Framtidas regionar – eit solid bidrag til auka verdiskaping og modernisering av offentleg sektor

Fylkesordførar Torill Selsvold Nyborg sin tale - regjeringas kontaktkonferanse med fylkeskommunane

Bergen 5.-6. april 2005

Innleiing

Kjære alle saman!

”Vekstkrafta må kome nedanfrå”, står det øvst på dagens program. Då blir eg ekstra inspirert. Det tydar på at vi langt på veg er enige!

Det gler det meg at det for tida bles ein regionaliseringsvind over landet. Den skuldast ikkje klimaendringane, men at mange ser behovet for igjen å sloss for demokratisering og lokalstyre, og mot auka sentralisering i landet vårt.

Først og fremst handlar det om behovet for ei samfunnsreform som legg betre til rette for auka verdiskaping ute i regionane. Nye sterke regionar skal gjere den offentlege politikken meir treffsikker – ved at fleire verkemiddel blir styrt på det regionale nivået, og dermed blir meir tilpassa regionens faktiske utfordringar og mulighetar. Den standardiserte nasjonale politikken treff ikkje godt nok i dette mangfaldige landet vårt. Dermed får vi ikkje alltid god nok effekt av den offentlege politikken.

Går det som eg vil, kan dei nye regionane kome i arbeid frå 1. januar 2010 – til erstatning for dagens fylkeskommunar.

Eit lite tilbakeblikk på ein forvirrande historie…

På regjeringa sin kontaktkonferanse skal vi sjå framover. Likevel – tillat meg eit lite tilbakeblikk på fylkeskommunens ”nyare historie”:

* Tanken om å styrke det regionale sjølvstyret er slett ikkje ny. Den store lokalforvaltningsreforma som vart iverksett i 1975 skulle nettopp gjere fylkeskommunane meir handlekraftige - gjennom direkte valg, nye oppgåver og direkte fylkesskatt. Fylkesmannen skulle konsentrere seg om tilsyn og kontroll, og fylkeskommunen og kommunane skulle ta hand om dei viktige samfunnsoppgåvene – under folkevald styring.

Men – det gjekk ikkje heilt slik. Fylkesmannen sine samfunnsutviklings-oppgåver vart ikkje redusert – tvert imot. Og fylkeskommunen fekk ikkje tilstrekkeleg økonomisk ryggrad til å vere regional utviklar. Heller ikkje klarte ein å få til det gode samspelet med kommunane.

I dag blomstrar fylkesmannsembetet med fleire stillingar enn nokon gong, og med oppgåver som gjer dei statlege embetsmenna til altfor viktige maktorgan i regionane.

* Oppgåvefordelingsutvalet kom med vektige argument for igjen å styrke den regionale folkevalde styringa, gjennom m.a. å overføre landbruks- og miljøoppgåvene frå fylkesmannen til fylkeskommunen. Ei rekkje andre viktige oppgåver skulle også desentraliserast til det regionale nivået. Men slik gjekk det heller ikkje.

* I staden gjekk det ut eit bod om at fylkeskommunane skulle ta på seg rolla som regional utviklar. Ei spennande utfordring, som vi kasta oss over med stor iver – og få verkemiddel.

* I lys av dette lot vi oss inspirere til å sjå på behovet for ei ny regional inndeling – med større landsdelsregionar. Det vart ikkje særleg godt motteke i regjeringskontora. Fy og fy, sa dei, og ba oss holde oss til saka..

* Underleg nok var det nett på den same tida som staten sjølv snudde opp ned på den regionale inndeling av statsetatane. Under mottoet ”eit enklare Norge” ordna kvar statsetat seg med ulike regionale inndelingar – og skapte eit sant virvar av grenser og inndelingar.

* Og mens vi stadig prøvde å få i gang ein dialog om ei ny samfunnsreform med eit sterkare regionalt nivå – vart vi møtt med trøystande ord om ei framtidig evaluering av den nye fylkeskommunen. Ikkje ein gong ropet frå 18 fylkesordførarar i fjor sommar om at tida er moden for å erstatte dagens fylkeskommunar med eit nytt regionalt nivå, gjorde inntrykk på evalueringsforkjemparane i Oslo!

Regionaliseringsvinden er meir enn ein tilfeldig kastevind…

Det er ikkje lenge sidan vi igjen høyrde omkvedet om at fylkespolitikarane først og fremst slåss for eigne interesser, godgjersler og jobbar. Og at det er dette som er den viktigaste drivkraften bak forslaget om nye regionar.

Eg reknar ikkje med å høyre det argumentet her i dag. Alle ser no at det er tunge og breitt forankra drivkrefter bak den nye regionaliserings-rørsla i Norge. Eg er faktisk litt overraska over kor fort vi har fått tilslutning til saka vår hjå viktige aktørar i samfunns- og næringsliv! Enigheten går ikkje på akkurat kor grensene skal gå og detaljar om kva oppgåver dei nye regionane skal ha. Men det er brei tilslutning til at Norge treng eit sterkare regionalt nivå som betre kan utløyse verdiskapingspotensialet i alle delar av landet, og som betre kan sikre støttande folkevald styring av den regionale utviklinga.

Både Effektutvalet og Distriktskommisjonen har kome med tunge faglege argument for ei ny regional reform som kan gjere den offentlege politikken meir treffsikker og effektiv.

Næringslivet ønskjer at fleire verkemiddel blir styrt regionalt for å sikre betre tilpasning til faktiske utfordringar i den enkelte region. Og dei ønskjer nærhet til eit sterkt regionalt folkevald nivå som kan vere medspelarar og støttespelarar. Tilsvarande argument høyrer vi også frå fleire kunnskapsinstitusjonar.

I mitt fylke kjenner eg meg trygg på at vi også har det store fleirtalet av kommunar med oss. Eit sterkt regionalt nivå gir styrke også til det kommunale sjølvstyret.

Og det gler meg at KS også så tydeleg gjennom Sentralstyrevedtaket 3. mars gir sin tilslutning til sterke folkestyrte regionar, slik Halvdan Skaar nettopp har gjort greie for.

Endå viktigare er nok det som utover våren skjer i dei politiske partia – når dei på sine landsmøte skal vedta program framfor Stortingsvalget til hausten. Og høyr her:

Både Arbeiderpartiet, Senterpartiet og Kristeleg Folkeparti går i forslaga til nytt partiprogram eintydig inn for å erstatte dagens fylkeskommunar med eit nytt folkevald regionalt nivå – basert på større regionar og fleire vikige oppgåver. Også SV og Venstre ønskjer å arbeide for ei reform som fornyar og styrkar det regionale nivået.

Brei støtte til regjeringa sin politikk for auka verdiskaping og modernisering av offentleg sektor…

Eigentleg dreier det seg om ei massiv støtte til regjeringa sin politikk for auka verdiskaping og modernisering av offentleg sektor. Å reformere, styrke og fornye det regionale nivået er ei samfunnsreform som vil ha stor effekt og gi stor nytteverdi for heile landet. Det representerer ikkje minst eit nytt grep i distrikts- og regionalpolitikken som vil sikre ein meir effektiv og treffsikker politikk. Og det betyr at ein nettopp tar på alvor det fyndordet som står øverst på dagens program – nemleg at ”Vekstkrafta må kome nedanfrå”.

Norge treng sterke folkestyrte regionar som ein del av moderniseringa av offentleg sektor. Ei regionreform skal vidareutvikle folkstyret, og sikre at oppgåver blir lagt på lavast mulege effektive forvaltningsnivå.

På den måten skal innbyggjarane sikrast rett til reell demokratisk innflytelse på alle viktige samfunnsområde. Og – på den måten skal vi styrke verdiskapinga til beste for heile landet.

Statleg regionalisering – i fri dressur…

Den statlege ny-regionaliseringa dei siste 5-6 åra har etter mitt syn ikkje vore noko eintydig godt bidrag til modernisering og effektivisering av offentleg sektor.

Det handlar om kystverket, vegvesenet, helseforetaka, politi- og lensmannsetaten, mattilsynet, tollvesenet, trygdeetaten, skatteetaten, jordskifteverket – og fleire til. Dei statlege regionkontora er blitt styrka, områdeinndelinga er endra - og makt og mynde overført frå sentralt nivå.

Resultatet er eit svært fragmentert og forvirrande kart over ulike statlege regioninndelingar – i ein situasjon der regjeringa elles snakkar om ”eit enklare samfunn”.

Embetsmannsstyringa over viktige oppgåver og verkemiddel er styrka, og den politiske styringa er svekka. Sjølvsagt finnst det mange dyktige og velmeinande embetsmenn, men eg trudde no vi i dette landet først og fremst skulle sikre politisk styring av samfunnsutviklinga vår.

Ikkje eingong regjering, statsrådar eller Storting klarar å drive effektiv politisk styring overfor eit såpass autonomt og fragmentert system. Og kommunane og fylkeskommunane har meir enn nok med å revidere karta kvar gong ein ny statleg etat kunngjer sine nye inndelingar og organiseringar.

Er det dette vi vil? Er det ei slik avpolitisert modernisering av samfunnet vi ønskjer?

Regionalpolitikken – stor og liten…

Vekstkrafta må kome nedanfrå. Nye sterke regionar handlar først og fremst om ei samfunnsreform som legg betre til rette for auka verdiskaping ute i regionane. Det handlar om å la fleire verkemiddel bli styrt på det regionale nivået – og dermed bli meir tilpassa regionens faktiske utfordringar og mulighetar.

Fylkeskommunane har dei siste åra verkeleg streva med å få kraft og innhald i sin nye rolle som regional utviklar. Og vi har lykkast godt på mange område. Vi har fått overført nye frie midlar til regional utvikling, og vi har etablert tett og godt samarbeid med viktige partnarar i regionane og med kommunane.

Både arbeidsmåtar og fokusområde i fylkeskommunane er fullstendig endra i løpet av dei siste 3‑4 åra. Fylkeskommunane har verkeleg tatt rollen som samfunnsutviklar, og tatt leiarskapen i det regionale utviklingsarbeidet. Kva saker vi no engasjerer oss i blir ikkje berre avgjort av kva oppgåver vi formelt har eit tildelt ansvar for. Det avgjerande er kva oppgåver som er viktige for fylket, for kommunane, for næringslivet og for folket i fylket.

Men – dette har også lært oss kor prisgitt vi er den statlege sektorpolitikken på viktige politikkområde.

Vel er det slik at vi bestemmer mykje over den ”vesle regionalpolitikken”, dvs. bruken av eit mindre knippe spesielle verkemiddel for regional utvikling og distriktspolitikk.

Men dei tunge utviklingskreftene og verkemidlane er knytt til den ”store regionalpolitikken”, dvs. landbrukspolitikken, utdannings- og forskingspolitikken, næringspolitikken, samferdselspolitikken, helsepolitikken, kulturpolitikken, miljøpolitikken, olje- og energipolitikken og fiskeripolitikken.

Det er vegvalg og verkemiddelbruk innan desse tunge politikkområda som først og fremst er avgjerande for den regionale utviklinga. Og her har fylkeskommunane liten innflytelse.

På den eine sida er det staten som styrer på desse områda. På den andre sida er det embetsmenn i departement, direktorat, statlege foretak og statlege regionkontor som rår over verkemidlane som skal tilpassast og brukast ute i regionane. Her har vi svært lite vi skulle ha sagt!

For at vi skal oppnå effekt av nye sterke regionar, må regionane få større ansvar og oppgåver nettopp innan slike viktige politikkområde. Fortsatt skal staten har den overordna styringa – det skulle berre mangle. Norge skal fortsatt vere ein samla nasjon. Men gjennom å la regionane få større ansvar for å tilpasse verkemidlane til dei faktiske forholda i kvar einskild region, oppnår vi større treffsikkerhet og effekt av den offentlege politikken. Og vi styrkar folkestyret framfor embetsmannsstyret. Det handlar om å flytte makt frå byråkrati til politikk!

Både Distriktskommisjonen og Effektutvalet peikar nettopp på at den statlege politikken er for sektorisert og for lite samordna på det regionale nivået, og at verkemidlane i for liten grad tar omsyn til regionale skilnader. Dermed blir den samla effekten av den statlege politikken svekka, og den regionale utviklinga blir hemma.

Desentralisering av makt til det regionale nivået er nødvendig for å utløyse meir av det samla verdiskapingspotensialet i landet vårt, og for å sette lokalsamfunn og regionar betre i stand til å ta større ansvar for eiga utvikling.

Frå Vestlandsråd til Vestlandsregion…?

Trass i lite begeistring på sentralt hald, så sit ikkje regionane stille og ventar på verken tillatelse eller startordre. Rundt i heile landet er det regionale initiativ på gang. Eg skal ikkje gå gjennom alle her. La meg halde meg til Vestlandet:

Vestlandsrådet er inne i sitt tredje år. Rogaland, Hordaland, Sogn og Fjordane og Møre og Romsdal har gjennom dette rådet etablert eit tett og forpliktande politisk samarbeid om felles utviklingsoppgåver for Vestlandet, og har fått overført viktige nye oppgåver og ansvar på samferdselsektoren i eit statleg forsøk.

Vestlandsrådet med sine 20 medlemer er sett saman av dei fremste politikarane i dei fire fylka. Formannskapen går på omgang frå år til år. Sjølv hadde eg gleda av å leie Vestlandsrådet i fjor. Den administrative leiinga følgjer den politiske, og vi har ikkje etablert eigne administrative organ.

Det er berre viktige politiske saker for regionen som kjem på vår dagsorden, og det er det politiske handtverket som står i fokus. Administrasjonen arbeider på direkte bestilling frå Vestlandsrådet. Dermed unngår vi å bruke opp all vår energi på allehånde administrative initiativ som ikkje nødvendigvis er politisk viktige. Ein eigen handlingsplan set kursen får vårt langsiktige arbeid.

Vi har særleg hatt suksess i arbeidet med Kyststamvegen – både ved at vi har klart å samle oss om felles prioriteringar, og ved at vi faktisk i haust klarte å hente 1 milliard ekstra frå Stortinget til dette viktige prosjektet.

Å klare å samle seg om felles prioriteringar er ikkje alltid enkelt. Det betyr at vi alle må klare å la Vestlandet sitt langsiktige beste gå framfor kortsiktige interne omsyn i våre enkelte fylke. Tru ikkje at det er lett! Men så langt har vi klart å halde saman, trass i at sakene ofte er vanskelege og utfordrande.

Vi har også lagt stor vekt på å etablere tett kontakt med næringslivet, byane, regionråda og dei høgare utdanningsinstitusjonane på Vestlandet i vårt arbeid.

Det aller mest spennande nett no er arbeidet med å greie ut eit eventuelt samla Vestlandfylke. I januar i år vedtok nemleg Rogaland, Hordaland og Sogn og Fjordane å starte ei utgreiing som skal vurdere eventuell etablering av eit samla Vestlandsfylke. Møre og Romsdal har takka nei til å vere med på dette arbeidet.

Utgreiinga skal konkretisere innhaldet i eit nytt regionalt folkevald nivå på Vestlandet, vise kva konkrete oppgåver regionen bør ha og utforme ein modell for desentralisert politisk og administrativ styring.

Utgreiinga skal vere klar til sommaren, og dei tre fylkestinga får saka til behandling til hausten.

Eg trur ikkje det er ei lett oppgåve vi har gitt oss inn på. Og det er altfor tidleg å spå om kva dei tre fylkestinga kjem til å gå inn for når utgreiinga ligg føre. Men – eg kjenner meg trygg på at det er sterke krefter som ønskjer ein samla Vestlandsregion. Eg vonar vi derfor klarar å vere konstruktive og kreative i å finne løysingar og modeller som alle kan gå inn for.

Eitt er i alle fall sikkert: Bergen kan ikkje bli hovudstad for den nye Vestlandsregionen. Den administrative modellen må byggje på desentralisering slik at regiondanninga ikkje i seg sjølv representerer ei sentralisering innan Vestlandet.

Norge treng sterke regionar!

Maktutredningen som kom for eit par år sidan slår fast at det lokale sjølvstyret forvitrar og at demokratiet tapar terreng i samfunnsstyringa. Avpolitisering og sentralisering gjer sitt inntog på stadig nye område. Det er denne trenden vi ønskjer å snu.

Nye regionar skal bidra til å utvikle eit sterkt demokrati på regionalt nivå - gjennom å overføre oppgåver, ansvar, ressursar og beslutningsmakt frå staten til regionane.

Vi treng sterke regionar som kommunane har tillit til, som staten har respekt for, og som innbyggjarane og næringslivet har nytte av.

Dei nye regionane skal gi eit effektivt bidrag til regional og nasjonal verdiskaping, næringsutvikling og sysselsetting.

Og - regionane skal sjølvsagt utøve sitt arbeid innanfor dei rammene som følgjer av nasjonal politikk og nasjonale mål.

Regionreformen vil forenkle og samordne. Innbyggjarar, næringsliv og kommunar får eit regionalt nivå å forhalde seg til, i staden for dagens fragmenterte og uoversiktlege statlege forvaltning. Oppgåver og verkemiddel i regionalpolitikken blir samordna i eitt organ, i staden for dagens modell med sektoriserte statlege regionkontor.

Embetsmannsstyring blir erstatta med politisk styring av verkemiddel og utviklingspolitikk. Fylkesmannen sine oppgåver skal då konsentrerast om tilsyn og kontroll.

Standardiserte sentralstyrte verkemiddel og utviklingsprosjekt blir erstatta av regionalt tilpassa utviklingsarbeid.

Det er dette vil så gjerne vil!

Vekstkrafta må kome nedanfrå, står det som sagt på dagens program. Då er det viktig at også gjødsel og såkorn blir tatt hand om ute i regionane!

Takk så mykje for at de ville høyre på meg!