Nynorsken i radio og fjernsyn har vorte meir munnleg, men også meir nynorsk dei siste tiåra. Det viser seg nemleg at bokmålspreget var sterkare på 1960-talet enn sist på 1990-talet. Og når ein låner ord frå bokmålet, tilpassar ein oftare låna til nynorsken.

Det treng ikkje heite homeparty

Det er lett å fleipe med fornorsking, og under slik fleip ligg det nok ei oppfatning av at norsk ikkje passar til alt. Men det er også interessant å leggje merke til at ikkje alle forsøk på å innføre ”internasjonale” ord (som sjølvsagt ikkje kjem frå russisk og kinesisk), er like vellykka.

”Farlege” ord: Ofte er det lett å ty til ord som verkar greie og tilforlatelege, men som er like lumske som ei søkkjemyr. Det gjeld nokre eksempel som er funne i media.

Moteordliste anno 2001: Kva ord som fell spesielt i smak, endrar seg stadig. I år er mellom anna ’euforisk’ inn, eit anna gromord er ’modus’.

Språket i krig og kamp

Ordbruken i samband med terroråtaka i USA og krigshandlingane i Afghanistan er vanskeleg og viktig. Eg skriv ’krigshandlingane i Afghanistan’ fordi Afghanistan ikkje er i krig mot USA og Storbritannia (enno). Det er lett både å bli teken til inntekt for bestemte syn.  

Jeg ha kjøpes en program 
"Saksøke var hen sist natt til ren off noe av de materiale at didn't behøve til blir på my PC. Jeg haven't lese boken på hvordan til do denne, men decided til gå ahead og sende deg en meddelelse."  Kva slags norsk er dette? 

Bruk fagspråk med måte
I eit møte i NRK vart  ordet `konvergens` flittig brukt, utan at det vart forklart. Mange kvir seg for å spørja om kva slike ukjende eller uklare ord betyr. Ein dyktig språkbrukar veit når ho kan bruke vanskelege ord og når det ikkje passar. 

"Independent label"
I NRK Petre hørte eg ein morgon programleiaren og ein gjest snakke om `independent label` i Noreg. Stutt tid før møtte eg au omgrepet på trykk i ei dagsavis, utan noko som helst forsøk på å forklare det. Eg tippar at ikkje alle som les dette veit kva `independent label` er, og det gjorde truleg heller ikkje alle lyttarane.

Håndvåpen til plage
Det har vært holdt en konferanse om eller mot håndvåpen. I tilfelle et forbud, blir det viktig å få klart for seg hva dette egentlig handler om, skriv Bjarte Alme. Han har undersøkt kva som ligg i omgrepet handvåpen.

«Holocaust» - ei gjendøyping
Bjarte Alme skriv at iblant hender det at gamle og nærmast ukjende ord bryt opp frå eit skuggetilvære i større ordbøker, og blir allemannseige under ei ny tyding. Dette hende for få år sidan med ordet «holocaust».

Jåleri med ord
Vi som kom til verda eit halvt saeculum pluss eit decennium og vel så det før utgangen av vårt millennium, er nok ikkje heilt oppdaterte og fancy i ordforrådet. Men vi trur vel vi er gamle nok til å seie frå om det vi ser som dårskap og jåleri i allmenn språkbruk, skriv Bjarte Alme. 

Fast food frå prestane
I seinare år, alltid i perioden mellom karnevalstida og påske, har eg falle i stavar over eit ord frå forkynnar- og presteskapet. No er eg ikkje av dei flittigaste til å høyre på dei som tolkar Herrens ord, men eitt av dei har hengt seg fast (!). Ordet er faste, faaaste, skriv Bjarte Alme.

Hjelp til eit betre språk:
Dette er ikkje noko hokus-pokus, men råd som kan vera gode å ha med på vegen. Ta med deg denne språklege hugselista for journalistar, utarbeidde ved Avdeling for mediefag på Høgskulen i Volda. Det er også denne språkplakaten.

Småplukk om språkfeller, ordbøying, fornorskingar og ymse i Språkplukk 1, 2 og 3.
Språkplukk 4 er om orda billighetserstatning og media, Finn-Erik Vinje m.m.! 

Tips til oppgavesvar
Når du svarer på innsendings- og eksamensoppgaver, er det viktig at du holder deg til ordlyden i oppgava. Det skal være heilt klart hva som er ditt i teksten, og hvilke kilder du bruker. 

Det er lett å skrive bedre!
Med litt ekstra tid, gode kolleger og nitti kroner til ei ny ordliste - som blir brukt - kan du lett skrive bedre. Det er ikke nødvendig med dyre kurs og hjelpemiddel. 

Min kjepphest:

Systematisert kreativitet! 
Det går an å prøve - opne auga, vri blikket i nye retningar og føre føtene på uvande vegar. Denne  hugselista kan vera til hjelp for journalistar og informasjonsfolk som står i beit for idear. LES MEIR

SJANGRAR OG SPRÅK:

Intervjuteknikk: Intervju er ein journalistisk formidlingsmåte som kan brukast i ulike sjangrar og format. Det er også ein journalistisk arbeidsteknikk. Her er nokre tips.

Sitatteknikk: I skriftleg journalistikk kan vi skjelne mellom tre måtar å sitere nokon på. Den vanlegaste måten er det vi kallar direkte sitat eller innhaldssitat. Det direkte sitatet blir markert av ein sitatstrek som står før det kjelda har sagt. Innhaldssitata treng ikkje vere ordrette, nøyaktig slik intervjuobjektet sa det. Men innhaldet skal likevel vere korrekt gitt att. 

Essayet: Ordet ’essay’ kjem av fransk ’essayer’, som tyder prøve. Det blir brukt om ein analytisk, tolkande eller kritisk litterær tekst, men kan også finnast i journalistiske samanhengar som ”storebroren” til den meir vanlege kronikken. 

Titlar og ingressar: Det skal vere godt samsvar mellom tittelen til ei sak og innhaldet i sjølve brødteksten. I jakta på ein god tittel kan ein stå i fare for å ”dra” innhaldet vel langt, og i lengda tener ein ikkje på å love noko som ein ikkje held. Det vil ikkje seie at titlane ”må” vere tannlause og kjedelege. 

IN ENGLISH:

Media in India as independent as in the US
- A majority of the mainstream newspaper in India do not represent the interest of the common people. They serve the business houses, says the Indian journalist and researcher Poornananda Dasegowdanakoplu Swamy Gowda. Still he thinks that the Indian press is as free as the press in the United States.

Less about environement in Indian press
The Bhopal and Chernobyl disasters contributed to an increased coverage of environemental issues in Indian newspapers in the 1980-es. At the end of the 1990-es, environement was no longer a key issue in Indian media

Mother is often a mum
Usually, the first words we learn as children, are the words for ’mama’ and ’papa’.  Similar words are learnt by children all over the world, - words like baba, dada, tata and so on for father, mama, nana, ma for mother. Why?

When written texts are spoken

Bush: His theme song 

* Ma og pa - det fyrste vi sa?

* Nyheiter om språk får vi hos Eurolang

* Mållaget som ikkje er - Internettet mållag

* Bokdrøm? Prøv  Setesdalsforlaget!

* Gudmund Harildstad - bokleg bakmann 

* RadioDirectory - norsk radiobase på internett

* Herman Baskår - radiolærar i Sør-Afrika

* Nynorskpris til bosniar

* Frå Kopervik og Volda til NY og Norway Times 

* Norsk i Nederland?

* 1732 Høtten - film om eit gudlaust samfunn 

* Frå innsida av eit tidsskrift- akt

Språklenkjer

BOKINNSYNET:

Stadnamn skapar identitet. Om "Innføring i stadnamn"

Innsiktsfullt om språkleg mangfald av Olav Randen

På tur mellom permar - om Fra Heidal til Decorah av pressemannen
Kristian Prestgard 

Medielinja ved MRDH 1987-89

PRIVATEN:
* Har du fått nok av den digitale samtida? Test deg her! 
* Språket førte meg til journalistikken – og omvendt. Om utdanning og yrkesval
* To raude trådar: språk og journalistikk: Om vegen etter studia. 
* Det har vorte så vanskeleg å meine noko - kronikk.
* Eg kyssa aldri Sissel: Det er sjølvsagt Sissel Kyrkjebø eg tenkjer på.

Nyheitsspråk og normer

Nyheitsspråket i radio og fjernsyn er spesielt. Det er ikkje rett å kalle det for talespråk, men det er heller ikkje skrift. Samstundes er det skrift – det aller meste vi hører i ei nyheitssending er skrive ned. 

Av og til møter vi formuleringar som ”dei *sendast til…”, ”dei *festast på…”, ”vi *sjåast” og liknande i nynorsken. I bokmål er det heilt greitt med de sendes, de festes, vi snakkes. Men ikkje i nynorsk. 

Nynorsk som ein kvalitet i næringslivet

I næringslivet kan nynorsken bli nytta til profilering. Her finn vi slikt som informasjon, reklame, oppslag og menyar. Dette får ei bedrift til å skilje seg frå andre - ikkje minst når nynorsk blir brukt..

Den nynorske etnisiteten

I mange år har eg vore etnisk norsk utan å vete det. Den norske etnisiteten har eg heller ikkje visst av, sjølv om eg har levd midt oppe i han. For meg var det etniske knytt til folkemusikk frå land langt unna, trefigurar laga i Afrika, mat med sterk krydder, og butikkar på austkanten i Oslo. Men no er det etnisitet over alt

Sluttord om dei personleg nynorske

Det er godt å merke at vi nynorskbrukarar både har ulike grunnar til å bruke nynorsk, og at vi skriv på ulike måtar. Nynorsken treng mangfald.

Meir om nynorsken og dei personleg nynorske

Kronikken ”Dei personleg nynorske” i Dag og Tid (DT) nr. 6 2002 fekk fleire til å reagere. Her er ei redigert utgåve av eit svarinnlegg  i DT 8/2002.

Dei personleg nynorske

Lenge har eg hatt eit inntrykk av at det er nokon som liksom eig nynorsken meir enn andre.  Dei veit tydelegvis kva som er god og dårleg nynorsk, og har klare oppfatningar om kva ord og former som kan brukast i målforma, også av andre. Ein dag oppdaga eg at denne gruppa sjølvsagt måtte vere personleg nynorske.

Subtil og sublim konsistens I eit intervju sa statsminister Kjell Magne Bondevik at han meinte at politikken til Arbeidarpartiet ikkje var konsistent. Han snakka også om behovet for konsistens i politikken. Kva dette vil seie, gjekk nok mange hus forbi.

Korleis skal nynorsken endrast? Dei som har sett seg inn i framlegga til endringar og forenklingar i nynorskrettskivinga, har hatt nokre hundre sider å bla gjennom. Men kanskje løysinga lell blir å halde på det systemet vi har i dag? Ordninga med hovud- og sideformer har jo fungert lenge. 

Syn på nynorskrevisjonen Nynorsken kan bli kraftig endra av den revisjonen som er på gang. Frå dei omfattande sakspapira har eg valt somme punkt som eg meiner er viktige.

Informasjonskløfter: For at demokratiet vårt skal fungere, må folk engasjere seg i samfunnet. Gjennom media blir det sett lys på viktige saker på vegner av folket, og media er også ein viktig kanal for ein open debatt. Likevel kjenner mange seg avmektige og fremmendgjorde. 

Bokmål i nynorsken: Dette er eit emne vi som bruker nynorsk aldri blir ferdige med, men det er heller ikkje så vanskeleg å gjere noko med det. Å slå opp i ei ordbok bruker ofte å vere til svært god hjelp! Men også i måten setningar er utforma på, kan vi merke påverknad frå bokmålet. 

Nye læremiddel for mediefag

Handboka Nyheitsproduksjon for fjernsyn av Eivind Rønnestad inneheld ei innføring i forteljarteknikk i fjernsynsnyheiter, og gjennomgang av oppgåver i produksjonen. Språkrøkt og språkråd er eit hjelpemiddel for journalistar i radio og fjernsyn og andre som arbeider med språk i media. I heftet blir det gjort greie for krav til språk i etermedia, og det blir gitt råd om ei rekkje ulike emne.  

Mannleg og kvinneleg språkbruk

I vanleg samhandling mellom menn og kvinner viser det seg at dei to kjønna har vanskar med å kommunisere. I blad og bøker blir særleg kvinner fortalde korleis dei skal forstå det andre kjønnet. 

Lærd bok meir enn lærebok
”Reportasjen er en førstehåndsskildring i personlig stil om et menneskelig anliggende av offentlig interesse”. Stort nærmare kjernen enn denne definisjonen til Frode Grytten, kjem vi vel ikkje i boka ”Reportasjen” av Jo Bech-Karlsen. Bokmeldarane meiner boka er omstendeleg og uklar, og  ikkje heilt eigna til undervisningsføremål.

Utfordringar for nynorsk normaltalemål 
Når eg skal ta for meg utfordringar for det nynorske normaltalemålet, vil eg leggje til sides uttrykket "nynorsk normaltalemål". Det normale i  Noreg er å snakke dialekt. Men vi kan ha nytte av å snakke både ein nynorskprega dialekt og ein dialektprega nynorsk. 

SPRÅKTEORI:
Språk som identitetshandling
R.B. Le Page og Andrée Tabouret-Keller har sett opp ein teori om språkbruk som identitetshandling. I boka Acts of identity (1985) set dei mennesket i sentrum for språket, og for dei er språk det språklege repertoaret til eit enkeltmenneske. Kvart tilfelle av språkbruk, kvar talehandling er ei framsyning, der språkbrukaren syner den indre verda si.

Kva er ein radiotekst?
Ved ein språkleg analyse av radiotekstar vil funn på detaljnivå kunne seie noko om påverkingsvegar og -mønster på eit samfunnsnivå. Når ein så behandlar språkbruk i radio i ein samfunnssamanheng, må ein samstundes ha klart for seg kva slags forskingsobjekt ein tek for seg. Paul Ricoeur har arbeidd med tekstomgrepet, rommar det radiotekstar?

SPRÅKNORMERING:
Åtte spørsmål om mediespråk
Namnet på landet vårt, "rare" ord, dialektbruk og 'sjino' - dette er noko av det mange er opptekne av. Helst vil folk ha klare svar på spørsmål om språk, noko skal vere rett og noko anna gale. Av og til kan svara vere enkle. 

Hva gjør Aftenposten med språket mitt?
En kronikk i Aftenposten 15. april 2000 handla om norsk språk. Sia artikkelen sneia innom journalistutdanninga, tenkte jeg at det var på sin plass å fortelle at vi ved Høgskulen i Volda  tar språk alvorlig. Jeg skreiv et lite innlegg, og det gjorde jeg på bokmål, mitt bokmål. Det passa tydeligvis ikke Aftenposten.

Målføra og nynorsken i radio og fjernsyn 
Dei som bruker normert nynorsk i radio- og fjernsynsnyheiter, må vera nøyast med å normere ordforrådet og grammatikken. Det kan gjerne hørast kor nynorskbrukarane i etermedia kjem frå, og fleire forhold gjer at grensa mellom normert tale og dialektbruk er uklar.

"Hytta er min!" - eller: Hva skjer med bokmålet?
Overskrifta "Hytta er min!" hylte mot oss fra førstesida til VG våren 1999. Denne korte overskrifta viser ei side ved bokmålet som kan være vanskelig for mange, nemlig å følge en gjennomført språkstil.

Språknormer i Noreg
Eit spørsmål mange stiller seg - eller burde ha stilt seg - når dei skriv, er: Er dette "lov" å skrive? I seg sjølv har dette spørsmålet ein undertone som kan verke negativ, nemleg at det er noko som er ulovleg i språket  Og svaret på spørsmålet er heller ikkje så enkelt.

Unngå `åtgaum`, bruk -heit 
Ord som `åtgaum`og `kverrsetje` greier det kunststykket å vera god og dårleg nynorsk på same gong. På den andre sida finst dei såkalla anbeheitelse-orda, som ein helst ikkje skal bruke, men er daglegdagse i dei fleste nynorskmunnar... 

Godt og riktig språk
«Godt mediespråk» er ikkje heilt det same som «riktig mediespråk». Det riktige mediespråket er det som held seg innanfor vedtekne normer for bruk og rettskriving, det gode mediespråket er tilpassa innhaldet, mediet og målgruppa. Det beste mediespråket er ut frå dette eit språk som både er godt og riktig... 

Fram for fornorsking
Smak på orda ketsjup, sjampanje, skvåsj og keitering. I 1996 vart desse skrivemåtane godkjende av Kulturdepartementet, saman med gaid, innputt, streit, sørvis og ein del andre. Det var Språkrådet som kom med framlegg til desse skrivemåtane, og lista førte til ein del negativ omtale.

Om kritikken av fornorsking
Somme gjer narr av det å finne norske avløysarord for omgrep vi låner inn i fremmend form. I grunnen fortel dei negative reaksjonane om språkleg historieløyse. 

Anglisismar i norsk

Det er ikkje rart om det kjem inn ord frå engelsk i norsk. Men det er uheldig om bruk av engelske uttrykk er eit teikn på at ein ikkje kan ordleggje seg på norsk, eller ikkje bryr seg med å prøve. 

FORSKING:
Drag frå nynorsken i NRK 1960-1999 Eg listar opp språkfunn frå det materialet eg har analysert frå nynorsken brukt i nyheitssendingar i NRK frå 1960 til 1998. Dette er altså former som er brukte av journalistar med nynorsk arbeidsspråk i NRK.

Språkdrag i nyheitstekstar på nynorsk For å finne ut korleis nynorskjournalistar i NRK faktisk har nytta nynorsken og sjå kva det kan fortelja oss, har eg analysert radioinnslag frå tre periodar mellom 1960 og 1999. Her er eit forenkla oversyn over materialet.

Framveksten av ei nynorsk talenorm i norsk kringkasting
Nynorsken i NRK har røter i ein eldre nynorsk føredragstradisjon og i pressespråket. Sia NRK-språket har skulla følgje norsk rettskriving, har endringar i rettskrivingsreglane fått konsekvensar for den faktiske bruken av språket. I tillegg kjem strømdrag som har påverka norsk språkpolitikk, som motarbeiding av nynorsken i media og elles i samfunnet, og at det å snakke dialekt offentleg sakte, men sikkert vart meir godtatt. 

Klare standpunkt som nynorskbrukarar 
Journalistar som reknar seg som nynorskbrukarar i etermedia, har eit tydeleg syn både på si eiga språklege rolle og på korleis nynorsken er og bør vere. Dette syner ei undersøking der 186 journalistar i radio og fjernsyn har svart på spørsmål knytte til språk, kultur og identitet. 

Korleis er det å bruke nynorsk?
Spør ein skuleelevar, kan svara vera svært negative. Ikkje alle som har eit meir profesjonelt forhold til nynorsken, er like fornøgde heller. Intervju med tolv NRK-medarbeidarar kan gje svar på om det å bruke normert nynorsk er vanskeleg, om nynorsken strekk til og korleis nynorsken kunne ha vorte endra... 

Ikkje kritisk, ikkje partisk, men sakleg
Både språket og innhaldet i radionyheitene er sakleg, skal ein tru ei vurdering av ein nyheitsbulleteng i NRK radio. Berre kvar femte spurde meinte framføringa var vennleg, ein knapp tredel syntest ho verka autoritær.

Visst forstår kvinner  vanskelege ord!
I eit par tiår har det vore ei uomstridd (?) sanning at kvinner forstår færre vanskelege ord nytta i nyheiter enn menn. Ordet `prinsipiell` vart forstått av berre 13 prosent av kvinnene i 1978 - tjue år etter veit fire av fem kvinner kva ordet betyr. Medan menn kryssa rett av på 84 prosent av orda i VON-undersøkinga i 1978, var kvinnene nede på 72 prosent. Det er dei ikkje i dag, syner undersøkinga Kvinners forståelse av vanskelige ord i nyhetene.

Folk identifiserer seg med nynorsken
Om lag 200 spørjeskjema til tilsette i etermedia som bruker nynorsk og nynorsknære talemål, syner at mange av dei identifiserer seg sterkt med nynorsken. Målrørsla har mindre å seie. Ei tilsvarande undersøking blant folk som nyttar bokmål, syner at merkbart færre identitifiserer seg med bokmålet.

Aviser på nynorsk
Dette er tittelen på ein rapport som amanuensis Øystein Sande ved Høgskulen i Volda gav ut i desember 1999.  Med denne rapporten ønskjer Sande å gje eit innblikk i nynorsk avishistorie, som kan skilte med bortimot 150 aviser. 

SPRÅK I RADIO, FJERNSYN OG PÅ NETTET:
Kva gjer radioen med teksten? 
Dette spørsmålet kan ha mange svar. Det som fyrst og fremst kjenneteiknar radiomediet som kommunikasjonskanal, er at det er lyd som ber formidlinga. Produksjonsforholda har sitt å seie, attåt reglar og ikkje minst tradisjon.

Med Ivar Aasen inn i cyberspace
Ungdommar frå Ørsta bruker bokmål når dei skal prate med folk utabygdsfrå på nettet. Bruker dei nynorsk, blir dei mobba. Folk frå det mest solide nynorsk-Noreg vel bort språket sitt for ikkje å stikke seg ut. Fortel det om framtida for nynorsken i den elektroniske verda?

Ordtilfanget i  det nynorske radio- og fjernsynsspråket
Lojalitet til nynorsken kan føre til at etermediejournalistar som bruker nynorsk vel bort særeigne nynorskord. Omsynet til publikum vinn ofte over nynorsknorma, mellom anna fordi journalistane er flaska opp med at språket deira skal vera enkelt. Ordbøkene er slett ikkje åleine om å avgjera kva for ord som er gangbare i etermedienynorsken.

Normert nynorsk i etermedia:
Når ein skal framføre skriftspråket nynorsk som tale er det mange omsyn å ta. Nynorsken byggjer på målføra, har stor valfriheit i rettskrivinga og ein svak, men streng tradisjon. Litteraturlista til denne artikkelen kan vera nyttig om ein oppteken av etermediespråk som fenomen eller normering av nynorsk. Og - for dei spesielt interesserte: Her er ei skisse til rammer for forståing av og forsking på nynorsk etermediespråk.

"Når skrift er tale" - om nynorsk i etermedia 
15. mars 1999 begynte eg på eit treårig rekrutteringsstipend i medievitskap ved Høgskulen i Volda. Namnet på prosjektet er "Når skrift er tale", og emnet er enkelt sagt å granske korfor nynorsken i etermedia blir som han blir, og korleis talt nynorsk skil seg frå den skrivne. Undervegs kan nok arbeidet føre meg på litt andre vegar enn denne presentasjonen viser. 

Der skoen trykkjer
Kor er det skoen trykkjer for folk som bruker nynorsk i etermedia? Dei ømme punkta er ikkje berre knytt til påverkinga frå bokmål, til ordforrådet og nynorskgrammatikken. Eg vil begynne der eg kunne ha slutta, hos publikum.

MÅLFØRE:
Moldedialekt før og no
Molde har vorte godt kjent gjennom Kjell Magne Bondevik og Kjell-Inge Røkke. Men ingen av dei to moldekjendisane snakkar eigentleg moldedialekt. Karita Bekkemellem Orheim er derimot ein god ambassadør for talemålet i Rosenes by.

Talemålsutviklinga i Noreg
Det er ikkje ei talemålsutvikling i landet vårt, men fleire. Over heile riket ser vi endringar på ulike nivå - dei rører ved lydsystem og uttale, grammatikk og bøyingsmønster, ordforråd og individuelle språkvanar. Og det har vorte lettare å forme ein individuell språkleg identitet enn det var før.

Liv og død i ordforrådet
I Vågå lever dialekta, men dialektorda døyr. Unge vagværar kan klare seg nesten utan dialektprega ord. Og det hjelper ikkje å komma frå gard... Ei undersøking av overlevingsevna til ord skrivne ned på 1700-talet, syner at stutte ord klarer seg godt i vågåmålet! 

Kommunen vil berge Toten-målet 
"Å vara hæll itte vara totning - å vara hæll itte vara i væla" kunne ungdom i Østre Toten skrive om som eitt av tiltaka for å halde totenmålet levande. Dei fekk sjølve velja sjanger, og målforma skulle såklart vera dialekt.

De sa me - 1600 ord på 60 år
Det tok over seksti år frå dei fyrste orda i "De sa me - ord og uttrykk frå Rødven etter Aase Hunnes"  vart skrivne ned og til dei siste orda kom med. Boka Aase Hunnes er opphavskvinne for er så langt eg veit den største samlinga dialektuttrykk frå Romsdal. 

Ord og ordoverleving i vågåmålet
Ein gudbrandsdøl veit kva 'Lugum' tyder. I ei ordliste med ord frå vågåmålet frå siste halvdel av 1700-talet står `lugum` skrivi med tydinga 'At være beqvem'. Her finn vi også uttrykket 'Klæva galin', som ikkje har noko med Kleva-gardane i Gausdal å gjera, men med å vera 'Meget forlibt' - vill etter å komma seg på kleven, soverommet ... Og adjektivet 'klevegalen' kan vel ha aktualitet i dag også. Men blir det brukt? 

SOSIOLINGVISTIKK:
Språk og makt 
Når maktsida til språket er viktig for journalistar, har det minst to årsaker. For det fyrste skal vi få sjå at vi gjennom språket blir utsett for og utøver makt, og for det andre har dette faktisk med det overordna målet for media som den fjerde statsmakt å gjere.

Klassikaren Språk er makt
Den som har lese Språk er makt, kjem iallfall til å hugse tittelen. Truleg kjem lesaren også til å komma i hug noko av innhaldet. Sia samfunnsvitaren og psykologen Rolv Mikkel Blakar gav ut boka i 1973, har ho komme i seks utgåver. Det seier noko om kva for posisjon denne Pax-boka har fått.

Innsiktsfullt om språkleg mangfald

SMÅ SPRÅK:

Fare for det maltesiske språket
Det maltesiske språket står i fare for å bli massakrert, meiner undervisningsministeren på Malta. Den vesle øyrepublikken i Middelhavet har om lag 375 000 innbyggjarar, og det er engelsk som held på å kvele maltesisk.

Romaniatyskarane gjev seg ikkje
I Sibiu i Romania bur det berre om lag 2500 med tysk som morsmål. Likevel har byen tyskspråkleg ordførar. Det er vekeavisa Herrmannstädter Zeitung som fortel dette. Også denne avisa er eit bevis på at den gamle, tyske minoriteten i Romania ikkje forsvinn så lett.

Svensk i Estland
I hundrevis av år har svensk vorte snakka i Estland. Da andre verdskrigen braut ut, var det om lag 8000 estlandssvenskar i landet. Nå reknar ein med at det berre er att eit par hundre som snakkar det gamle estlandssvenske språket. Men - ei ny "svenskebølgje" er på veg.

Korfor skriv finlandssvenskane dikt?
Finlandssvensk etterkrigslitteratur er prega av borgarskap, kvinner og utkantområdet Österbotten. Språk og identitet viser seg på ulike måtar i den finlandssvenske prosadiktinga etter 1945. Og det er muleg språksituasjonen i Finland har gjort dei svenskspråklege i landet så ivrige til å skrive dikt.

Lulesamisk: Visste du at det blir sendt på lulesamisk i norsk radio? Les om det her.

Integritet: Eit vanskeleg journalistisk ideal  

22 språkregler - med en humoristisk vri

Fem kommareglar

Juridisk nynorskordliste: Juridisk språkbruk er vanskeleg å ha med å gjere, og ofte er det ikkje lett å finne fram til dei beste og klaraste nynorskorda når ein arbeider med slikt fagspråk. Denne ordlista kan gje noko hjelp.

Radioordlista: I radioarbeid har ein bruk for ord frå mange ulike fagfelt; teknikk, musikk, data osv. Radiomediet har også faguttrykk som det er åleine om. Her finn du kring 900 av dei. 

Journalistisk ordsamling:  130 ord frå journalistyrket er samla på Vestads vevstad. Orda er både av det formelle slaget, som kolofon og heilformat, og meir uformelle faguttrykk, som ta og skurk - for å nemne nokre. 

Ord og uttrykk i norsk radiojournalistikk Det finst ei bok med 1150 oppslagsord knytt til radiomediet og journalistikk. 

Ei tale for nynorsken I 1999 feira nynorsken eit lite og viktig jubileum. I 1929 fekk nemleg målet Ivar Aasen arbeidde fram,  namnet nynorsk. Det er meir schwung over  'nynorsk' enn 'bokmål'. Det signaliserer noko nytt og friskt.

FRAMFØRING OG FORMIDLING:
Å lesa er å fortelja I etermedia er å lesa oftast det same som å fortelja. Vi snakkar rett nok om nyheitsopplesar, om å lesa frå manus osv, men i slike tilfelle er det tale om å fortelja ut frå ein skriven tekst. Dei einaste som verkeleg les i radio og fjernsyn, er folk som siterer skrivne tekstar. 

Stemmebruk for journalistar Stemma vår fortel mye om oss. Ho kan fortelja kva slags stemning vi er i, om vi er trøytte eller ikkje, om kjennskapen vår til det vi snakkar om, engasjementet vårt - og sikkert meir. Stemma er uløyseleg knytt til språket vårt, og til identiteten vår. 

Språket i radionyheitene Ein avisartikkel kan du lese om att, du kan stoppe undervegs for å slå opp ord du ikkje forstår, og du kan la avisa kvile i fanget medan du tenkjer over innhaldet. Ser du på fjernsynsnyheiter, vil bilde og ord utfylle eller overlappe kvarandre. Radionyheitene er heilt avhengige av det lyden kan formidle. 

Kva er begripelegheitsanalyse? Begripelegheitsanalyse er eit emne som rører ved språk, psykologi, journalistikk og mange andre emne. Dette er ikkje ein måte å få fram korleis ein tekst blir oppfatta på, men kva det er som hemmar eller fremmar tileigninga av ein tekst hos mottakarane.

Publikum tenkjer ofte annleis 
Bilde verkar sannare enn ord. Grafiske illustrasjonar blir sett, men ofte ikkje forstått.  Lesarar liker best enkel språkbruk, men oppvurderer folk som skriv innfløkt. Publikum oppfattar ofte bruk av bilde, grafiske element og byråkratspråk annleis enn ein skulle vente.

MEDIEUTVIKLING:
Den digitale framtida blir ikkje som vi trur For nokre år sia var det mye snakk om cyberspace og om virtual reality. Eg var av dei mange som ikkje forsto så mye av det. Eit ord som ’cyberspace’ er nok framleis mest for dei spesielt interesserte, medan ’den virtuelle verkelegheita’ til og med blir omtalt på norsk i dag. 

Språk og identitet i kringkasting på nettet Vi kan tenkje oss at ein digital medieelite meiner at det er heilt naturleg og riktig å bruke engelsk i kringkasting til eit norsk publikum. Vi ser alt no at intervju på engelsk ikkje ein gong blir sette om, og i andre samanhengar opplever vi at også norske og nordiske selskap vel engelsk som internt arbeidsspråk. Om vi ikkje er tospråklege, blir vi det. Dette er eit innlegg frå seminaret 'Digital kringkasting'. 

På leit etter lyd Lars Nyre forskar i radiomediet. Kva skjer mellom det som blir sendt i radioen og lyttarane? Kva gjer radioen med lyttarane, og omvendt? Dette er emnet for doktorgradsarbeidet til vossingen, som er både skuffa over og fascinert av radiomediet. 

Det finst eit tak for mediebruken Aviser og tv tapar ikkje terreng i talet på daglege brukarar, men dei mistar tid. Samstundes aukar internett og tekst-tv ganske markert. Trur du det er dei første teikna på tilspissing av konkurransen mellom nye og gamle medium vi ser? Her er svaret mitt. 

Har radioen vorte eit privat medium? Radioforskar Lars Nyre meiner at radioen i Noreg har mista makta til å setje saker på dagsordenen. Radioen stettar riktignok viktige behov for lyttarane, som eit sørvistilbod til kvar enkelt lyttar. Ei "amerikanisering" er på gang.

Samkøyring av teknologi og retorikk i NRK Kringkastinga i Noreg har utvikla seg frå å vera  teknologi pluss retorikk eller journalistikk, til å bli ei uttrykksform der desse er smelta saman. Kringkasting  blir mindre ein intellektuell aktivitet mellom gjennomtenkte talarar og merksame lyttarar, og meir ein rutinemessig lydleg infrastruktur i samfunnet, meiner Lars Nyre. 

Blind makt i journalistikken
Media har stor makt. Dei som er mektigaste på kort sikt er riksavisene, NRK og TV2. Kvardagsdebatten heime i stova og politikarane sine  val vert bestemt av emne og vinklingar i desse media. Dei som arbeider i redaksjonane har stor makt, skriv Lars Nyre. LES MEIR 

aa eller a  for å? Gisle Rostvåg har eit problem - han har å i namnet sitt. Tradisjonelt har  `æ` vorte skrivi `ae`, `ø` òe`og `å`àa`. Slik er det ikkje nødvendigvis lenger.

Korfor heiter det heimeside?
Ordet heimeside oppstod ganske sikkert som ein teknisk allegori. No har ordet kanskje også fått andre tydingar? Og det kan nok hende at ordet har framtida attom seg, meiner Hallvard Østrem.

Drøft språk på nettet Internettet tilbyr gode mulegheiter til å lufte synspunkt på og skaffe opplysningar om språk. For norske språkbrukarar er det særleg to diskusjonsgrupper som er aktuelle, no.fag.spraak.diverse og no.fag.spraak.fagord.

Grenser mellom kommunikasjonsyrke I journalistmiljøa har ein skritta opp grensene mellom journalistikk og informasjon. I informasjonsbransjen ser det ut til å vere uklare grenser mellom informasjonsverksemd i det offentlege og i ideelle organisasjonar på den eine sida, og PR-byrå og "desinformasjonsbransjen" på den andre sida.

"Rett frå Volda" Kva slags folk er det journalistutdanningane skal uteksaminere? Somme studentar går med filmskaparar i magen, andre drømmer om å skrive romanar. Journalistikk eller kunst? handlar om forventningar, vonbrot, kunst og handverk i journalistikk og journalistutdanning.

Journalistisk integritet Integritet er av dei honnørorda journalistar gjerne dreg fram når det høver seg slik. Ordet integritet er eit vanskeleg ord, både å uttale - iallfall seint om kvelden - og å forstå. Det går an å ha så mye integritet at ein blir over-etisk.

Smi mens liket er varmt....
"Etter det jeg har hørt om journalistenes arbeidsmetoder i forbindelse med drapet på Kristin i Hedrum, blir jeg helt kvalm." Det skriv ein nabo i eit tankevekkjande brev.

Vær varsom-plakaten - les han her!

Vanskeleg, men muleg å skrive kritisk i Kodagu Front
- Da vi ville skrive om ulovleg hogst, vart vi bodne gratis tømmer. Vi skreiv, og mange mista arbeidet. Men det er ikkje lett å skrive kritisk her, fortel G. Rajendra. Han er redaktør i den sørindiske lokalavisa Kodagu Front, "The Newspaper with a difference". 

I hinduistavisa Hosadigantha
Avisa Hosadigantha ligg lengst ned i ein blindveg i eit kaotisk industriområde rett nord for byen Mangalore i sørvest-India. Etter at vi har kjørt forbi nedslitte bygningar og nokre kyr, kjem vi i styrtregn til avishuset der Aravind Bijor er sjefredaktør. Her bruker journalistane det meste av tida si på avskrifts- og omsetjingsarbeid. 

Frå frigjeringsmiddel til pengepresse
Mahatma Gandhi var journalist og redaktør for to aviser. Nehru var også avisredaktør. I India har politikk og journalistikk gått hand i hand, fortel Varadesh T. Hiregange. Han er journalist i Deccan Herald, ei av dei store engelskspråklege avisene i India. Hiregange meiner journalistikken i landet har utvikla seg frå å vera eit verkemiddel i frigjeringa til å bli eit produkt. 

Volda-Mangalore 1-1 
Høgskulen i Volda har i fleire år samarbeidd med Mangalore University i den sørvestindiske delstaten Karnataka. 

Mitt India: Bilde (med noko rot, dessverre) + tekst om trafikk, handel, Taj Mahal, kaffi, politikk

Det finst eit folkehøgskulespråk Etter å ha gått gjennom ein del brosjyrer frå kristelege folkehøgskular, ser eg at dei same orda blir brukt om att og om att. Det finst ein folkehøgskulesjargong, og folkehøgskulane må ha vanskar med å skilja seg frå kvarandre.

Makt og pressefrihet i tanzanianske medier På seinsommeren 1998 drog Rune Møklebust og Gro Elin Engen fra mediestudiet i Volda til Tanzania for å undersøke maktforholda i pressa der. De besøkte mediebedrifter, intervjua journalister, og analyserte stoff- og kildeutvalg i to av landets aviser. Resultatet ble ei semesteroppgave som kaster lys over pressefriheten i Tanzania, og forteller om tanzaniansk politikk og mediehistorie. 

Gåvetips for radiointeresserte
Dei siste åra er det gitt ut nokre små bøker som er veleigna som gåver til folk om er opptekne av radiomediet. 

Uventa utfall i kritisk intervju
Ein kvinneleg journalist i National Public Radio i USA intervjua ein general i US Army om at ei gutespeidartropp skulle besøkje eit militært anlegg. Brått vart det stilt.