Kjærleik til bøker
- Korleis ser ei god bok ut? Vi har vore
med på bokbindarkurs på Kunsthøgskolen i Bergen.
– Ei god bok? Bokklubben kom med ein heilt
ny design på sekstitalet. Det var ei ganske slank bok,
god å holde i, behageleg papir og gode typar. Alt dette
er element som gjer ei bok tiltalande og lettare å lese.
At denne designen har holdt seg heilt fram til i dag er
jo eit kvalitetsstempel. Bøkene før dette var mykje tyngre
og breiare. Arne Svendsen er ein mann i sin beste alder.
Han har ein liten verkstad ute på Søreide der han bor.
I den verkstaden lagar han bøker. Kvart år dreg han inn
til byen for å lære frå seg litt om bokbinding til førsteårsstudentane
ved Kunsthøgskolen i Bergen.
– Bygarden her var tidlegare Redernes hus, forklarer Arne,
som ofte var innom her då han jobba som løpegutt i sin
ungdom. Her er det mørkegrøne fliser på veggane, centimeter-tjukke
fasett-vindauge i dørene og gullkraner på dass.
Stort press
Inne på klasseromet vert det jobba med praktiske oppgåver.
Det er ikkje mykje her som minner om lesesalar og regresjonsanalyse.
Studentane Konrad Kjeldstadli, Torill Henningsen, Trude
Tenold og Lina Raknes står over sine uferdige verk, som
befinn seg i ulike stadium i prosessen på veg til å bli
ferdige bøker. Først skal sidene brettast og pressast.
Så skal dei syast og limast og så limast igjen. Deretter
skal dei pressast nok ein gong, og slik held du på til
du har ei ferdig bok.
– Alle må lage ei slik bok, fortel Torill og held fram
eit eksamplar med lys skinnperm som til forveksling liknar
ei hyttebok som journalisten nyleg betalte 450 flis for
på Beyer. Vi stryk over permen og blar litt i dei blanke
sidene. Det ser dønn proft ut.
– Denne er laga av veldig godt papir og kan brukast til
teiknebok eller liknande, forklarer ho. Etter at dei er
ferdige med denne kan studentane lage fleire bøker. Det
er lov å eksperimentere om ein har lyst. Når ein først
kan teknikkane, står det eigentleg berre på fantasien.
|
 |
GODT UTSTYR. Ein kan lage bøker på kjøkenbenken
heime, men det gjeng lettare med litt utstyr til
hjelp.
|
| |
 |
| |
GODE RÅVARER. Papirlim er ein av ingrediensane
som ikkje er heilt lett å få tak i.
|
| |
|
| |
GOD TEKNIKK. Boka må vere fin å sjå på. Handelag
kjem godt med når ein skal lage permen.
|
| |
|
| |
GODE FØREBUINGAR. Sidene må brettast på førehand
og deretter ligge i press i 36 timar før boka kan
setjast saman.
|
| |
|
| |
KJENSLE FOR BØKER: Boka skal vere god å bla i
og ligge godt i handa.
|
Inga endring sidan mellom- alderen
Teknikkane ein brukar når ein skal lage ei skikkeleg bok,
er ikkje endra noko særleg dei siste århundra. Det er
dei same prinsippa som gjeld, det same limet, dei same
materiala og det same utstyret. Arne presiserer at dette
ikkje er noko utdanning i kunsten å binde bøker. Bokbinding
er eit heilt fag for seg sjølv, og dette er berre eit
kort kurs i det mest elementære. Men studentane lærer
å få ein viss sans for bøker, og gjer seg nokre refleksjonar
rundt bokdesign. Sjølv er han eigentleg typograf, og ikkje
utdanna bokbindar. Men han har teke fleire kurs i faget,
mellom anna i Sveits. Han slutta som typograf for om lag
20 år sidan. Sidan har han arbeidd på biblioteket og undervist
på kurs i bokbinding på Friundervisniga. Han forklarer
at bakgrunnen for kurset på Kunsthøgskolen er å gi studentane
innsikt i kva prinsipp folka på trykkeriet må arbeide
etter når dei skal trykke og setje saman bøker. Studentane
her skal verte kunstnarar, og det vil ofte vera aktuelt
for dei å gi ut arbeidet sitt i bokform. Då kan ein ikkje
berre levere ein bunke papir til trykkeriet og kreve å
få det ut som ei bok. Ein må kunne snakke same språk.
Då vil ein unngå mange problem i prosessen. Alt må skje
innan visse format og etter visse prinsipp. Ein må tenke
på papirkvaliteten, formatet, lesbarheita og liknande.
Papiret sine mange sider
Arne prøver å vise oss kva han meiner.
– Papiret, til dømes, har to sider og to retningar som
ein må passe på. Det kjem av måten det vert laga på. Og
det har ulike eigenskapar i ulik retning. Dersom ein legg
papiret i feil retning i boka, vil ho bli hard og vanskeleg
å bla i. Dessutan vil papiret etter kort tid krølle seg
og få bølgete kantar. Arne demonstrerer med ein bunke
ark som ligg på arbeidsbordet.
– Sjå no, seier han og gir seg til å bla i bunken.
– Om vi bøyer papiret denne vegen er det hardt og stivt,
men om vi bøyer det denne vegen ser du at det er mykje
meir... Ahaa..!, utbryter han og held triumferande opp
ein kvit, avlang dings som har lege og gøymt seg under
virvaret av papir.
– Høyr her alle saman; eg har funne falsebeinet!
– Kva er falsebeinet, lurer vi.
– Falsebeinet vert brukt til å brette papir og klemme
inn permen slik at den vert fin. Det må ein gjere før
ein bankar boka i ryggen så vi får ei fin kurve i fronten,
forklarer Arne. Vi nikkar taust og latar som vi forstår,
det er visst enno mykje vi ikkje har lært.
Prosessen
Langs veggane står fleire monumentale innretningar for
bruk på ulike stadium i prosessen. Fleire presser, skrutvinger
og kuttemaskiner for å skjere sidene jamne. I eit monstrum
av ei Gutenberg-aktig presse borte i hjørnet, ligg materialet
til neste gruppe. Sidene må ligge i press i minst 36 timar
for at bretten ikkje skal gå opp.
– Treng ein så mykje utstyr for å lage ei bok?
– Nei, men det lettar prosessen. I prinsippet kan ein
nok lage eller reparere ei bok heime på kjøkenbenken.
Dessutan er ein del av materialet ikkje heilt lett å få
tak i. Papirlim og bokbindar-gas og slikt, forklarer Arne.
Hvis ein er dreven kan ein rekke å lage ei bok på tre
dagar. Arne har prøvd å lage ei bok på ein dag, men det
var forferdeleg mykje arbeid. Det er ein tidkrevjande
prosess, mest fordi mange av operasjonane inneber mykje
venting. Etter at ein har sydd boka i ryggen skal ho limast,
og så skal limet tørke. Permen skal limast og pressast
og tørkast, og så vidare.
– Slik sett er det ein ideell hobby, med mykje tid for
avslapping og kaffi, seier han, men presiserer at det
ikkje er meininga å fornærme nokon bokbindarar. Hjå dei
store produsentane er det maskiner som gjer jobben, men
også her er det dei same prinsippa som gjeld. Dei har
berre litt større kapasitet. Sist han sjekka, hadde trykkeriet
til Bokklubben ein kapasitet på 5.000 bind per time, ferdig
pakka i kasser. Men det er ei stund sidan. Det gjeng kanskje
endå fortare i dag.
