Bovdehus rádjerasttildeaddji boazodoallu konferánsii

Hundreårsmarkeringen Norge 2005 rámmaid siskkobelade pláne Sámi dutkamiid guovddáš ja Historjjá instituhtta stuora konferánssa Romssa universitehtas mii gieđahallá fáttá "rádjerasttildeaddji boazodoallu".

Mii bovdet dákko bokte buot berošteddjiid konferánsii, mii lágiduvvo Romssa universitehtas skábmamánu 24. ja 25. b. 2005. Ulbmiljoavkun leat dan dihte sihke studeanttat, dutkit, politihkkarat ja hálddašeapmi (davviriikkalaš, guovllulaš ja sámepolitihkalaš dásis) ja earát geat beroštit fáttás.

Duogáš

Sámiid vieruiduvvon árbevierru boazoguohtoneatnamiidda stáhtarájiid rastá regulerejuvvui jagi 1751 rádjesoahpamuša lásáhusas, nu gohčoduvvon Lappekodisillas. Konferánsa álggahuvvo dan dihte čalmmustáhttimiin dán vuosttaš rádjesoahpamuša mii gieđahallá boazodoalu. Johtti boazodoallu Torne lappmarkas ja Romssa fylkkas sáhttá govvidit rádjerasttildeaddji boazodoalu. Karlstadšiehtadallamiin lei rádjerasttildeaddji boazodoallu okta váldoáššiin. Maŋŋel go Norgga ja Ruoŧa uniovdna loahpahuvvui jagis 1905, de gáibidedje Norgga bealde ahte ferte heaittihit rádjerasttildeaddji boazodoalu, ja ahte Ruoŧa beali boazosápmelaččain eai šat galgga leat geasseguohtoneatnamat Norggas. Norga áiggui ovttabealálaččat heaittihit Lappekodisilla, muhto ii lihkostuvvon. Gaskaneassoahpamuš gáržžidii ruoŧabeali boazosápmelaččaid vuoigatvuođa guohtuneatnamiidda Norggas. Lea čuoččuhuvvon ahte ii várra oktage eará olgoriikkapolitihkalaš ášši ožžon nu govda máinnašeami áigodagas 1905 gitta 1919 rádjái go boazoguohtonášši. Dát áššit ja gažaldagat mat maiddái fátmmastit Norgga ja Ruoŧa boazodoallolágaid, gieđahallojit konferánssas. Maiddái gažaldagat mat gusket Norgga-Suoma ja Norgga-Ruošša rádjái gieđahallojit, geahča 1826 rádjesoahpamuša ja 1834 rádjesoahpamuša, mas nuortalaččat ledje guovddážis, ja jagi 1852 rádjegiddema. Rádjerasttildeaddji sámi resursageavaheapmi gieđahallo stáhtaid rámmaid ektui, muhto maiddái ákkaid ektui mat vuođuštit sápmelaččaid eamiálbmotstáhtusa.

Fáddá lei hui áigeguovdil soahtegaskaáiggis ja maŋŋilsoađi, ja sihke stáhtaid miellaguottut ja boazodoalu iežas vásáhusat čuvgehuvvojit. Dás čuvgehit movt Ruoŧa beali dilálašvuođain lei oktavuohta rádjerasttildeaddji boazodollui. Ruoŧa siskkaldas boazodoallolágat ledje maid čadnojuvvon rádjerasttildeaddji boazodollui. Ruoŧŧa oaččui vuosttaš boazodoallolága 1886:s, ja dat mii vuolggahii dán lága lei ”den ytre renbetesfrågan” (olgguldas boazoguohtonášši).

Máŋŋel 1945 lea dát leamaš šiehtadallangažaldahkan Norgga ja Ruoŧa gaskkas. Sihke historjjálaš ja dálá oaidninsajis lea fáddá deaŧalaš. Dás čujuhuvvo šiehtadallamiidda mat leat ođđa boazoguohtonkonvenšuvnna oktavuođas, davviriikkalaš sámekonvenšuvnna bargui ja guovlluid Eurohpá ovdáneapmái. Maiddái ođđa Sámi vuoigatvuođalávdegoddái mii galgá guorahallat sámiid vuoigatvuođaid eatnamiidda ja čáziide sámi ássanguovlluin lulábealde Finnmárkku, lea dát hui áigeguovdilis fáddá. Temáhtalaččat lea dan dihte konferánsa mii čalmmustahttá rádjerasttildeaddji boazodoalu hui áigeguovdil dán áigge.

Konferánsa dulkojuvvo skandinaviagielaide ja sámegillii.

Dearvuođaiguin

Per Klemetsen Hætta
Halddahusjođiheaddji

Lilly Martinsen
Konsuleanta