautokeino, ere for saa vidt verre end et Røvertog af en horde af Vilde , som Gjærningsmændene i nærværende tilfælde havde nydt christelig Undervisning , men lededes saa vel af had og hævntørst som rimeligviis tillige af den blant den laveste klasse i Samfundet over en stor Deel af den civiliserede Verden udbredte higen efter endog med Vold og Magt at nedbryde alle naturlige Skranker mellem sig og de høirestaaende , og derved fremtvinge en Lighed som vilde tilintetgjøre al civilisation. 30
Mo Alimusriekti meannudii vaikkoba dakkár vuolit dási olbmuid vihtančilgehusaiguin? Alimusriekti veadjá leat jagiid 1854 ja 1897 gaskka doallan siskkáldas čoahkkima, mas dat mearridii ahte norgga ja sámi beliid fertii meannudit ovttadássásašvuođa vuođul - "lighed som [ikke] vilde tilintetgjøre al civilisation", ja árvvoštallat duođaštusaid ja čađahit riektegeavaheami unnimusat dakkár vugiin, mii ii váldde vuhtii ahte sápmelaččat eai gullan bajimuš dási olbmuide - "høierestaaende". In leat gal gullan inge lohkan, ahte Alimusrievttis livččii lean dakkár čoahkkin.
Naba eará materiála, mii Alimusrievttis lei? Nanniigo dahje divustiigo dat vejolaš ovddalgihtii mearrašuvvan oainnuid, mat dáide bohciidit vihtanduođaštusaid bokte. Namuhuvvui ahte Vuolitriekti (Underretten) lei fitnan eatnamiid geahččamin.31 Eatnamiid geahčadeapmi ii leat guorahallon vuogádatlaččat duođaštussan, nugo Smith lei dahkan vihtanduođaštusain. Juos galggaš sáhttit árvvoštallat eatnamiid geahčadeami, berrešii vuosttažettiin jearrat, livččiigo geahčadeapmi sáhttán vástidit jearaldagaide vuoigatvuođaid háhkamis dološ áiggi rájes geavaheami vuođul. Eatnamiid geahčadeapmi lea namuhuvvon oalle oanehaččat Vuolitrievtti duomus, ja orru leamen nu, ahte dan oktavuođas beroštedje eanetge nuppi dási jearaldagas; makkár ruđalaš vahágiid boanddat gillájedje go bohccot bálge sin eatnamiin.32 Juos sii livčče áigon čájehit, man guhká ja makkár intensitehtain boazosápmelaččat ledje geavahan nákkuvuloš guovllu, sáhttá eahpidit, man ollu sii livčče viison eatnamiid geahčadeamis. Dasa livččii dárbbašuvvon arkeologaid ja dakkár fágaolbmuid áššedovdamuš, geat dovdet boazodoalu. Goappáge dieđasuorggi bealis lea sávahahtti, ahte dain livččii lean stuorát veahkki oažžumis jagi 1997 go jagi 1897.
Professor Yngvar Nielsena nu gohčoduvvon viidánanteoriija (fremrykningsteori) ii dáidde leat gieđahallojuvvon kontradiktoralaččat jagi 1897 ášši olis.33 Liikká duomus čujuhuvvo Nielsena teoriijai.34 1897 Alimusriektái teoriija duođaštii:
...at maatte gaa ut fra, at det ikke forholder sig som tidligere ofte har været antaget, at Lapperne i disse strøg skulde være de oprindelige Beboere, som af Nordmændene efterhånden trænges tilbage... 35
Eatnamiid geahčadeapmi ii guoskan min čulbmii nugo viidánanteoriija.36 Dan árvu diehtogáldun lea gitta das, makkár dieđalaš validitehta Alimusriekti sáhtii dasa laktit. Juos teoriija lei nanus dieđalašvuođas dáfus, dan sáhtii buorebut atnit vuođđun áššis, go juos dat dušše čájehii dan áiggi vuoiŋŋa, goas teoriija ovdanbuktui. Alimusriekti dadjá earret eará Yngvar Nielsena viidánanteoriija duođaštusárvvu birra, ahte áššedovdiin leat hui iešguđetlágan oainnut.37 Dan mielde eat sáhte álkit dadjat, ahte teoriijas daninassii livččii nana vuođđu dieđalašvuođas hárrái.
Dasto smiehttatge fas seamma sullasaš jearaldagaid, go eske rievtti ja servodaga gaskavuođa hárrái. Viidánanteoriija bohciidahttá jearaldaga, mii lea diehtaga ja servodaga gaskavuohta. Báidnašuvvego Nielsena teoriijat dan oainnu vuođul, mat dáža servodagas ledje sápmelaččain jahkečuođi molsašumis. Juos eat gávnna vástádusa ieš teavsttas, sáhttit ohcat doppe, gos dieđuid almmustahtte. Seamma Nielsen lea fitnan Malmagen sámeleairras, ja lea čállán artihkkala Aftenpostenii borgemánu 12. b. 1889 - gávcci jagi ovdal min duomu. Lea miellagiddevaš lohkat, maid Nielsen oaivvildii sámi ja dáža kultuvrraid gaskavuođas ja mo son govvidii Malmagen olbmuid. Kultuvrraid gaskavuođas son dadjá:
...Om han just ikke bevidst har disse Tanker, - de blive dog det naturlige Udslag af de Følelser der danner Grundlaget i hele hans Oppfatning af Forholdet mellem hans Race, der viger, og de fastboende Nordmænd of Svenske der representere den seirende Kultur... 38
Nielsen čujuha čállosisttis dramáhtalaš muitalussii, maid okta "sámeleairra" nissoniin lei sutnje muitalan. Nisu lei muitalan, ahte su 16 jahkásaš nieida, guhte lei hejot buohcamin, lei jápmán su gieđaid gaskii. Son lei leamaš nieiddainis jođus veahki ohcamin, go fáhkkestaga lei šaddan dálki. Soai eaba beassan robi vuollái, go "bumanden" lei lohkkadan buot láđuid ja barttaid, nugo ortnet mielde galggai. Dan oktavuođas lea miellagiddevaš lohkat Nielsena govvádusa das, mo sápmelaččat vásihit morraša:
...Hvad vi andre kunne lide, er dog smaat imod hvad der faller disse Naturmenneskers Lod; men til Gjengjeld ser det du som om Sorgen og Erindringen hos dem snarere dunster bort. Vel er det. Thi det maatte dog være forfærdeligt at vandre et helt langt Liv til Ende uden at kunne slippe Erindringen om en Julekveld som den hvorom hin Lappekvinde hadde at berette... 39
Mii fas suokkardat gažaldaga, goabbá dat muitalii faktumdieđuid riektái - dieđaalmmái Nielsen vai Nielsen, guhte lei áiggis mánná.
Sámekommišuvdna (lappekommisjonen) lea maŋimuš dehálaš diehtogáldu 1897-áššis. Báinnahallego kommišuvnna dieđut ovddalgihtii celkojuvvon oainnuiguin, mat čuhce sápmelaččaide. Kommišuvdna orru eanaš berošteamen oainnuin, mat vihkkedallet sápmelaččaid beroštumiid boanddaid beroštumiid ektui. Dan hárrái kommišuvdna cealká čielgasit, ahte sápmelaččat galget addit bearrái eanandoalu beroštumiide. Kommišuvdna vuođušta oainnuidis dainna, ahte sápmelaččat eai leat nu guhkás ovdánan, ja ahte sii hehttejit našunála beroštumiid ovdáneames. Ná cealká Sámekommišuvdna árvalusastis jagi 1892:
...[N]aar man skal veie Lappernes og de fastboendes gjensidige Rettigheder og Forpligtelser mod hinanden, kan man ikke glemme deres Næringsveies forskjellige Vilkaar, og at Jordbrugerens under det flittige og møisommelige kultiverende arbeide ofte er paalagt Tyngsler og Byrder, medens Lappen, hvis Tilværelse vexler mellem Strabadser og Dovenskab, som regel gaar ganske fri for saadanne... 40
Jagi 1897 árvalusas sii geardduhit ja čiekŋudit ášši:
...[I] og med dens [reindriftens] Stilling som historisk Overlevering, der ikke i ringe grad virker som Hemsko paa udviklingen av bedre berettigede og formaalstjenligere Samfundsinteresser, er Grensene for dens Krav givne. Og disse Grenser maa efter forholdets natur blive vigende... 41
Oppalohkái mii fertet dadjat, ahte dábálaš vuoigŋa Norggas daid áiggiid lei čielgasit sápmelaččaid vuostá, dallego duopmu celkui jagi 1897. Alimusriekti lei ieš ovddit duomu olis cealkán badjelgeahččanvuođain áššiid, maid dat ii leat goassege jitnosit geassán ruovttoluotta. Ja masa buohkain, geat leat bidjamin eavttuid áššiid meannudeapmái, vuhtto dat seamma. Bajitrievtti duomus lei seamma šuokŋa, nu maiddái Sámekommišuvnnas, ja Nielsena čálus Aftenpostenis govvida girjás vugiin sápmelaččaid unnit árvosaš olmmožin.
Juos geange dain sáhtášii buorredáhtolašvuođain atnit duolvameahttumin, de áidna livččii jagi 1897 Alimusriekti. Livčče gal nana ákkat eahpidit, ahte Alimusriekti lei duođaštusaid árvvoštallamis ja riektegeavadisttis báinnahallan daidda oainnuide, maid dálá norgga servodat gal ii dohkkehivčče, ja maid guovddášásahusat nappo eai berre nannet. Nu badjánge jearaldat, geasa vejolaš eahpádusat galget leat ovdun. Mu oainnu mielde áššis bohtet ovdan njeallje molssaeavttu:
Alimusrievtti duopmu ii guoskkahan álbmotrievtti ákkaide.42
Ášši lea bohciidahttán jearaldaga das, mo galgá dulkot ILO-konvenšuvnna nr. 169 artihkkala 14 nuppi čuoggá, mii gieđahallá álgoálbmogiid geavahanvuoigatvuođaid.
Mearrádusa mielde lea nu, ahte juos álgoálbmotjoavku lea geavahan guovllu iežas ealiheapmái ja árbevirolaš ealáhusaidis vuođđun, vaikko sis ii livččege duođalaš ráđđenvuoigatvuohta dasa, de sis dattetge lea vuoigatvuohta oažžut alcceseaset dohkkehuvvot geavahanvuoigatvuođa guvlui.
Lea čielggas, ahte sápmelaččaid atnet álgoálbmotjoavkun konvenšuvnna mearkkašumis. Lea maiddái čielggas, ahte boazodoallu deavdá árbevirolaš ealáhusaide ásahuvvon gáibádusaid.
Dalle šaddáge jearaldat, leago ILO-konvenšuvnna mielde riekta geavahit dábálaš standárdda, go árvvoštallat leatgo eatnamat geavahuvvon dološ áigge rájes - nugo oapmerievttis dahkko, vai galggašiigo ILO-konvenšuvnna vuođul geavahit eará standárdda, mii heivešii buorebut. Dego eske namuhin, Alimusrievtti eanetlohku hilggui sierra evttohusa das, ahte boazodoalu eanangeavahusa berrešii árvvoštallat heivvolut standárdda mielde. Mu mielas eatnamiid geavahusa, maid ILO-konvenšuvdna gáhtte, galggašii meroštallat dakkár vugiid, intensitehta ja bistevašvuođa mielde, mat árbevirolaš geavaheami geahččanguovllus orrot jierpmálaččat ja dárbbašlaččat.43 Go áššis leat dušše beroštan das, leatgo sápmelaččat geavahan eatnamiid dološ áiggi rájes dáža oapmerievtti mielde, de mun in oainne ahte livčče ovdanbuktán daid fáttáid, maid ILO-konvenšuvnna dulkon livččii bohciidahttán. Danin lea váttis ovdánit dađi guhkkelii go dušše oanehaččat cealkit, ahte nugo ášši dál lea, de ii sáhte dan árvvoštallat earáláhkai, go ahte das leat rihkkon ILO-konvenšuvnna.
Riektepolitihkalaš árvvoštallamis, maid dás maŋŋá dagan, válddán vuođđun guokte fuopmášumi. Vuosttaš fuopmášupmái gullá nuppe dáfus, ahte máŋga dehálaš servodatásahusa Norgga servodagas leat jitnosit dovddastan morálalaš ja politihkalaš ovddasvástádusaset duolbmamiin, mat dahkkojedje sámiid vuostá dáruiduhttima namas. Nu lea dahkan vuođđolaga ásaheaddji, mii vuođuštii Vuođđolaga § 110a earret eará dainna, ahte:
Bestemmelsen må betraktes i historisk sammenheng. Den fastslår i forpliktende form at tidligere tiders assimilasjonspolitikk skal være fraveket for godt. Den fastslår samtidig at statsmyndighetene i de kommende tider skal må treffe de tiltak som samfunnsutviklingen gjør nødvendig for at den samiske folkegruppes språk, kultur og samfunnsliv (livsform) skal bli sikret og få utviklingsmuligheter. 44
Vuođđolága ásaheaddji celkkii maiddái juoidá das, maid mearkkaša, go ášši ovdanbukto vuođđolága mearrádusas:
En grunnlovsbestemmelse formulerer et ansvar i den mest høytidelige og forpliktende form vår rettsorden kjenner. En sameparagraf i grunnloven vil derfor representere den prinsippielt sett sterkest mulige understrekning av de norske myndigheters ansvar for at den samiske kultur skal opprettholdes og gis utviklingsmuligheter. 45
Maiddái láhkaásaheaddji doarju cealkámuša ja das leat maid sullasaš prográmmajulggaštusat earret eará jagi 1987 sámelága láhkamotiivvain. Lean ovdal namuhan su majestehta gonagas Harald V ándagassii bivdima. Norgga stáhtaministtar finai Sámedikkis guovvamánus 1995, ja son dajai vuosttamužžan, ahte:
Samer og nordmenn har gjennom generasjoner levd side om side innenfor det som i dag utgjør staten Norge. Vi er klar over at denne sameksistensen til tider har vært vanskelig, særlig for samene. I dag kan vi bare beklage mye av det som har skjedd i tidligere tider. 46
Maiddái ásahusat, mat eai leat nu guovddážis stáhta apparáhta ektui, leat bivdán ándagassii. Ovddabealde namuhuvvon mearrádusas, mas jagi 1997 Girkočoahkkin buvttii ovdan jearaldagaidis Aursund-ášši duomu hárrái, sii bivde iežaset bealis ándagassii dan vahága ovddas, maid sii leat dagahan sámi kultuvrii. Mun navddán, ahte eanaš ándagassii bivdimat čujuhit daguide, mat leat dahkkon áigodagas 1858-1958. Ovddeš sámedikkepresideanta Ole Henrik Magga lea namuhan áigodaga sápmelaččaid historjjá sevdnjes jahkečuohtin.47
Nubbi bealli vuosttaš fuopmášumis fas guoská Norgga Alimusriektái. Alimusrievtti ovdaolmmoš (justitiarius) Carsten Smith lea gal bastilis jirpmiinis, elegánta sátneválljemiiddisguin ja áŋgiris beroštumiinis leamaš mávssolaš veahkkin sámi kultuvrra ja servodaga veajuiduhttimis dakkárin, man hárrái dáža ja sámi servodagat dál orrot leamen ovtta oaivilis. Lea gal nu, ahte okta duopmár lei sierra oaivilis. Dattetge lea nu, ahte Alimusriekti cealká jienasteami bokte, iige nappo leat veháge šiegat go dan vearrámus ossodat. Bajil orru, ahte Aursund-ášši livččii lean Alimusriektái ereliiggánis buorre vejolašvuohta bivdit ándagassii meattáhusaid, mat riekteapparáhta olis leat dahkkon. Nuppi láhkai go buot earáin, de ii Alimusrievttis gusto leat mihkkege, man ovddas bivdit ándagassii.
Nubbi fuopmášupmi lea, ahte eará jurisdikšuvnnaid alimus duopmostuolut, maiguin dáža Alimusrievtti lea lunddolaš buohtastahttit, leat čájehan buoret soabadanvuoiŋŋa. Kanáda alimusriekti ovdanbuvttii oainnus maŋimustá dovddus Delgamuukw-duomu oktavuođas, mas nuppi gežiid go Aursund-duomus, deattuhedje tekstuálahis duođaštusaid (njálmmálaš ja geavada duođaštusaid).48 Maiddái Austrália Alimusriekti čáhkkii dovddus Wik-áššis ovtta Austrália álgoálbmogii mearkkašahtti saji.49 Dáid mearrádusain fertejedje sihke Kanáda ja Austrália alimusrievttit čielggadit historjjálaš gaskavuođaideaset dan vuogi ektui, mo riekteapparáhta doaimmai kolonisašuvdnaproseassas. Norgga Alimusrievtti fas lea váttis dulkot earáláhkai, go ahte dat ii leat gávdnan, man ovddas bivdit ándagassii.
Maid mii de galgat jurddašit dán guovtti fuopmášumi hárrái? Daid sáhttá juogo atnit buorre ođasin dahje ii dattetge beare buorre ođasin. Dat leat buorit ođđasat juos dat muitalit midjiide, ahte dan botta go masa juo dadjat buot eará norgga ásahusat čađahedje áššiid, maid sii maŋŋá leat gáhtan - riekteapparáhta doalahii oainnus. Ođđasat leat maiddái buorit, juos dat čájehit ahte go Kanáda ja Austrália riekteapparáhtat leat fuomášan, ahte sii fertejit čielggadit historjjálaš gaskavuođaideaset ovddeš riektegeavadiid hárrái, de norgga riekteapparáhta hárrái ii lean dárbu dahkat dakkár čielggadeami.
Hui heittogin gal šaddet ođđasat, juos dat muitalit midjiide, ahte buot eará mávssolaš servodatásahusat Norggas leat juo nu ovdánan dán áigge, ahte sáhttet čielggadit gaskavuođaideaset vássán áiggi ektui - earret Alimusrievtti. Heittogat dat leat maiddái, juos dat čájehit midjiide, ahte Norgga Alimusrievttis ii leat dakkár iešoaidnu iige duostilvuohta go mii sihke Austrália ja Kanáda Alimusrivttiin lea ovdamearkkaid čuovggas.
Mo mii de dulkot Alimusrievtti láhttema Aursund-áššis? Dat juogo muitala midjiide, ahte giinu luohkás lea oađđán dan botta, go norgga sámepolitihkas lea šaddan ođđa paradigma, ja ahte sii njulgestaga leat vahágis meaddán báhčit (vahátbáhčinteoriija). Juos lei sáhka vahágis, de massit mii oasi dan luohttámušas, mii mis sáhttá ja berre leat Alimusriektásamet. Čulbmii gal livččii álki gávdnat čovdosa. Giinu galggašii beare fállat Alimusriektái joatkkakurssa, man lohkamuššan livččii ođđasut, dáža sámepolitihkka, sámi historjá ja sámi kulturoahppa.
Nubbi vuohki geahčastit ášši lea fuomášit, ahte oalle máŋgasat Alimusrievttis vuostálastet ovdaolbmo (justitiarius). Go ovdaolmmoš lea nu čielgasit čájehan, ahte son doarju sámi kulturealáskahttima, dihto subkultuvrrat sáhttet geavahit sápmelaččaid vuostá bahádáhtolaš mearrádusaid vuohkin čájehit, ahte sii leat opposišuvnnas (čájehandárbbu teoriija).50 Juos čájehandárbbu teoriija gusto, de dat geahnohuhttá Alimusrievtti autoritehta ain eanet. Dalle lea nappo gažaldat Alimusrievtti bearašváttisvuođas. Juos nu lea dilli, fertet doaivut, ahte Alimusrievtti bearaš gulahallagoahtá gaskaneaset - nu ahte sámeriekti ii šat bážahala.
Goalmmát vuohki dulkot ášši lea, ahte boares jiehtanas lea man nu siva geažil hárdašuvvan norgga sámepolitihka maŋimuš áiggiid ođasmahttimiid geažil. Jiehtanas lea nu eddon, ahte dat masa ealáska doarrut vuođđonjuolggadusaid alde, ja dat čuožžila vuođđolága ásaheaddji, láhkaásaheaddji, ráđđehusa ja majestehta vuostá (vuođđonjuolggadusdoarruma teoriija). Juos doarrun vuođđonjuolggadusaid alde leaš álgimin, lea unnán maid sáhttit dahkat - earret mievžžastit geahččat mo - ja man haddái - vuođđonjuolggadusrievtti jiehtanasat fas birgehallagohtet gaskaneaset.
Das fuolatkeahttá, mo ášši galggaš dulkot, orru lossat geardduhit mu iežan ávžžuhusa, ahte sápmelaččat berrešedje guktii smiehtastit, ovdalgo sii geahččaladdagohtet áššiideaset norgga riektevuogádagas. Seamma oktavuođas ferten maid imaštallat, go dehálaš, sámepolitihkalaš birrasat, Sámedikki hálddahus njunnošis, barget nu áŋgirit dan ovdii, ahte Sis-Finnmárkui ásahuvvošii dábálaš, dáža sundegoddi.
Juolgenohtat