Riikkaidgaskasaš boazodoalloguovddáš rahppojuvvui

- Boazodoalloguovddáža ásaheapmi lea Norgga veahkki joatkkihit ja nannet riikkaidgaskasaš boazodoalloovttasbarggu, dajai stáhtaráđđi Erna Solberg rabadettiinis Bozodoalu riikkaidgaskasaš fága- ja gaskkustanguovddáža Guovdageainnus čakčamánu 2. b.

Bozodoalu riikkaidgaskasaš fága- ja gaskkustanguovddáš lea fágalaččat iehčanas ásahus, mii lea ásahuvvon veahkehit bisuhit ja ovddidit davviguovlluid ceavzilis boazodoalu – ja nannet boazodoalloálbmogiid ovttasbarggu. Guovddáš galgá maiddái váikkuhit dasa ahte bozodoalu árbedieđut seailluhuvvojit, ja dahkat boazodoalu oahpisin ja ovddidit dan vuhtiiváldima. Guovddáža doaimma ulbmiljovkui gullet boazodoallit, almmolaš eiseválddit, dutkan- ja fágabirrasat, organisašuvnnat ja ovttasbargoorgánat Norggas ja eará riikkain.

Allaáigásaš rahpan
- Ii dárbbaš eahpidit ahte IT-teknologiija šaddá dehálaš gaskaoapmin ja veahkkeneavvun go guovddáš galgá gulahallat ja ovttastallat boazodoalliiguin ja ovttasbargiiguin miehtá eanajorbadasa davvibeali subárktalaš ja árktalaš osiin, dajai gielddaministtar Erna Solberg rahpansártnistis. Ieš ge válddii teknologiija atnui; sárdni sáddejuvvui stuorrašerbmii vaikke son ieš lei 200 miilla Guovdageainnus eret. Prográmma mielde dolle sártniid muđui stáhtaráđđi Laila Dåvøy ja stáhtačállit Ellen Inga O. Hætta ja Vidar Helgesen. Guovddáža rahpama maŋŋá lágiduvvui seminára man fáddá lei árktalaš resursahálddašeapmi ovttas álgoálbmogiiguin, ovdalgo rahpanbeaivi loahpahuvvui riepmomállásiiguin.
Lágideaddjit ledje nu bures váldán riikkaidgaskasaš oasseváldiid vuhtii ahte buot sártnit dulkojuvvojedje eaŋgalasgillii, sámegillii ja ruoššagillii.

Máŋgga nannáma boazodoallu
Dál leat eambbo go 20 iešguđet etnihkalaš čeardda main boazodoallu lea váldoealáhussan, ja bohccuid dollet dáin riikkain: Norggas, Ruoŧas, Suomas, Ruoššas, Mongolias, Kiinnás, Aláskas, Kanadas ja Ruonáeatnamis. Ráđđehus lea deattuhan ahte boazodoalloálbmogiin ja daid organisašuvnnain galgá leat lagaš oktavuohta boazodoalloguovddážiin, ja guovddáš ásahuvvo ja jođihuvvo ovttasráđiid Boazodoalloálbmogiid máilmmelihtuin. Stivračoahkádus ge speadjalastá rájáidrasttideaddji ovttasbarggu, go das leat Norgga, Ruoŧa, Suoma ja Ruošša ovddasteaddjit.

Leat ráhkadahttán diehtojuohkingihppaga šállobuhtadusaid birra sámiide ja kvenaide geat masse skuvlaohpahusa nuppi máilmmisoađi geažil. Gihpa lea almmuhuvvon njealji gillii, ja lea sáddejuvvon guoskevaš gielddaide, etáhtaide ja organisašuvnnaide.

Ollu sámit ja kvenat masse skuvlavázzima nuppi máilmmisoađi áiggi, eai ge sii ožžon oahpahusa iežaset eatnigillii dáruiduhttinproseassa geažil. Dát čuozai sidjiide erenoamážit, danne dat ráđđehus ja Stuorradiggi leat ge mearridan heivehit šállobuhtadusortnega dan láhkai ahte dát joavku sáhttá oažžut buhtadusa.

Diehtojuohkin njealji gillii
Gielda- ja guovlodepartemeanta lea ráhkadahttán gihppaga mas bagaduvvo mo galgá ohcat buhtadusa. Dat lea almmuhuvvon njealji gillii: dárogillii, sámegillii, kvenagillii ja suomagillii. Gihpa lea sáddejuvvon Finnmárkku ja Davvi-Romssa buot gielddaide ja dan sáhttá doppe dáhttut. Gihpa lea maiddái sáddejuvvon guovllu fylkkagielddaide ja gullevaš etáhtaide ja organisašuvnnaide. Ortnet lea maiddái almmuhuvvon guovllu buot aviissain.

Justiisadepartemeanta ja Gielda- ja guovlodepartemeanta leat ráhkadahttán gihppaga ”Finnmárkkuláhka – bajásčuvgehus” mii gieskat sáddejuvvui Finnmárkku buot bearragottiide. Namuhuvvon guokte departemeantta leat dan lassin ovttas Sámedikkiin ja Finnmárkku fylkkagielddain lágideamen stuorát diehtojuohkima lága birra.

Stuorradikki stuorra ja bellodagaid rasttideaddji eanetlohku mearridii Finnmárkkulága geassemánus 2005, sihke Finnmárkku fylkkagieldda ja Sámedikki rávvema vuođul. Láhka lei dehálaš dáhpáhus sámiid identitehta ja kultuvrra guhkes dohkkehanproseassas, vaikke vel dat ii rievdat ge sámiid vuoigatvuođaid ja geatnegasvuođaid Norgga stáhtalahttun.

Gihpa čilge lága sisdoalu ja dan duogáža. Gihpa vástida maid dábáleamos gažaldagaid finnmárkkulága birra.

Sámi ofelaččat jotket mátkkiset, muhto dál ođđa olbmuiguin. Ánde Somby Sandvik, Laila Brandsfjell ja Susanne Andersen leat dan golbma nuora namat, geat jagi dás duohko galget gaskkustit iežaset sámi kultuvrra riikka eará nuoraide.

Ánde Somby Sandvik, Susanne Andersen ja Laila Brandsfjell.
Foto: Sámi Allaskuvla

Ođđa sámi ofelaččat oahppistahttojuvvojedje dán jagi Márkomeannu-festiválas suoidnemánus. Ellinor Jåma, Ante Siri ja Inga Mikkelsen giite go ledje beassan vásihit gelddolaš ja rikkis jagi, ja adde – veaháš morašmielain – sáni ođđa ofelaččaide.

Illudit doaibmagoahtit
- Mii illudit doaibmagoatit ja muitalit eará nuoraide kultuvramet birra, dadjá Ánde Somby Sandvik. Dán rádjai sii leat čađahan njealji vahkkosaš sámi kultuvrra ja servodaga gaskkustankurssa, ja dál sii leat bargamin prošeaktabargguin. Sis lea jo leamaš vuosttasgearddi lávddástallan Sámi diehtojuohkinbeaivvi Romssas, earret eará TV2-ođđasiid kameraid ovddas mas sii ávžžuhedje nuoraid jienastit válggain. Sin áigeplánas lea earret eará oassálastin Sámedikki rahpamis golggotmánus ja guosseoahpásmuvvan departemeanttain.

Háliidit eanet bargamušaid
Ođđa ofelaččaid doaibmanplána sulastahttá viehka muddui diimmáš doaibmanmálle, muhto leat dušše smávva muddemat sin oahpaheamis. Dát golbma nuora galget doaibmat ofelažžan olles áiggi, ja prošeaktajođiheaddji Sissel Ann Mikkelsen Sámi Allaskuvllas háliidivččii eanet čađahandoaimmaid. – Mii rahčat oažžut eanet áiggi joatkkaskuvllain, erenoamážit dain guovlluin gos jo galgat čađahit doaimmaid, muhto máŋggas dain joatkaskuvllain leat jo plánen buot skuvlaáiggi, muitala son. Álkimus lea oažžut áiggi Davvi-Norgga skuvllain, máŋggá skuvllas dáppe lea sámi kultuvra fáddán. Romssa fylkkasuohkan lea ovdamearkka dihtii álggahan prošeavtta vai sámi kultuvra čatnasivččii eanet fágaide.

Juohkelágan jearaldagat
Vaikko vel Sámi ofelaččat-prošeakta vuosttamužžan lea jurddašuvvon joatkkaskuvllaide fálaldahkan, de leat ollu vuođđoskuvllat mat váldet oktavuođa ja háliidit bovdet ofelaččaid. Prošeaktajođiheaddji mielas dat lea illudahtti. – Mii oaidnit maiddái ahte almmolaš ásahusain ge lea dárbu deaivvadit ofelaččaiguin, ja muhtun allaskuvllat leat geavahan min oahpaheaddjioahpahusas. Mii maiddái bovdejuvvuimet sámi beaivái Mánáid- ja bearašdepartementii, muitala Sissel Ann Mikkelsen. Maiddái máŋggalágan searvvit váldet oktavuođa, ovdamearkka dihtii studeantasearvvit main lea álgoálbmotbargu prográmmas. Ovddit ofelaččaid maŋimus doaibma lei galledit Latin-Amerihká joavkkuid Norggas ja háleštit sámiid vuoigatvuođarahčamušaid birra.

Fargga leat Ánde, Laila ja Susanne jođus. Vuosttas skuvllat maid sii galget galledit, leat Davvi-Trøndelágas, Haldenis ja Romssas.

Luondo- ja boazodoallobálvalusaid resursaguovddáš galgá addit daidda boazoeaiggádiidda, geat guđđet ealáhusa, vejolašvuođa eará doaimmain geavahit iežaset čohkkejuvvon gelbbolašvuođa. Guovddáža stivrenjoavkku vuosttas čoahkkin lei suoidnemánus, ja guovddáš lea dál álggaheamen doaimmas.

- Lean movtta, go guovddáš dál viimmat ásahuvvo, stáhtačálli Ellen Inga O. Hætta dadjala. – Guovddáš mearkkaša ollu Oarje-Finnmárkku boazologu heiveheapmái, ja sáhttá addit ođđa dienasvuođu daidda, geat válljejit guođđit ealáhusa. Dat šaddá maid erenoamážit čalmmustahttit ealáhusa viiddis gelbbolašvuođa, mainna sáhttá ávkkástallat ollu eará mávssolaš doaibmasurggiin, Hætta muitala.

Sámi allaskuvlla direktevra Anders J.H. Eira jođiha stivrenjoavkku, ja oažžu ovddasvástádusa guovtti jagi áigge, goas stáhta ruhtada doaimma, ovddidit prošeavtta iehčanas doaibman, mii ieš ruhtada iežas. Stivrenjovkui gullet maiddái Norgga Boazodolliid Riikkasearvvi, Aetáhta, Finnmárkku fylkkagieldda ja Guovdageainnu suohkana ovddasteaddjit.

:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

- Lea sámi ja Norgga girkoeallima mearkabeaivi, dajai kulturministtar Valgjerd Svarstad Haugland go son geigii 2005 Olavastipeandda Deanu ja Unjárgga soahkanbáhppii, Tore Johnsenii. Johnsen oaččui stipeandda beassá čállit sámi katekismma.

Olavstipeanda lea dán jagi almmuhuvvon jurddagilvun ráhkadit oððamállet katekismusa mii galgá geavahuvvot Norgga girku oskkuoahpahusas. Johnsen oažžu stipeandda èállit sámegiel katekismusa. Stipeanda sisttisdoallá ovtta jagi stipeandiáhttavirggi bálkkáin, ja goluid gokèama gitta 100 000 ruvnno rádjái.

- Evttohus lea hutkás, oððamállet teologalaš bargu, mii lea huksejuvvon sámi historjjá ja kultuvrra vuoðul. Munnje lea illun sihke girko- ja kulturministtarin geiget stipeandda mii movttiidahttá guorahallat sámi kultuvrra, árbbi ja dálá risttalašoskku, dajai Svarstad Haugland stipeandda geigedettiinis čakčamánu 6. b.