navn: leikny Lunde FAG: ferdig Hovedfag samfunns- økonomi

Ville du sett sparepengane dine i eit norsk filmprosjekt? Generelt blir det investert lite privatkapital i norsk film. Mykje kan gjerast for Å betre vilkÅra for filmproduksjonen.

Den norske filmen
– Mellom kunst og kommers

illustrasjonsfoto fra filmen Gunnar Goes

Ein skulle tru at vår generasjon er den store kinogenerasjonen. Men dette stemmer ikkje. På 1950-talet gjekk nordmenn nærare tre gonger så mykje på kino som i dag, faktisk så såg ein i gjennomsnitt 10 filmar i året. Men etter at NRK starta med regulære fjernsynssendingar tidleg på 60-talet, fekk kinoen hard konkurranse. Grovt sett kan ein seia at kinoane i Noreg mista halvparten av besøket sitt i dei fyrste åra etter at fjernsynet kom og ein ny firedel av besøket då videoen gjorde sitt inntog rundt 1980.

Sidan 2001 har me hatt ein liten oppsving i kinobesøket, men framleis ser me i gjennomsnitt berre 2-3 filmar i året. Det samla kinobesøket i Noreg ligg mellom elleve og tolv millionar årleg. Det visar seg at dei åra besøket er høgast samsvarar med dei åra norsk film gjer det godt. Dette kan ha to årsaker. For det fyrste kan det verka som om dei som i utgangspunktet går ein del på kino, vel å sjå enno fleire filmar. For det andre ser det ut til at gode norske filmar klarar å dra til seg dei som normalt ikkje har vane for å gå på kino. Suksessen for norsk film i år har likevel ei rekkje økonomiske føresetnader og trekk med seg fleire konsekvensar som det kan vera verd å sjå nærare på i forhold til den norske filmens framtid.

I film kan det liggja store pengar og det er mange som ynskjer å delta i kappløpet om å laga dei beste og mest populære filmane. I USA er filmbransjen storindustri. I Europa er film eit kulturelt hjertebarn, sjølv om òg europeisk filmproduksjon har klare industrielle trekk. For at europeisk film skal klara seg i konkurransen mot amerikanske storsatsingar, gjev dei fleste europeiske statar filmstøtte i form av subsidier og fordelaktige lån. Utan støtte ville europeisk filmproduksjon verta sterkt redusert.

I Noreg er situasjonen mykje den same som i resten av Europa. Men innanfor EU må kulturomsyn stundom vika for omsynet til frihandel og den indre marknaden. Her kjem filmproduksjonen mellom barken og veden då det er eit definisjonsspørsmål om ein skal sjå på film som ei vare eller som eit kulturgode. I 1998 innførte EU-kommisjonen bl.a. ei generell øvre grense på 50% statstøtte til filmproduksjon. Dette såg ikkje bra ut for Noreg då me gjennomsnittleg har ei filmstøtte på over 70%; ei av verdas høgaste støttetildelingar. I 2001 vart det gjort store endringar i det norske støttesystemet og forskriftene ved det nyetablerte Norsk filmfond vart godkjende av ESA (EFTA sitt overvakingsorgan). EU-retningslinjene opna for unntak frå 50-prosentgrensa, og enkeltprosjekt kan i dag få offentleg støtte opp til 75% av produksjonskostnadane. Dette kjem av at Noreg oppfyller to hovudkriterium i EU-reglane av 2001; Noreg har ein avgrensa marknad med tilsvarande små moglegheiter for inntening, i tillegg til at Noreg er eit svært avgrensa språkområde.

Ein investor vil alltid ta omsyn til risiko når han investerar. Støtteordningane i Noreg med bl.a. produksjonsstøtte og billettstøtte er i utgangspunktet med på å minka risikoen ved investeringa. Ein norsk film kan ved Norsk filmfond i dag i praksis få opp til 50% støtte av produksjonskostnadane. I tillegg kjem billettstøtta som premierar godt besøkte filmar. Her ligg eit av dei største problema med dagens statlege støtteordningar. To av dei kulturpolitiske måla som gjeld for støtteordningane er å produsera mange filmar og å få flest mogleg besøk på desse. Midlane til billettstøtta ligg i same pott som midlane til produksjonsstøtta og dermed førar godt besøkte filmar og store billettstøtteutbetalingar til at det vert færre midlar til seinare produksjonar. Ein måte å rydda opp i dette på kan vera å senka den øvre grensa på utbetalt billettstøtte (dette vil berre verta aktuelt for filmar som i utgangspunktet gjer det godt) samstundes som ein legg til rette for meir privatkapital i norsk film.

Generelt sett vert det investert lite privatkapital i norsk film. Dei siste åra har ein likevel sett ein liten forbetring på dette området. På 80-talet var det mogleg å få skattelette ved investering i filmproduksjon i Noreg. Det fanst kommandittselskap for film, men grunna misbruk og mindre vellukka filmar vart denne investeringsforma avskaffa. I dag vert det på ny jobba for å få til formar for skattelette ved investering i filmproduksjon.

For ein produsent er det fleire faktorar som spelar inn når han skal skaffa finansieringa til ein film. For det fyrste må han ha tru på prosjektet og vera i stand til å selja idéen. Vidare har lang fartstid og nettverk i filmbransjen, profesjonelle relasjonar og tidlegare suksessar ofte mykje å seie. Mange produsentar har sine faste folk dei går til for å henta inn risikokapital (det same som privatkapital). Forventningar spelar ei stor rolle, og nye investorar er normalt meir villige til å skyta inn kapital i tider der norsk film går godt. Med andre ord, så lenge det er ein rimeleg sjanse for gevinst vil det alltid vera tilgang til risikokapital. I USA er det ikkje uvanleg at filmproduksjonar dekkar delar av finansieringa gjennom «skjult reklame». Denne typen «product placement» er allereie på veg inn i norske filmar, og ein skal ikkje sjå bort i frå at det vil koma til meir av slike reklameinntekter. Samstundes har distribusjonsselskap både i Europa og Noreg blitt flinkare til å investera pengar direkte i filmproduksjon. For produsentane er dette positivt når dei skal finansiera prosjekta sine, men det førar og til klare fordelar for distribusjonsselskapa. Dette kjem av at slike investeringar normalt vil sikra dei distribusjonsrettane til filmane dei investerar i.

Kor langt liv ein film har, avheng av den enkelte filmen. Inntektsmessig vil ein normalt rekna med ein 5 – 7 års levetid, medan andre vil hevda at ein film har evig (kunstnarisk) liv. Deretter kan ein spørja seg korleis ein skal rekna ut verdien av ein film. Kan ein ta ein viss og evigvarande prosent inntening på filmen? Kva vil vera venteleg med tanke på pris, folks etterspurnad, inflasjon osv.? Det nærmaste ein kjem vil nok vera å samanlikna med ein liknande film som ikkje ligg langt unna i tid. Ein kan òg gjera seg idear ut frå regissøren sine tidlegare merittar, casting, skodespelarane sin popularitet osv. For å finna det forventa overskotet, lyt ein neddiskontera dei framtidige inntektene med den risikojusterte renta. Eit filmprosjekt er alltid risikabelt og renta ein nyttar i neddiskonteringa lyt difor justerast for denne risikoen. Den sikre renta ligg i dag på 5-6%, så renta for eit filmprosjekt lyt vera tydeleg høgare. Risikoen vil sjølvsagt vera avhengig av den enkelte filmen. Likevel vil ein aldri kunne setja opp ein sikker framtidig inntekt på ein film. Dette kjem av at filmmarknaden er i stadig endring, på same tid som folks behov og ynskjer stadig endrar seg.

Det finnest likevel måtar å redusera risikoen ved ein filmproduksjon på. Eit døme på dette er å laga oppføljarar til allereie populære filmar. Det er ikkje berre i USA at dette føregår. Filmen Elling fekk eit kinobesøk på godt over 700 000; det høgaste besøket ein norsk film har fått sidan Flåklypa Grand Prix! Normalt reknar ein med at ein oppføljar vil tena inn ca. 2/3 av det den fyrste filmen spelte inn. Sjølv om Mors Elling ikkje har fått like gode kritikkar som Elling nærmar den seg allereie eit besøk på 350 000. Etter kinovisning vil filmen i tillegg ha inntekter på video, DVD, fjernsyn osv.

I USA har sekundærinntektene (dvs. inntekter som ein film får etter at den har vore gått på kino) auka sterkt dei siste åra og ligg no høgare enn inntektene frå kinovisning. I dag vil den tida ein amerikansk film går på kino nærast fungera som reklame for filmen. Filmar tenar i dag store pengar på sal av effektar som pc-spel, bøker, leiker, tilleggsmateriale på DVD osv. Generelt har det vore vanskeleg å kartleggja inntektsfordelinga til norske filmprodusentar. Dette er òg gjeldande elles i Europa. Med den nye tilbakebetalingsordninga ved Norsk filmfond (sidan 2001 må filmar som har fått støtte av filmfondet attendebetala produksjonsstøtta etter at filmen har tent inn eigenkapitalen og i takt med at eit overskot vert opparbeida) då produsentar no er pliktige til å innlevera oversikt over alle inntektene ein film har. På denne måten vil ein om nokre år få eit mykje klårare bilete av den faktiske inntektsfordelinga for norske filmar. I tillegg til at dette vil visa storleiken på sekundærinntektene vil dette og vera fordelaktig i arbeidet med å skaffa meir privatkapital i norsk film.

Godt besøkte og populære norske filmar tilseier ikkje at ein kan lena seg attende og berre nyta dette faktum. Her er det framleis mykje som kan endrast og gjerast for å optimalisera vilkåra for å få ein langsiktig og suksessfull filmproduksjon.