|
Innleiing
Nokre ord om russiske dialektar
Region og språk
Varzuga-dialekten
Ekspedisjonane og prosjektet
Publikasjonar
I 2001 og 2004 organiserte studentar og tilsatte i faggruppa russisk ved UiTø i alt tre ekspedisjonar til Kola-halvøya i Nordvestrussland. Målet var å samle mest mogleg materiale om den nordrussiske dialekten som framleis snakkast på den sørlege "Ter"-kysten som ligg ved Kvitsjøen. I dag er det nesten berre bygdefolk som er over 60 år gamle som brukar dialekten, og det berre spørsmål om tid før denn språkforma kjem til å døy ut heilt.
 |
| Mariæ-Hensovelseskyrkje i Varzuga |
Kvifor russiske dialektar?
Den russiske skriftspråktradisjonen går tilbake heilt til 1100-talet. I mellomalderen blei gammalkyrkjeslavisk, eit sydslavisk språk som likna mykje på gammalrussisk, bruka som skriftspråk. Dette har sett djupe spor på dagens russisk «litteraturspråk», som overtok ein god del ord og til og med verbformer frå gammalkyrkjeslavisk. Det prestisjetunge russiske skriftspråket har i løpet av dei siste hundre åra vesentleg svekt stillinga til dialektane, spesielt etter at Sovjet-styrets alfabetiseringskampanjar kom i gang på 20-talet. I sterk motsetning til norske dialektar har russiske dialektar låg status. Dei blir sette på som sjarmerande, men elles upraktiske leivningar av fortida, som folket må kvitte seg med for å kunne bli med i det moderne samfunnet. Derfor er dialektane nesten usjålege i den russiske kvardagen, noko som får nokre russarar til å påstå at russisk ikkje eingong har nokre dialektar. Bruken av dialekten er i dag stort sett avgrensa til dei eldre generasjonane i bygdesamfunnet. Sjølv om nokre yngre folk kan hende iblant brukar dialektord, eller har restar av regional uttale og intonasjon i tala si, så kan ein knapt kalle målet deira for dialekt. I nokre få tiår vil dialektane praktisk sett ha forsvunne.
Kvifor nordrussisk dialekt?
I den nordrussiske handelsbyen Novgorod blei det i informelle, kvardagslege tekstar, også bruka dialekt i tillegg til det gammalkyrkjeslaviske skriftspråket. Desse tekstane var skrivne på bjørkenever, og ein god del av dei har halda seg godt i den fuktige undergrunnen av byen. Novgorod blei sterkt øydelagt under den 2. verdskrigen, og dette gjorde det mogleg å gjennomføre systematiske utgravningar i stor skala. Det blei funne fleire hundre av desse neverbreva, noko som gjer det mogleg for oss å få eit glimt av nordrussisk talespråk over ein forholdsvis lang periode. Språket i tekstane frå denne tida kan jamførast med modern språkbruk i nordrussiske dialektar, og kan hjelpe oss forstå korleis russisktalande vandra nordover under mellomalderen.
Ein annan grunn til å forske på nordrussiske dialektar er at ein god del av dei, særleg på Kola-halvøya, hittil har trekt seg lite merksemd frå seriøse språkforskarar. Dei er t.d. ikkje med i DARJa, det store atlaset over det russiske språket i Europa. I denne utgåva blei dialektane i Sibir utelatne på grunn av den relativt unge alderen sin; dialektane i Nord-Russland derimot blei ikkje inkluderte fordi området har låg folketettleik, som gjer at det er vanskeleg å teikne eit kart med brukande isoglossar. Dermed blei historisk interessante dialektar utelatne, som t.d. nokre arkaiske dialektar i Arkhangelsk-området.
Ein tredje, meir praktisk grunn er at Nord-Russland ligg nært til Nord-Noreg, og det er derfor relativt lett å kome seg dit. Dessutan ligg den tradisjonelle levemåten til bygdefolket på Kola-halvøya veldig nært til den Nordnorske levemåten: den er sterkt knytt til den arktiske naturen, fiskeri, reindrift og skogbruk. Desse felles trekkane i levevilkår mellom to elles ganske ulike folkeslag gjer forskninga lettare og samtidig meir eksotisk.
| 