INNHALD

1. FORMÅL OG OMFANG

2. ANSVAR OG MYNDE

2.1.   Organisering av strålevernansvar

2.2.   Universitetsdirektøren

2.3.   Tilsynshavande for radioaktivitet

2.4.   Fakultetsdirektør / Høgskoledirektør / Administrativ leiar

2.5.   Instituttleiar / Avdelings-/seksjonsleiar

2.6.   Strålevernkontakt

2.7.   Prosjektansvarleg

2.8.   Brukar

2.9.   Innkjøpskontakt

2.10. Verneombod

2.11. Opplæring

2.11.1. Intern opplæring

2.11.2. Grunnkurs i strålevern

2.11.3. Vidaregåande kurs i strålevern

2.11.4. Oppfriskingskurs

2.12. Handbok for arbeid med radioaktive isotopar

3. DEFINISJONAR OG FORKORTINGAR

3.1. Definisjonar

3.2. Forkortingar

4. FRAMGANGSMÅTE

4.1. Krav til laboratorium

4.1.1 Isotoplab (C-lab)

4.1.2 Hotlab (B-lab)

4.2. Intern registrering

4.3. Gjennomføring av forsøk

4.3.1. Planlegging

4.3.2. Innkjøp

4.3.3. Lagring

4.3.4. Skjerming

4.3.5. Arbeidsrutinar

4.4. Avfall

4.5. Transport av radioaktive stoff

4.5.1. Intern transport

4.5.2. Biltransport

4.5.3. Flytransport

4.6. Uhell/Søl

4.7. Helseovervaking / Kontaminasjonskontroll

4.7.1. Dosegrenser

4.7.2. Persondosimeter

4.7.3. Periodiske helseundersøking

4.7.4. Kontroll av inntak

4.7.5. Kontaminasjonskontroll

 

5. LITTERATUR

6. VEDLEGG

Målet med desse retningslinjene er å leggje til rette for ein trygg arbeidsplass for dei som arbeider med opne radioaktive kjelder, og for kollegaene deira, ved at arbeidet blir utført etter krava frå styresmaktene. Utslepp av radioaktive isotopar til miljøet skal vere minimale og innanfor grensene som er gjevne av styresmaktene.

Retningslinjene gjeld for alle tilsette, studentar som i prosjekt er knytt til forskingslaboratorium og gjesteforskarar når dei arbeider med opne radioaktive kjelder (radioaktivt stoff som ikkje er kapsla) som sender ut b- og/eller g-stråling, ved Universitetet i Tromsø, samt ved feltstasjonar og på tokt. Lågaregradsstudentar skal ikkje handtere opne radioaktive kjelder utan avtale med tilsynshavande for radioaktivitet. Handtering av radioaktive isotopar som sender ut andre typar stråling, kan berre gjerast etter avtale med tilsynshavande.

Eventuell søknad om dispensasjon frå deler av desse retningslinjene kan rettast til Universitetsdirektøren.

2.1. Organisering av strålevernsansvar

Ansvar innan strålevern følgjer linjeleiinga på same måte som innan internkontroll og andre hovudoppgåver ved universitetet. Verneombodet har same funksjon innan strålevern som ved anna arbeidsmiljø. I tillegg er det utnemnde fagpersonar med spesiell kompetanse og/eller med spesielle oppgåver.

Universitetsdirektøren har det overordna ansvaret for strålevernet ved Universitetet i Tromsø. Personaldirektøren tek i vare det daglege ansvaret som i desse retningslinjene er lagt til Universitetsdirektøren.

Universitetsdirektøren skal ha oversikt over all bruk av radioaktive isotopar ved Universitetet i Tromsø. Han skal føre liste over personar som kjem inn under "Forskrift om ioniserende stråling" (jf. §1 og §12 i forskrifta).

Dersom det ved bruk av opne radioaktive kjelder har vore brot på gjeldande lovar og reglar, og dette gjentek seg etter skriftleg åtvaring, kan Universitetsdirektøren nekte prosjektet eller brukaren retten til å handtere slike. Andre sanksjonar kan og vere aktuelle.

Universitetsdirektøren rapporterer til Statens strålevern som har tilsynsmynde for radioaktivitet i Noreg (jf. "Strålevernsbestemmelser for bruk og behandling av åpne radioaktive kilder). Denne rapporteringa inkluderer talet på prosjekt, type isotopar og aktivitetsmengder, innkjøpsrutinar og avfallshandtering, og evt. uhell eller ureglementert forhold.

Universitetsdirektøren utnemner tilsynshavande for radioaktivitet og delegerer tilsynet til denne.

Tilsynshavande skal ha fagleg kompetanse innan ioniserande stråling. Dette inkluderer grunnleggjande dosimetri (måling og rekning av stråledose) med vurdering i høve til strålevern, og det inkluderer rådgjeving og rettleiing innan strålevern.

Tilsynshavande for radioaktivitet skal sjå til at regelverket innan strålevern blir følgt ved Universitet i Tromsø.

• universitetsinterne retningslinjer for arbeid med opne radioaktive kjelder
• at det blir arrangert strålevernkurs (jf. kap. 2.11)
• opplæring av reinhaldspersonell, driftspersonell og andre som kan kome i kontakt med opne radioaktive kjelder.

• innkjøpssentral (jf. kap. 4.3.2.)
• isotoplab (C-lab) og hotlab (B-lab) (jf. kap. 4.1)

• prosjekt
• prosjektansvarleg
• strålevernkontakt
• innkjøpskontaktar
• brukarar

Tilsynshavande kan stoppe forsøk kor forholda ikkje er lagt til rette i høve til gjeldande lovar og reglar, eller dersom det har vore alvorlege brot på desse.

Tilsynshavande rapporterer innan sitt ansvarsområde til Universitetsdirektøren v/ personaldirektøren.

Fakultets-/høgskoledirektøren skal ha oversikt over all bruk av radioaktive isotopar ved fakultetet/ høgskolen. Han skal sjå til at strålevernet her blir følgt opp og samkøyrt. Dersom fakultetet/høgskolen sine institutt har administrativ leiar, kan ansvaret, eller deler av ansvaret, førast over til denne funksjonen med instituttet som ansvarsområdet. Dette skal i så fall vere skriftleg dokumentert i "Internkontrollhåndboka".

• årsmelding (jf. vedlegg 3)
• rapportering om uhell/skader (jf."Intern skademelding")

Fakultets-/høgskoledirektøren er ansvarleg for innkjøpssentral for radioaktive isotopar ved fakultetet / høgskolen der dette er aktuelt (jf. kap. 4.3.2).

Instituttleiar skal ha oversikt over bruken av opne radioaktive kjelder på instituttet, og han har ansvaret for at strålevernet blir teke i vare på laboratoriet. Dersom instituttet er delt inn i avdelingar eller seksjonar med eigen administrativ eller valt leiar, kan ansvaret, eller delar av ansvaret, førast over til denne funksjonen med avdelinga/seksjonen som ansvarsområdet. Dette skal i så fall vere skriftleg dokumentert i "Internkontrollhåndboka".

Instituttleiar er ansvarleg for inndeling av instituttet i prosjektgrupper på ein måte som er naturleg og føremålstenleg i høve til det ansvaret som ligg på prosjektansvarleg (jf. kap. 2.7).

• årsmelding (jf. vedlegg 3)
• rapportering om uhell/skader (jf. "Intern skademelding")

Instituttleiar utnemner strålevernkontakt (jf. kap. 2.6) eller har ansvaret for at denne funksjonen etter avtale blir teke i vare av strålevernkontakt frå anna eining. Instituttleiar er ansvarleg for følgjande oppgåver som er delegert til strålevernkontakten:

• ajourføring av "Handbok for arbeid med radioaktive isotopar" (jf. kap 2.12)
• bruken av persondosimeter (brikkedosimeter) (jf. kap. 4.7.2)
• kontaminasjonskontrollar (jf. kap. 4.7.5)

Det skal vere ein person på kvar eining (laboratorium, avdeling/seksjon eller institutt) som skal arbeide særskild med strålevern.

• gjennomføre lokal opplæring av nye brukarar (jf. kap. 2.11.1)
• ajourføre "Handbok for arbeid med radioaktive isotopar" (jf. kap. 2.12)
• koordinere bruken av persondosimeter (brikkedosimeter) (jf. kap 4.7.2)
• koordinere regelmessige kontaminasjonskontrollar (jf. kap. 4.7.4)
• vere fagleg kontaktperson med tilsynshavande når det gjeld strålevern

Strålevernkontakten kan vere ein av brukarane, og arbeidet skal vere ein del av stillingsinstruksen. Små einingar kan ha felles strålevernkontakt, dersom dette er føremålstenleg. Arbeidsområdet til strålevernkontakten er alle laboratorium som eininga(ne) brukar, inkludert fellesrom (f.eks. tellerom). Dersom det er fellesrom med fleire strålevernkontaktar, skal arbeidet fordelast mellom desse.

Strålevernkontakten skal innan eit år ha gjennomgått "Grunnkurs i strålevern" og "Vidaregåande kurs i strålevern" (jf. kap. 2.11). Oppfriskingskurs (minst 6 + 6 timar) skal gjennomførast minst kvart 5. år.

Strålevernkontakten rapporterer til instituttleiar eller avdelings-/seksjonsleiar (jf. kap. 2.5). Dersom strålevernkontakten har fleire einingar (institutt eller avdelingar/seksjonar) som arbeidsområde, kan rapporteringa gå direkte til fakultets-/høgskoledirektør eller administrativ leiar (jf. kap. 2.4). Dette skal i så fall vere skriftleg dokumentert i "Internkontrollhåndboka".

• å registrere og melde alle prosjekt som omfattar forsøk med opne radioaktive kjelder (jf. kap. 4.2)
• at laboratoria er i den stand som Statens strålevern krev, og at dei er kontrollerte for bruk av radioaktive isotopar før forsøka startar (jf. kap. 4.1)
• at rutinane er tilfredsstillande og i høve til regelverket
• at dei som er knytt til prosjektet brukar "Handbok for arbeid med radioaktive isotopar" (jf. kap. 2.12)
• at dei som arbeider på prosjektet, har fått den opplæringa som retningslinjene krev
• å leggje forholda til rette slik at rutinane er lett gjennomførbare
• det daglege strålevernet for brukarane i prosjektet

Prosjektansvarleg skal ha godkjent "Grunnkurs i strålevern" (jf. kap. 2.11) innan eit år etter at forsøka med opne radioaktive kjelder har starta. Oppfriskingskurs (minst 6 timar) skal gjennomførast minst kvart 5. år.

• prosjektnummer på avslutta prosjekt (jf. vedlegg 2, pkt.3)
• prosjektnummer på registrerte prosjekt (jf. vedlegg 2, pkt.3)
• bruken av opne radioaktive kjelder (isotop, aktivitetsmengd)
• rutinar for avfallshandtering
• namn på brukarar, innkjøpskontaktar
• uhell/skader (jf. "Intern skademelding")

Prosjektansvarleg skal melde nye og reviderte prosjekt, samt avtale kontroll av laboratorium direkte hos tilsynshavande (jf. kap. 4.2 og kap. 4.1).

Registreringsskjema for prosjekt med kvittering av tilsynshavande, samt dokumentasjon på kontrollerte laboratorium, skal leggjast i "Handbok for arbeid med radioaktive isotopar".

Brukaren er den personen som utfører arbeidet med opne radioaktive kjelder. Han er sjølv ansvarleg for å følgje gjevne rutinar, og å bruke tilgjengeleg verneutstyr.

Brukaren skal, før han byrjar arbeidet, ha fått intern opplæring av strålevernkontakten (jf. kap. 2.11). Brukaren skal innan eit år ha godkjent "Grunnkurs i strålevern". Oppfriskingskurs (minst 6 timar) skal gjennomførast minst kvart 5. år.

Brukarar som arbeider med så store aktivitetar at dei ved søl eller uhell kan motta stråledose på minst 6 µSv, skal ha gjennomgått helseundersøking før bruk av opne radioaktive kjelder. Slik kontroll skal gjennomførast kvart 3. år (jf. kap. 4.7.3)

Brukaren rapporterer til prosjektansvarleg (jf. kap. 2.7).

Alle innkjøp av radioaktive isotopar skal gå gjennom innkjøpssentralen, og kvar tinging skal vere knytt til ein innkjøpskontakt som er registrert hos innkjøpssentralen (jf. kap. 4.3.2). Desse innkjøpskontaktane skal signere ved henting, og dei skal registrere isotopen i "Handbok for arbeid med radioaktive isotopar" (jf. kap. 2.12.).

Bruk av elektronisk dispensar med brukarkode kan erstatte ordninga med innkjøpskontakt. Dispensaren skal i så fall stå i eit låst rom.

Verneombodet sine oppgåver er definerte i "Arbeidsmiljølova". Der kor ein arbeidar med radioaktive stoff, skal verneombodet bl.a.:

• ta i vare arbeidstakarane sine interesser i saker som gjeld arbeidsmiljøet
• sjå til at radioaktive stoff eller prosessar med slike ikkje utset arbeidstakarane for fare
• sjå til at verneutstyr er tilgjengeleg og i forsvarleg stand
• sjå til at brukarane får nødvendig opplæring
• takast med på råd ved planlegging og gjennomføring av tiltak som gjeld arbeidsmiljøet

• gjennomgang av "Handbok for arbeid med radioaktive isotopar" (jf. kap. 2.12)
• eigenskapar til aktuelle radioaktive isotopar
• praktiske arbeidsrutinar
• strålevernstiltak
• tiltak ved søl/uhell

Delar av den lokale opplæringa kan utførast av prosjektansvarleg eller av ein annan brukar på prosjektet dersom det er spesielle praktiske rutinar på dette prosjektet, eller dersom det av andre grunnar er føremålstenleg.

• kva ioniserande stråling er
• definisjon av aktivitet, eksponering og dose
• biologiske effektar av stråling
• prinsipp for dosimetri
• strålevern
• lover, forskrifter
• interne retningslinjer og rutinar
• dokumentasjon
• måleutstyr
• nødprosedyrer

Kurset er obligatorisk for brukarar, prosjektansvarlege og strålevernkontaktar innan eit år etter at forsøka er starta. Tilsvarande kurs frå andre universitet i Noreg kan erstatte grunnkurset. Dokumentert kompetanse kan, etter søknad til Universitetsdirektøren, erstatte grunnkurset.

Verneombod for verneområde kor det blir arbeidd med radioaktive stoff, skal få tilbod om å delta på grunnkurset.

Vidaregåande kurs i strålevern blir arrangert ein gong i året ved minst eit av universiteta i Noreg dersom det er behov for det. Det er eit kurs over 20 timar som byggjer på grunnkurs i strålevern (jf. kap. 2.11.1).

• vekselverknad med stoff
• kontaminasjonskontroll og vurdering av desse
• dosimetri

Kurset er obligatorisk for strålevernkontaktar innan eit år etter utnemninga.

Det blir arrangert oppfriskingskurs (grunnkurs) over 6 timar for alle som tidlegare har delteke på "Grunnkurs i strålevern" (jf. kap. 2.11.2). Brukarar, prosjektansvarlege og strålevernkontaktar skal ta dette kurset minst kvart 5. år.

Strålevernkontaktar som tidlegare har delteke på "Vidaregåande kurs i strålevern" (jf. kap. 2.11.3) skal i tillegg ha eit oppfriskingskurs (vidaregåande kurs) over 6 timar minst kvart 5. år.

Alle einingar (laboratorium, avdelingar/seksjonar eller institutt) som handterer opne radioaktive kjelder, skal ha "Handbok for arbeid med radioaktive isotopar". Nummerert handbok vil eininga få av tilsynshavande.

• erklæringar frå dei som har lese gjennom handboka
• oversikte over personar med ansvar innan arbeid med opne radioaktive kjelder
• registreringsskjema for registrerte prosjekt
• dokumentasjon på opplæring
• regelverk
• registreringsskjema for bruk av radioaktive isotopar
• datablad for radioaktive isotopar
• kart eller anna forklaring for plassering av lagring og arbeid med radioaktive isotopar
• dokumentasjon på kontrollerte laboratorium
• dokumentasjon på kontaminasjonskontrollar og dosimeterresultat

Instituttleiar eller avdelings-/seksjonsleiar er ansvarleg for "Handbok for arbeid med radioaktive isotopar" (jf. kap. 2.5) mens strålevernkontakten er ansvarleg for ajourføringa (jf. kap. 2.6).

Alle brukarane skal gjennomgå "Handbok for arbeid med radioaktive isotopar" under lokal opplæring (jf. kap. 2.11.1). Alle som har lese gjennom handboka skal kvittere for dette.

Dosimetri: Måling og rekning av stråledose

Hotlab: Laboratorium kor det blir arbeidd med radioaktive isotopar etter regelverket for B-lab.

Isotoplab: Laboratorium kor det blir arbeidd med radioaktive isotopar etter regelverket for C-lab.

Opne radioaktive kjelder: Eit radioaktivt stoff som ikkje er forsegla i eit lukka system.

Søl: Unormal hending som fører til spreiing av radioaktive stoff.

Uhell: Unormal hending kor person får eller risikerer å få stråledosar over dosegrenser for vanleg befolkning.

Ein kan arbeide med radioaktive isotopar på laboratorium med standard for vanleg kjemisk arbeid dersom aktiviteten ikkje overskrid gjeldande grenser (vedlegg 4).

Laboratoriet eller deler av laboratoriet (f.eks. eit avtrekkskap) skal vere reservert for arbeid med radioaktive isotopar, og området skal vere merka med skilt og evt. med spesialtape. Utanfor dette området skal det vere liten sjanse for at personar kan bli utsett for radioaktiv stråling som gjev stråledosar over bakgrunnsstrålinga.

Prosjektansvarleg er ansvarleg for at isotoplab til ei kvar tid er lagt til rette etter gjeldande reglar.
Tilsynshavande skal kontrollere isotoplab før dei første forsøka med opne radioaktive kjelder startar.

Hotlab er reservert for arbeid med radioaktive isotopar, og ein kan arbeide med større aktivitetar, men likevel ikkje over aktivitetsgrensene (vedlegg 4). Rommet skal vere låst når det ikkje er i bruk, og det skal ikkje vere tilgjenge for personar som ikkje arbeider der.

• dato
• namn
• radioaktiv isotop
• aktivitetsmengd
• type arbeid / arbeidsstad

Det skal vere ei sluse mellom hotlab og andre rom. Dessutan er det spesielle krav til golv, veggar, tak, benkar og innreiing. Det skal vere undertrykk i hotlab, og ventilasjonen skal gå gjennom avtrekkskap med separat ventilasjonskanal.

Prosjektansvarleg er ansvarleg for at hotlab til ei kvar tid er lagt til rette etter gjeldande reglar.
Tilsynshavande skal kontrollere hotlab før dei første forsøka med opne radioaktive kjelder startar.

Prosjektansvarleg skal registrere alle prosjekt som inkluderer arbeid med opne radioaktive kjelder og melde dette til Universitetsdirektøren v/ tilsynshavande seinast ein månad etter at forsøka har starta. Prosjekt med endringar som ikkje er inkludert i tidlegare registreringar, skal meldast på nytt. Prosjekt som ikkje har brukt radioaktive isotopar siste året, blir rekna som avslutta.

• prosjekttittel
• prosjektansvarleg
• type forsøk (f.eks. sekvensering, autoradiografi, cellestudium, innmerking, kjemisk syntese)
• isotop(ar)
• maksimum aktivitetsmengd pr. forsøk
• årleg aktivitetsmengd
• forventa tid for prosjektet
• kva for laboratorium som skal nyttast
• kva for innkjøpssentral som blir brukt
• namn på brukarar, strålevernkontakt og innkjøpskontaktar
• kva opplæring desse har fått og/eller plan for opplæring

Før forsøket startar, skal det planleggjast godt for å minimalisere bruken av radioaktive isotopar, og for å minimalisere farane ved bruk av radioaktive isotopar. Tenk derfor gjennom følgjande spørsmål:

• Er det ikkje-radioaktive metodar eller metodar som krev mindre radioaktivitet, som er aktuelle?
• Finst det alternative radioaktive isotopar som har lågare energi, og som dermed gjev mindre stråledose?
• Kva for molekyl er det den radioaktive isotopen bunden til, og kva har det å seie for biologisk halveringstid?
• Kor liten aktivitet kan brukast?
• Er prosedyren gjennomtenkt og lett å gjennomføre?

• Kor skal arbeidet utførast? (all merking med radioaktivt jod skal gå føre seg på hotlab)
• Er laboratoriet kontrollert for forsøk med radioaktive isotopar? (jf kap. 4.1)
• Er alt nødvendig utstyr tilgjengeleg?
• Er aktuelt verneutstyr tilgjengeleg?
• Er dekontamineringsutstyr tilgjengeleg?

• Har avdelinga "Handbok for arbeid med radioaktive isotopar" som er ajourført (jf. kap. 2.12)?
• Har dei som skal utføre forsøket, fått opplæring?
• Er brukaren kjend med bruken av handmonitor ? (gjeld ikkje ved bruk av ³H)
• Er det klare rutinar for handtering av avfallet?

For at uvedkomande ikkje skal kunna få tak i radioaktive isotopar, har vi følgjande rutinar for innkjøpet:

1. Alt innkjøp skal gå gjennom ein innkjøpssentral ved fakultetet/høgskolen. Dette vil vanlegvis vere sentrallager e.l., men enkeltpersonar kan vere innkjøpssentral dersom det er mest føremålstenleg. Fakultets-/høgskoledirektør eller administrativ leiar er ansvarleg for innkjøpssentralen som blir kontrollert av tilsynshavande for radioaktivitet (jf. kap. 2.4).
   
   
2. Kvart prosjekt skal ha inntil to registrerte innkjøpskontaktar som kan hente radioaktive isotopar via innkjøpssentralen (jf. kap. 2.9). Dersom spesielle høve tilseier det (f.eks. store prosjekt), kan det etter avtale med fakultets-/høgskoledirektøren eller administrativ leiar (den som er ansvarleg for innkjøpssentralen) vere fleire innkjøpskontaktar på same prosjekt. Det skal likevel ikkje under noko omstende vere fleire innkjøpskontaktar enn det innkjøpssentralen kan ha kontroll over, eller fleire enn dei som kan ha kontroll med registreringa i "Handbok for arbeid med radioaktive isotopar" (jf. pkt. 6).
   
   
3. Innkjøpssentralen skal dokumentere:
   • alle bestillingar med namn på innkjøpskontakt og avdeling/institutt
   • dato for bestilling
   • isotop og aktivitet
   • dato for mottak
   • kvittering (dato og signatur) av innkjøpskontakten ved utlevering .
   
   
   
4. Den innkjøpskontakten som tinginga av radioaktive isotopar er knytt til, har ansvaret for at isotopen blir henta snarast mogleg etter mottak til innkjøpssentralen. Det skal signerast ved henting.
   
   
5. Den som hentar radioaktive isotopar frå innkjøpssentralen, må plassere isotopen for lagring og melde frå til brukaren (evt. levere isotopen direkte til brukaren).
   
   
6. Instituttet eller avdelinga/seksjonen skal dokumentere bestilling og mottak av radioaktive isotopar i "Handbok for arbeid med radioaktive isotopar" (jf. kap. 2.12).
   
   
7. Bruk av elektronisk dispensar med brukarkode kan erstatte punkt 2 og 4-6 over. Den som administrerer dispensaren vil i så fall fungere som innkjøpssentral. Dispensaren skal stå i eit låst rom.

1. Det skal i "Handbok for arbeid med radioaktive isotopar" vere eit kart eller ei anna forklaring som viser alle lagringsplassar for radioaktive stoff på avdelinga (jf. kap. 2.12). Alle lagringsplassar skal vere merka med skilt eller med spesialtape.
2. Merk det radioaktive stoffet/prøven med namn, dato, isotop og aktivitet.
3. Alle radioaktive stoff skal lagrast i skap, rom eller bygg som er låst utanom arbeidstida, og som ikkje er tilgjengeleg for uvedkomande. Dette skapet/rommet skal vere merka for radioaktivitet. Radioaktive stoff med høgare aktivitet enn det er lov til å arbeide med i eit forsøk (jf. vedlegg 4), skal lagrast i skap eller rom som er låst når det ikkje er under tilsyn.
4. Totale aktivitetsgrenser (Bq) for lagring er gjevne i vedlegg 4.
5. Radioaktive isotopar skal skjermast slik at doseraten på tilgjengeleg stad er mindre enn 7,5 µSv/t, og mindre enn 0,5 µSv/t på dagleg arbeidsplass for enkeltperson.

For å redusere stråledose, kan ein skjerme strålekjelda frå den som blir eksponert. Dette blir gjort ved å plassere eit medium (f.eks. metall, pleksiglas) mellom strålekjelda og den eksponerte. Skjermen skal vere nært og helst omslutte strålekjelda, f.eks ved å plassere strålekjelda i ein blyboks, slik at ingen personar blir eksponert for den radioaktive strålinga. Hugs at radioaktiviteten stråler i alle retningar. Dersom energien er høg nok, kan strålinga gå gjennom bordplata, veggar, golv og tak. Dersom enkeltpersonar er spesielt utsett for eksponering, kan dei bruke f.eks. blyfrakk dersom han gjev god nok skjerming.

Skjerminga er avhengig av stråletype:

Svake b-emittarar (f.eks. ³H, ¹⁴C, ³³P,³⁵S, ⁴²Ca) gjev så svak stråling at ho vil bli stoppa av plast/glas, og dei vil ikkje gå gjennom f.eks. prøverøyret. Det er ikkje nødvendig å skjerme denne strålinga. Ver likevel merksam på at stråling frå desse isotopane gjev stråledose ved søl på hud eller ved inntak.

Sterke b-emittarar (f.eks. ³²P) gjev stråling som blir bremsa av 1 cm pleksiglas eller av metall. Ver merksam på at det ved skjerming kan bli danna bremsestråling (røntgenstråler) med mykje lenger rekkevidde enn opphavleg stråling. Det blir danna mest bremsestråling når skjermen inneheld molekyl med store atomkjerner. Dersom metall skal brukast for skjerming av ³²P, bør det brukast pleksiglas mellom strålekjelda og metallet. Tjukk blyplate vil derimot kunna stoppe all stråling (inkl. bremsestråling). Val av skjerm er avhengig av aktiviteten i kjelda. Kontrollmål med handmonitor (for både b-stråling og g-stråling) ved skjerming av ³²P.

g-emittarar (f.eks. ⁵¹Cr, ¹²⁵I, ¹³⁷Cs) må skjermast med metall (helst bly). Stor tettleik i materialet gjev best skjerming. Tjukkleiken på metallet er avhengig av type metall, av energien til strålinga og av aktiviteten (jf. vedlegg 5). For g-emittarar snakkar vi ofte om halveringstjukkleik som er den tjukkleiken av eit medium som bremser 50% av strålinga. To halveringstjukkleikar vil dermed bremse 75% av strålinga. 0,3 mm bly vil bremse all strålinga frå ¹²⁵I (99,997% ) mens det vil stoppe berre 0,05% av strålinga frå ⁵¹Cr. Blyfrakk som vanlegvis inneheld 0,3 mm blyekvivalentar vil altså vere effektiv mot stråling frå¹²⁵I, men mot stråling frå ⁵¹Cr vil blyfrakk ha ingen effekt. For å bremse stråling frå ⁵¹Cr effektivt, trengst det 2,5 cm bly (96 % bremsing).

1. Bruk alltid hanskar og laboratoriefrakk. To par hanskar vil gje betre tryggleik mot kontaminasjon på hendene. På hotlab skal kvar brukar ha frakk som er reservert for arbeid på dette rommet. Skoovertrekk skal brukast på hotlab. Bruk briller dersom det kan vere fare for sprut, eller for ekstern stråling.
   
   
2. Skift hanskar ofte, hanskar kan vere kontaminasjonskjelde. Ved bruk av to par hanskar kan ein bytte yttarste par. Ta av hanskane (begge par) og vask hendene når du går ut av laboratoriet. Dersom du skal halde på utstyr som du har brukt på laboratoriet, kan du ha hanske på den eine handa. Ta aldri på dørhandtak, telefon etc. med hanske.
   
   
3. Bruk plastbelagt underlagspapir der det er mogleg.
   
   
4. Bruk mest mogleg eingongsutstyr. Glasutstyr som er kontaminert med radioaktivitet, skal ikkje leverast glasvaskeriet, men skal bli vaska av brukaren sjølv. Første skyljevatn blir rekna som radioaktivt avfall (jf. kap. 4.4).
   
   
5. Merk alle prøver/glas etc. med namn, dato og innhald (isotop og aktivitet) dersom du må forlate dei, og dersom dei inneheld radioaktive isotopar.
   
   
6. Vern deg mot evt. ekstern stråling
   • bruk låge aktivitetsmender
   • hald god avstand til strålekjelda
   • arbeid kort tid ved strålekjelda
   • bruk evt. skjerming (jf. kap. 4.3.4.)
   
   
   
7. Det er ikkje lov å ete, å drikke eller å leggje på kosmetikk på laboratoriet.
   
   
8. Ikkje pipetter med munnen. Dersom automatpipetter blir brukt regelmessig til arbeid med radioaktive stoff, skal dei reserverast til dette arbeidet.
   
   
9. Bruk sug ved filtrering, ikkje overtrykk.
   
   
10. Unngå søl med radioaktivitet. Kontroller kontinuerleg med handmonitor under forsøket (dersom isotopen er detekterbar). Søl ikkje radioaktivitet på hud og klede. Ved søl/uhell, tørk opp med ein gong. Jo lenger du ventar, jo vanskelegare er det å få det reint (jf. kap 4.7).
    
    
11. Etter at forsøket er avslutta, skal arbeidsplassen ryddast og kontrollmålingar utførast med handmonitor (dersom isotopen er detekterbar). Etter forsøk med store aktivitetar (meir enn 30% av aktivitetsgrense, jf. vedlegg 4) av radioaktiv isotop som ikkje kan detekterast med handmonitor, skal det utførast stryktest.

Radioaktivt avfall og avfall som kan vere kontaminert av radioaktive isotopar, skal handterast som forklart i "Retningslinjer for avhending av spesialavfall ved Universitetet i Tromsø".

• ha fast plass på laboratoriet (plassering skal vere avmerkt på kart eller på annan måte forklart i "Handbok for arbeid med radioaktive isotopar", jf. kap. 2.12)
• vere plassert i ein tett boks (f.eks. metallboks) for å unngå søl og evt. ekstern stråling
• skal kunne opnast utan bruk av hender (f.eks. med foten)
• vere ekstra skjerma (bly/pleksiglas) dersom det er radioaktive isotopar i avfallet som kan stråle gjennom eska og metallboksen
• lukkast og merkast før ho blir overfylt, og evt. mellomlagrast på fast plass før levering
• leverast til mottak for vidare avhending etter gjeldande rutinar

Aktivitetsgrenser for radioaktivt avfall er gjevne i vedlegg 4.

• skjermast slik at andre personar ikkje blir eksponert for stråling over 7,5 µSv/t
• vere i boks/kar slik at ein unngår søl
• transporterast på ein trygg måte (f.eks i korg eller på trillebord)
• vere under kontinuerleg tilsyn

• emballerast slik at det ikkje blir søl, og at det toler støyt
• merkast med isotop, aktivitet og kontaktperson
• plasserast i bilen slik at emballasjen ikkje går sund
• skjermast slik at førar og passasjerar ikkje blir eksponert for stråling
• ikkje forlatast i ulåst bil

Radioaktive stoff kan sendast, etter ADR-reglementet, med transportfirma som f.eks. SAScargo (skal ikkje sendast med vanleg post):

• avtal med SAScargo på førehand
• pakk det radioaktive stoffet i støytsikker, tett emballasje
• skjerming for å minimalisere eksponering utanfor pakken (vil avgjere klassifisering av pakken, "Packing Inst.")
• fyll ut skjema 1540C "Shipper's Declaration for Dangerous Goods":

  Propper Shipping Name: "Radioaktiv material NOS"

  Class or Division: "A7"

  UN or ID No.: "UN 2982"

Kontakt evt. tilsynshavande for meir informasjon.

Arbeidsrutinane skal vere slik at ein unngår søl og kontaminering, men dersom uhellet likevel skulle vere ute, må ein vite kva ein skal gjere for å minimalisere skadane.

1. Personar som kan vere kontaminert med radioaktive stoff, skal vaske seg godt og evt. dusje og skifte klede. Personar som kan ha fått inntak av radioaktivt jod, kan ta jodtablett fortast mogleg etter inntaket.
   
   
2. Vurder situasjonen og sperr evt. av området som kan vere kontaminert. Merk området godt.
   
   
3. Kontakt tilsynshavande for radioaktivitet eller andre som har ansvar innan beredskap. Ved mindre søl kan ein kontakte strålevernkontakten. Desse vil vere med på gjennomføring av dei resterande tiltaka.
   
   
4. Utfør nødvendige tiltak for å avgrense kontaminert område, eller område kor det kan vere farleg å opphalde seg.
   
   
5. Vurder strålefaren ved kontaminert område ved bruk av handmonitor eller stryktest.
   
   
6. Start oppreinsking av kontaminert område:
   • bruk nødvendig verneutstyr (f.eks. hanskar, laboratoriefrakk,briller, skjerming, skoovertrekk, gassmaske)
   • reingjer avgrensa område ved å tørke frå ytterkanten (utanfor merkinga) og inn mot setrum av kontaminert område. Bruk såpevatn eller spesielle dekontamineringsvæsker
   • vask/tørk fleire gonger og kontroller aktiviteten mellom kvar vask (handmonitor/stryktest).
   • dekontaminer til aktiviteten på området er konstant etter fleire vask
   • dersom aktiviteten framleis er større enn 40 Bq/cm², skal området sperrast av til aktiviteten har kome under denne grensa ved naturleg desintegrasjon (jfr. halveringstid, vedlegg 5). For klede, kropp og utanfor arbeidsområde er grensa 4 Bq/cm²
   • når aktiviteten er konstant etter vasking, og under grensa, kan området definerast som reint
   • kontaminasjonsmålingane skal dokumenterast i "Handbok for arbeid med radioaktive isotopar" eller i loggbok.
   
   
   
7. Personar som kan vere kontaminert med radioaktivitet, skal registrerast, og dei skal gjennomgå helseundersøking. Alvorleg forureining av personar, område og utstyr, og branntilfelle, skal meldast til Statens strålevern. Dette skal rapporterast via linjeleiinga til Universitetsdirektøren.
   
   
8. Fyll ut "Intern skademelding" slik at
   • uhellet blir dokumentert (viktig ved evt. seinskadar på personar)
   • rutinane kan betrast
   
   
9. Uhell som kan ha ført til stråledosar over årleg dosegrense (jf. kap. 4.7.1), skal meldast til Arbeidstilsynet. Alvorleg forureining av personar, område og utstyr, og branntilfelle, skal meldast til Statens strålevern. Dette blir gjort av Universitetsdirektøren (v/ tilsynshavande eller vernesjefen).

Vi blir alle utsett for bakgrunnsstråling (kosmisk stråling, stråling frå jordskorpa, intern stråling og stråling frå utslepp etter atomprøvesprengingar og atomkraftverk). Gjennomsnittleg årleg stråledose frå bakgrunnsstrålinga i Noreg er ca. 3 mSv. "International Commission on Radiological Protection" (ICRP) har fastsett internasjonale dosegrenser for dosar frå anna stråling enn bakgrunnsstrålinga (tilleggsdose).

Vanleg befolkning
Vanleg befolkning skal ikkje utsetjast for årleg tilleggsdose på meir enn 1 mSv (jf. tabell 4.1). Studentar og tilsette ved Universitetet i Tromsø som ikkje sjølv arbeider med opne radioaktive kjelder, har dosegrense som vanleg befolkning.

Eit dosimeter registrerer berre dei strålene som treff dosimeteret. Pass derfor på å ha dosimeteret ein plass som kan vere representativ for den stråledosen du blir eksponert for. Dette kan f.eks. vere på brystlomma på laboratoriefrakken. Intern stråling og stråling på andre kroppsdelar blir ikkje registrert på dosimeteret. Ingen utslag er derfor ingen garanti for at du ikkje har motteke stråledosar. Bruk av dosimeter kan altså gje falsk tryggleik.

Persondosimeter

Personar som handterer uskjerma radioaktive isotopar som gjev g-stråling (f.eks. ⁵¹Cr, ¹²⁵I, ¹³⁷Cs) eller langtrekkande b-stråling (f.eks. ³²P) skal bere persondosimeter. Dette gjeld derimot berre dersom aktiviteten er så stor at det kan gje registrerbare stråledosar. Aktivitetsgrensa vil vere avhengig av isotop og type forsøk, men typisk aktivitetsgrense kan vere 100 kBq pr. forsøk.

b-stråling med låg energi (f.eks. ³H, ¹⁴C, ³³P, ³⁵S, ⁴⁵Ca) har så kort rekkevidde at dei ikkje vil bli registrert på persondosimeteret.

Persondosimeter blir sendt rutinemessig til Statens strålevern for analyse. Resultata av analysane vil derfor kome ei tid etter registreringsperioden. Rutinar med persondosimeter blir koordinert av strålevernkontakten.

Digitalt dosimeter
Personar som i enkelttilfelle kan bli utsett for store stråledosar, kan bere digitalt dosimeter.
Dette vil til ei kvar tid gje den aktuelle doseraten og med alarm ved overskriding av grense.

Fingerdosimeter

Brukarar som handterer høge aktivitetar av b-emittarar (særleg høgenergetiske som ³²P) kan bruke fingerdosimeter for å kartleggje stråledoser til hender ved spesielle prosedyrer (jf. tabell 4.1)

Brukar som arbeider med så store aktivitetar at dei ved søl eller uhell kan motta stråledose på minst 6 µSv, skal ha gjennomgått helseundersøking før bruk av opne radioaktive kjelder. Undersøkinga skal ta sikte på å avgjere om det er medisinske grunnar til hinder for at brukaren blir sysselsett med ioniserande stråling. Arbeidstakaren kan fritt velje lege (f.eks bedriftshelsetenesta), og undersøkinga skal gjennomførast minst kvart 3. år

Etter forsøk med store aktivitetar av radioaktivitet, og etter uhell kor det kan ha vore inntak av radioaktive isotopar, skal brukaren eller den som kan ha motteke stråledose, bli kontrollert for inntaket (jf. kap. 4.6). Dette kan i dei fleste tilfelle gjerast ved å måle ein urinprøve i scintillasjonstellar 2-3 dagar etter evt. inntak.

Inntak av radioaktivt jod kan registrerast ved å måle aktiviteten i skjoldbruskkjertelen (på halsen) med handmonitor.

Instituttet eller avdelinga/seksjonen skal ha rutinar for regelmessig kontaminasjonskontroll av arbeidsplass og tilstøytande område. Dette skal vere i tillegg til kontroll som blir utført etter kvart forsøk og det skal dokumenterast i "Handbok for arbeid med radioaktive isotopar" (jf. kap. 2.12).

Dersom det berre er brukt isotopar som lett kan detekterast med handmonitor, kan denne brukast. Dersom det har vore brukt radioaktive isotopar som gjev lågenergetiske b-stråling (f.eks. ³H, ¹⁴C, ³³P, ³⁵S, ⁴⁵Ca), skal det utførast stryktest.

Avdelingar som arbeider regelmessig med radioaktive isotopar, skal utføre kontaminasjonskontroll minst ein gong i månaden. Kontrollen blir koordinert av strålevernkontakten.

• Lov om bruk av røntgenstråler og radium m.v. av 18. juni 1938
  http://www.lovdata.no/all/nl-19380618-001.html
  
  
• Arbeidsmiljølova av 4. februar 1977
  http://www.lovdata.no/all/hl-19770204-004.html



• Forskrift om ioniserende stråling av 14. juni 1985 (rev. 31. mai 1988)
  http://www.arbeidstilsynet.no/regelverk/forskrifter/fors187.html



• Forskrift om forplantningsskader og arbeidsmiljø av 25. august 1995
  http://www.arbeidstilsynet.no/regelverk/forskrifter/fors535.html



• Strålevernbestemmelser for bruk og behandling av åpne radioaktive kilder (Statens strålevern, 1981)

• ICRP publication 60 (1990 recommendations)
• ICRP publication 61 (Annual limits on intake of radionuclides)

• Radionuclide and Radiation Ptrotection Data Handbook 1998, by D. Delacroix et al., Radiation Protection Dosimetry, Vol. 76, NOs. 1-2, 1998

• Internkontrollhandboka


• Retningslinjer for avhending av spesialavfall ved Universitetet i Tromsø http://www.adm.uit.no/persavd/reglementer/retningslinjer/hms/spavfall98.htm


• Intern skademelding

• Kompendium gjeve ut i samband med Strålevernkurs som blir arrangert ved UiTø (kontakt tilsynshavande)


• "Stråling og helse" av Tormod Henriksen et al., Fysisk inst., Universitetet i Oslo, 1993, 189 s.


• "Atoms, radiation, and radiation protection" by James E. Turner, John Wiley & Sons INC., 2nd ed., 1995, 555 pp.

• Statens strålevern
  http://www.nrpa.no/
• ICRP - International Commission on Radiological Protection
  http://irpa.sfrp.asso.fr/icrp.html
• IRPA - International Radiation Protection Association
  http://irpa.sfrp.asso.fr/index.html
• Nuclear Technology Publishing
  http://www.ntp.org.uk/
• Lund Nuclear Data WWW Service
  http://nucleardata.nuclear.lu.se/nucleardata/nd.asp

1. [file|Definisjonar|5886|67]
2. [file|Årsmelding for einingar som brukar opne radioaktive kjelder|5886|68]
3. [file|Registrering av prosjekt som omfattar forsøk med opne radioaktive kjelder|5886|69]
4. [file|Aktivitetsgrenser|5886|70]
5. [file|Eigenskapar til ulike radioaktive kjelder|5886|71]