navn: GEIR FOLLEVÅG FAG: STIPENDIAT, LITTERATURVITSKAP

I FORSKINGA PÅ ADOPSJON HAR EIN FOR DET MESTE BASERT SEG PÅ EIT EMPIRISK PRINSIPP FOR Å FINNE SVARET PÅ DET. EIN HAR GJORT FELTARBEID, FØRETATT DJUPNEINTERVJU OG SPØRJEUNDERSØKJINGAR, SETT PÅ PSYKOLOGISKE «CASE STORIES», OSB. FOR Å FINNE UT KORLEIS DET OPPLEVAST Å VERE «ADOPTERT.» MEN SVÆRT FÅ HAR STILT SPØRSMÅL VED KATEGORIEN «ADOPTERT» OG KVA A PRIORI FØRESTELLINGAR SOM HAR KONSTITUERT FORSTÅINGA AV DENNE KATEGORIEN.

KVA ER Å VERE «ADOPTERT»?

foto: SIV B. SYSTAD

EG SKAL KORT VISE korleis reine empiriske undersøkjingar om adopterte og adopsjon kan gje grovt stigmatiserande framstellingar av adopterte så lenge ein ikkje stiller spørsmål ved dei kategoriane og inndelingskriteria ein nyttar i slike undersøkjingar.

DEN MEST KJENDE RAPPORTEN i nyare tid er «Suicide, psychiatric illness, and social maladjustment in intercountry adoptees in Sweden: a cohort study» av dei svenske forskarane Anders Hjern, Frank Lindblad og Bo Vinterljung. Den blei publisert i tidsskriftet Lancet, 10. august 2002, men allereie 9. august 2002 omtaler Dagsavisen rapporten under tittelen «Adoptivbarn sliter tungt». Undersøkjinga tar utgangspunkt i offentlege registreringar i Sverige av utanlandsadopterte frå 8 og opp til 24 år. Ingressen til reportasjen er: «En ny, omfattende svensk undersøkelse viser at barn som er adoptert fra utlandet er tre til fem ganger mer utsatt for mentale lidelser og for å begå selvmord enn barn med svenske foreldre.»¹ Gjennom å bruke «multivariate Cox s regression models of person-years» har forskarane kome fram til ein «odds ratio», som fortel, i prosent, kor mange adopterte som er registrert i det psykiatriske helsevesenet, som har freista å gjere sjølvmord og har fått fengselsdommar. Resultatet av undersøkjinga er: «Adoptivbarna er 4 ganger mer utsatt for å begå selvmord, eller forsøke selvmord enn barn av svenske foreldre. De har 3-5 ganger større sjanse for å få mentale problemer. De er 3-5 ganger mer utsatt for å bli rusmisbrukere.»²

UNDERVEGS I RAPPORTEN kjem forskarane med viktige presiseringar: «Measures used in this study focus on very negative outcomes, and we therefore have no information on the 3577 (82%) of 4340 boys and 6403 (92 %) of 6980 girls adoptees that had no indication of mental health disorders or social maladjustment.»3 Samla antal adopterte, uavhengig av kjønn, er 11320. Av desse har forskarane ingen informasjon om dei 9980 som ikkje er registrerte som psykiatrisk sjuke eller kriminelle. Dei trekkjer sine generelle konklusjonar om adopterte på grunnlag av eit soleklart mindretal: 1340 av 11320 utanlandsadopterte i Sverige. 90 % adopterte med «no indication» av mentale sjukdommar og sosial utilpasshet, blir ikkje tatt omsyn til når dei skal karakterisere den generelle situasjonen til adopterte. Denne presiseringa blir ikkje nemnt av Dagsavisen, som heller ikkje kommenterer at det er ein logisk ugyldig slutning å generalisere slik ut frå mindretalet: «Our surveys show that inter-country adoptees...» og «Our results have important implications of professional support to adoptees and their families.» Forskarane har samanlikna 11320 utanlandsadopterte med 853 419 i tilsvarande aldersgruppe blant innfødde, kvite svenskar. Reknar ein prosenttala om til konkret antal er det langt fleire ikkje-adopterte som er registrerte med problem enn adopterte. 1 eller 2 % av 853 419 er i konkret antal langt meir enn 10 % av 11320. I konkret arbeidsbyrd belastar altså ikkje-adopterte det svenske helsevesenet og fengselsvesenet i langt større grad enn utanlandsadopterte.

TALA I SEG SJØLV tvilar eg ikkje på. Ei heller på utføringa av undersøkjinga med den nemnde metoden. Men dei generelle konklusjonane forskarane trekkjer om kor problematisk det er å vere adoptert blir logisk sett merkverdige når dei 10 % av adopterte nettopp er med i undersøkjinga fordi dei er registrerte i eit eller anna offentleg arkiv knytta til det psykiske helsevesenet og rettsvesenet. Ingen bør bli overraska over at konklusjonen blir at adopterte har problem når det berre er adopterte som er registrerte med problem som det blir trekt slutningar ut frå. Lat oss ta eit kvardagsleg døme: Vi har 100 eple i ei korg. Vi skal freiste å seie noko generelt om eple. Men p.g.a. dårleg tid må vi gjere eit utval av epla i korga og nyttar farge som eit kriterium. Vi finn ut at 90 av epla er grøne og 10 er raude. Så tar vi ut dei 10 raude epla og studerer dei. Skal vi då seie noko generelt om eple på grunnlag av dei 10 raude epla, så kan vi ikkje seie at: «Alle epla i korga er raude.» eller at «Det er stor risiko for at alle epla i korga er raude.» For vi veit jo at dei resterande 90 epla er grøne... Det er nettopp difor desse 90 epla ikkje blei inkludert i undersøkjinga.

EG SAKNAR OGSÅ EIN GRUNNLEGGJANDE refleksjon over å nytte det faktum at ein er «adoptert» som årsaksforklaring til at adopterte får problem. Til dømes snakkar dei svenske forskarane om at intellektuell underutvikling, som igjen kan føre til asosial livsførsel, hos adopterte kan vere ein konsekvens av underernæring i perioden før dei blir adopterte. Dette kan eg seie meg delvis einig i. Spørsmålet er berre: Er manglande intellektuell utvikling p.g.a. underernæring eit spesifikt problem for adopterte? Vil ikkje eit innfødd svensk barn som er underernært vere like utsatt for ein slik risiko? Det forskarane freistar å seie er truleg at fleire av dei adopterte har vore i ein slik situasjon enn innfødde fordi dei har levd sine første år i mykje fattigare land enn Sverige. Difor bør ein vere mykje meir presis og seie: Det er underernæringa som kan vere årsaken til eventuell manglande intellektuell utvikling hos nokre adopterte, ikkje at dei er adopterte, som praktisk og juridisk berre tyder at dei ikkje har vakse opp med biologiske foreldre. Underernæring skaper problem for alle menneske, uansett kva slags foreldre ein har vakse opp med. Adopsjonen er nettopp ein freistnad på å løyse dei problema som adopterte hadde før dei blei adoptert, nemleg at dei ikkje hadde omsorgspersonar som kunne sikre dei mest basale behov eit born har.

SJØLVSAGT SKAL VI HJELPE adopterte som får problem. Men skal, kan og må vi knyte alle problem som adopterte kan få til det faktum at dei er adopterte? Er å vere adoptert så å seie ein sjukdomstilstand? Lat oss ta sjølvmord til dømes. Blant alt tenkjeleg og utenkjeleg som kan motivere eit menneske til sjølvmord kan nemnast: einsemd og dårleg sjølvbilde (kraftig mobbing på skule eller jobb, t.d.), ein håplaus livssituasjon (kjærasten har slått opp, har mista jobben, har fått stor gjeld), rusmisbruk, osb. Er det berre adopterte som får slike problem? Er ei gjeld på 2 millionar kroner verre for ein adoptert enn for ein ikkjeadoptert? Følast kjærleikssorg ekstra vanskeleg for ein adoptert? Ein adoptert som har problem er først og fremst eit menneske og enkeltindivid som har problem. Dei problema eg nemner her må seiast å vere svært så allmennmenneskelege i tydinga: «Det kan skje med alle» og ikkje spesifikt adopterte. Det er rett og slett menneskeleg å få slike problem. Å ikkje ha problem i det heile tatt er svært umenneskeleg.

OGSÅ NÅR DET GJELD SPØRSMÅL SOM forståing av nasjonalitet, kultur, identitet, osb. er det ein del sviktar hos dei svenske forskarane. Dei legg til dømes stor vekt på det dei kallar «The importance of continent of origin.» både som inndelingskriterium av adopterte, og i konklusjonen, for å forklare eventuelle årsaker til at enkelte adopterte får problem. Dei meiner altså at ein avgjerande faktor for korleis det går med adopterte er kva kontinent dei er fødde på og adoptert frå. Forskarane seier at adopterte med «non-Swedish appearance» er meir utsatt for fordommar og diskriminering og dermed er dei ei utsatt gruppe. Seinare nyttar dei omgrepet «non-European physical appearance.», som dei ikkje presiserer. Det er nærliggjande å tolke det slik at dei med «non-European» meiner det same som «ikkje-kvit». Å vere «europeisk» blir likestilt med å vere kvit sjølv om det no finst mange generasjonar av ikkje-kvite som er fødde og har vakse opp i Europa. Dei er folkevalgde politikarar i europeiske statar, dei deltar i EM, dei snakkar europeiske språk og er på alle andre måtar «integrert» i Europa. Kanskje har mange av dei aldri vore utanfor Europa. Dessutan har det budd kvite i Afrika, Asia og Sør-Amerika i minst like mange generasjonar. Å knyte kontinent til hudfarge blir dermed ganske så suspekt. Rett nok er det «vanleg» å tenkje slik forskarane gjer om hudfarge i høve til kontinent. Nasjonalistar og rasistar, til dømes, tenkjer slik i dag. Dei tenkjer framleis at Europa er kvitt, og alle andre hudfargar har ingenting i Europa å gjere. Også rasistane tenkjer at «the continent of origin» er heilt avgjerande for korleis eit menneske er. Dei seier til dømes at «fjernkulturelle innvandrarar er meir kriminelle enn nordmenn». Fordi innvandrarane er født på eit anna kontinent er dei meir kriminelle... Forskarane er farleg nær å seie at fordi adopterte er født på eit anna kontinent gjer dei meir sjølvmord, har større psykiske problem og er meir kriminelle enn dei som er født i Europa... Eg seier ikkje at forskarane her er rasistar politisk sett. Men dei bør vere klar over den ideologiske faren som ligg i å tilleggje «the continent of origin» stor «importance» når dei skal forklare korleis eit menneske er.

DEI SVENSKE FORSKARANE trekkjer fleire gongar fram faktoren diskriminering og rasisme i samfunnet som ein årsaksforklaring på at adopterte får problem. Det er riktig at dette er eit reelt problem for utanlandsadopterte med ikkje-kvit hudfarge. Men kva er forskarane sine forslag til å løyse desse problema? Hjern & co. talar til dømes for at adoptivforeldre i større grad må åtvarast om at borna kan få problem. Er det hos dei adopterte og foreldra, altså hos «offera», at sjølve problemet ligg? Dette problemet ligg i dei haldningane dei møter i samfunnet. Ergo er det der ein må setje inn dei største tiltaka for å freiste å endre på dei. Forskarane set ikkje fokus på kva som må gjerast i høve til samfunnet for å hjelpe adopterte å bli godtatt. Det mest konkrete forslaget forskarane kjem med er at adoptivfamiliar må sleppe lettare til når dei søkjer psykiatrisk hjelp. Ei genial løysing! På den eine sida nyttar forskarane registrering hos det psykiatriske helsevesen som ein indikator på at nokon har problem. For å løyse dette problemet vil dei at det skal bli lettare for adopterte å sleppe til hos psykolog og psykiater. Indikatoren på at adopterte har problem vil altså berre auke med forskarane sitt forslag! Dette er eit forslag som sikrar arbeidsplassane i det psykiske helsevesenet, men særleg effektivt for å sikre utanlandsadopterte ein betre kvardag er det ikkje. Ei heller når det gjeld å endre på forståinga av adopterte som anten svært farlege eller svært svake og stakkarslege individ, som Hjern og co. med sin rapport berre forsterkar. Så lenge ein ikkje stiller spørsmål ved kategorien «adoptert» når ein skal gjere slike undersøkjingar, så forblir adopterte innestengd i kategoriens reduksjonistiske og objektiverande grep. «Kategorisk vald», kan vi kanskje kalle det.

1 Dagsavisen, 9. 8. 2002.

2 ibid.

3 Alle sitat frå rapporten er henta frå Hjern, Anders/ Lindblad, Frank/ Vinnerljung, Bo: Suicide, Psychiatric Illness, and Social Maladjustment in Intercountry Adoptees in Sweden: A Cohort Study» i Lancet, Vol. 360, No. 9331. 10. august 2002.